قايران, ۋاقىت! اسپاننان اعىپ تۇسكەن جۇلدىزعا بارا-بار مارقۇم كۋرستاسىمىز بەيبىت قۇسانبەكتى جوعالتىپ العالى بەرى كوزدى اشىپ-جۇمعانشا ويپاڭدى ون جىل قالايشا ۋىسىمىزدان قۇمشا سىرعىپ وتە شىققان دەسەڭشى. كوزى ءتىرى بولعاندا بيىل 55-كە تولىپ, قوس بەستىنى كۇيمەگە جەككەن دۇلدۇلدەي نايقالىپ, قولىنداعى ۇكىلى دومبىراسىن بەبەۋلەتىپ, شىركىن-اي, ءوزىنىڭ ءسۇيىپ ورىندايتىن ء«بىر مىسقالىن» قىزىل شىرايلى ءجۇزى الابۇرتا شىرقاپ وتىرار ەدى-اۋ ارامىزدا دەيسىڭ. «قانە, ەندى جۇپ بولسىن!» دەپ جان-جاقتان ەسى كەتە قاۋمالاعان دوستارىنا جادىراپ: «ال ەندى ءبارىڭىز ءسۇيىپ تىڭدايتىن «كوزىڭ قايدا!» ءانىن ايتىپ بەرەيىن» دەپ دۋماندى ورتانىڭ شولىركەگەن كوكجيەگىنە اسەم ءاننىڭ بۇلاقتاي ءنارىن قاناتتانىپ بۇركىپ-بۇركىپ جىبەرەر ەدى-اۋ.
«كوزىڭ قايدا,
سونداعى كوزىڭ قايدا؟
كوزىڭدەگى كىرەۋكە سەزىم
قايدا؟!
ا-ا-ا-اي, ا-ا-اي,
كىرەۋكە سەزىم قايدا؟»... و زاماندا, بۇ زامان كوزدى ىزدەگەن جاندى كورگەن بە ەدىڭىز؟! ادال جار ىزدەدىم, سۇيگەنىمدى ىزدەدىم دەمەيدى. كىسىنىڭ كوزىندە الۋان-الۋان سىر تۇنىپ تۇراتىنىن, تۇڭعيىقتاعى تىلسىمدى نەبارى ون سەگىز جاستاعى ورەن وسى ولەڭىنە قالاي ادەمى تاۋىپ, ارقاۋ ەتكەن-اي دەيسىڭ. ودان ءارى قاراي ونىڭ كۇلكىسىن, نازىن ىزدەيدى.
«نازىڭ قايدا؟..
سەن ەمدەسەڭ,
جۇرەگىم جازىلماي ما؟..»,
«...كۇلكىڭ قايدا,
مەنى ويلاساڭ جۇرەگىڭ بۇلقىنباي ما؟...» ءماتىنى قانداي ءمايىن! ۇلپاداي ۇلبىرەيدى, اۋاداي جەڭىل. وسى رەتتە اقىن ەسەنقۇل جاقىپبەكتىڭ ء«ومىر ءوتتى زىرعىپ اعىپ...» اتتى ءانى ءتىل ۇشىنا ەرىكسىز ورالا كەتەدى. «كوك شىققانعا بiر قۋانىپ, ءشوپ شىققانعا بiر قۋانىپ, ءومىر ءوتتى-اۋ زىرعىپ اعىپ, زىرعىپ اعىپ. قىزعالداققا بiر قۋانىپ, سارعالداققا بiر قۋانىپ, ءومىر ءوتتى-اۋ سىرعىپ اعىپ, سىرعىپ اعىپ...». مۇنى مىسالعا كەلتىرىپ وتىرعان سەبەبىمىز, اندەردىڭ ءماتىنى نەگىزى وسىلاي تەز جاتتالاتىنداي قاراپايىم, ىشكى ءورىمى ورىكتەي ۋىلجىپ, تەز جۇتىلىپ, ساناعا جىلدام ءسىڭىپ كەتۋى كەرەك قوي. ال ءبىزدىڭ قازىرگى ەسترادانىڭ ەڭ باستى تۇيتكىلى, سۇمدىق كەمشىلىگى ءماتىننىڭ شىلبىرسىز كەتىپ قالعاندىعىندا بولىپ وتىر. وكىنىشتىسى, ونداي ءدۇبارا دۇنيەلەر ەفير ارقىلى ەمىن-ەركىن ناسيحاتتالىپ, كەڭ داليىپ تاراۋدا. سويتكەن ەكرانىڭىز تەلەۆيدەنيەنىڭ ناعىز ساڭلاعى – بەيبىت قۇسانبەكتەي دارا تۇلعانىڭ الگىندەي ءسوزى مەن ءانى اسەم اسەرلى اندەرىن, ولەڭدەرىن, ونەرىن ۇدايى ناسيحاتتاپ وتىرسا, نەلەرى كەتەدى؟!
ال ونىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى ءوز الدىنا ءبىر بولەك اڭگىمە, ارينە. شىركىن-اي, دەگىزەر جاعىمدى قوڭىر ءۇنى قۇلاعىمىزدىڭ تۇبىندە ءالى شىمىرلاپ سايراپ تۇر. ادەتتە مارقۇمدى ەسكە العان ساتتە اۋەلى كىسىنىڭ جارقىن بەينەسى كوز الدىڭىزعا كولبەي كەلە قالاتىنى راس-اۋ. ال بىزدەر ءۇشىن بەيبىتتىڭ جايدارمان بەينەسى, قازاق ءتىلىنىڭ مۇددەسىنە وراي وي تولعاعان تەلەۆيدەنيەدەگى بايسالدى قالىبى, تامىلجىعان تاڭعى شىقتاي تازا ءۇنى مەن قالىقتاتا شىرقاعان اسەم ءانى ۋاقىتتىڭ جەلمەگى مەن كەرمەگىنە مۇقالماي, سىرلى سىمباتىن داۋىلدار مەن جاۋىندار شايىپ اكەتپەي, سول باستاپقى كوركەم بەدەرىندە ماڭگى ساقتالىپ قالا بەرمەك. ءومىردىڭ مانىنەن تۇيگەن ءبىر ونەگەمىز ءاندى سۇيگەن ادامنىڭ جان دۇنيەسى سىر-ساندىقتاي سىڭعىرلاپ, ىشىنەن الۋان ءتۇرلى شۇرايلى ناقىش شۋاعىن توگىپ تۇرادى ەكەن-اۋ. سوسىن تاعى ءبىر جايت, ءان الەمىنىڭ قۇزى مەن ىلديىن, ءورى مەن ەڭىسىن شارلاي بىلگەن, جەمىسىن بارلاي ىلگەن جاننىڭ دورەكىلىكتەن ادا, مىنەزى جىبەكتەي نازىك بولىپ كەلەتىندىگى. ال ەندى انگە دەگەن قۇرمەتى ەرەكشە الگى تۇلعاڭىز بۇعان قوسا جانە ءوزى سونى كەڭ دالانى كەزە جورتقان جەلماياشا جەلدىرتە ورىنداپ, حالىقتىڭ مەرەيىن دارياداي تاسىتىپ تۇرار بولسا, مۇنىڭ ءجونى ءتىپتى الابوتەن عوي.
ونىڭ قالامگەر, اقىن اعاسى قاجىتاي ءىلياستىڭ ءانىن تامىلجىتا شىرقاعان تاسپاداعى ءۇنى ساقتالىپ قالىپتى... كەيبىر كىلەڭ قۇرعاق بوس ءسوز بەن ماقتاۋ-ماداقتان قۇلاق سارسيتىن قارابايىر, جاتتاندى تۇساۋكەسەرلەردەن شىنىن ايتقاندا, شارشايسىڭ. بەيبىت قۇسانبەكتىڭ ء«ومىر-وزەن» كىتابىنىڭ تانىستىرىلىمى كەلۋشىلەردى جالىقتىرعان جوق. شاراعا قاتىسۋشىلار ەكراننان اۆتوردىڭ ءومىر-دەرەگىنەن كوپ ماعلۇماتقا قانىقتى. ءان جىلۋىنا مارقايعان جان دۇنيەمىز سەرپىلىپ, دومبىرا سازى سانا-سەزىمدى بيلەپ-توستەپ اكەتتى. بەينە ءبىر تاپ قازىر ول جايراڭداپ جانىمىزدان تابىلارداي ەلەڭدەگەن ساتتە قاسيەتتى قارا دومبىرانىڭ كۇمبىرلەگەن قوڭىر ءۇنى مەن بەيبىتتىڭ داۋىسى جۇپتاسا ءورىلىپ, ارىپتەستىڭ ءار الۋان قىرىن ايقىن اڭعارتار ايشۋاق ايدىنعا تاپ بولدىق. قۇداي-اۋ, «بىلگەنگە – مارجان, بىلمەسكە – ارزان» دەپ اباي اتامىز ايتپاقشى, قولداعى بار التىندى باعالاي الماي جاتاتىنىمىز قانداي وكىنىشتى ەدى. ءبىزدىڭ ءبىر جامان ادەتىمىز, ونەر ادامى ومىردەن ءوتتى مە, سوڭىندا ىزدەۋشىسى, جوقتاۋشىسى بولماسا, سول كۇيى كوپ جاعدايدا سانادان سىزىلىپ قالىپ جاتادى. انشەيىندە «قازاقتىڭ ەسترادالىق اندەرى بۇزىلىپ كەتتى, سوزدەرى ءمانسىز, ماعىناسىز» دەپ, جاتساق-تۇرساق سىناپ-مىنەگەندە الدىمىزعا جان سالمايمىز. سىناۋ دۇرىس-اق, ال بىراق مۇندايدا ءوزىمىز سول باردىڭ باعاسىنا جەتە الىپ ءجۇرمىز بە دەگەن ساۋال وڭەشىمىزگە كولدەنەڭ كەپتەلەدى. ال قولداعى التىندى قادىرلەسەك, وندا بەيبىتتىڭ «كوزىڭ قايدا», سونداي-اق قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىندا جاسىنداي جانىپ, جارىپ وتكەن تاعى ءبىر كۋرستاسىمىز مارقۇم نۇرلان بەرعازيەۆتىڭ «شاعالا» اتتى ءانى وسى كۇندە جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ اۋزىندا جۇرمەس پە ەدى؟ ال قاجىتاي سازگەرگە قاتىستى ايتايىن دەگەنىمىز, اۆتور سوڭىنا 20-دان استام ءان جازىپ قالدىرعان جانە سونشاما سوقتالى كۇي-مۇراسى تاعى بار.
الايدا «كوزىڭ قايدا؟» ءانىنىڭ ساحنادا شىرقالا بەرمەيتىنى سياقتى قاجىتاي اقىن اندەرى مەن كۇيلەرى دە وتاندىق راديو مەن تەلەارنالار ارقىلى ناسيحاتتالىپ جاتقانىن كورگەن دە, ەستىگەن دە ەمەسپىز. اتتەڭ-اي, بۇل دا بولسا كەلەشەكتە ويلاناتىن وقشاۋ جايتتىڭ ءبىرى-اۋ. شەتەلدىڭ مي اشىتاتىن كودي-ءسوديىن دارىدەي قابىلداپ, سانانى ۋلاعانشا, شىركىن, ءوزىمىزدىڭ تۇما بۇلاقتارىمىزدى نەگە قادىرلەمەسكە دەگەن ءسوز وسىندايدا ەرىكسىز ويعا ورالادى. الدا-جالدا بەيبىتتىڭ ءوز اندەرىن كەيبىر جەكەلەگەن انشىلەردىڭ شىرقاۋىندا ەستىپ قالساڭىز, اياۋلى دا ىستىق جاستىق شاعىڭىزدىڭ مەكەنىنە تابانىڭىز تيگەندەي تۇلا بويىڭىزدى شوق قاريدى. بۇگىندە ساحنانى, ەكراندى اتا-باباسىنان قالعان سارايعا ساناپ, نەبىر شاتا-شالىق, ءاۋماسىر اۋەندەرمەن تولتىرۋعا اۋەستەر پايدا بولدى. وسىلاردى كورگەندە سول باياعى ءتول ەكرانىمىزدى بوتەننىڭ جاۋلاپ الۋىنا, ءتىلدى شۇبارلاۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن اشىنا كۇرەسكەن ۇلتجاندى ازامات – بەكەڭنىڭ بەينەسى جارقىراپ الدىڭعى ورىنعا تاعى شىعا كەلەدى...
ونى ەرەكشە جاقىن تۇتۋىمىزدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, بەكەڭ مادەنيەت پەن ونەردىڭ نەبىر تانىمال وكىلدەرىمەن تانىمدىق سۇحباتتار ورگىزىپ, عالىم سەرىك نەگيموۆ اعامىز ايتپاقشى, وسى سالاعا ەنتسيكلوپەديالىق كىتاپ جازىپ بەرىپ كەتتى. ءبىر ءوزى ءسويتىپ ءبىر ينستيتۋتتىڭ جابىلىپ ورىندايتىن جوباسىن جۇزەگە اسىردى. ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇعا-نىڭ اكادەميگى ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتكەن ء«ومىر-وزەن» كىتابىنىڭ تانىستىرىلىمىنا اۆتوردىڭ حابارلارىنا تۇسكەن كەيىپكەرلەرى مىسالى, اتاپ ايتساق, بەلگىلى رەجيسسەر تالعات تەمەنوۆ, قىز جىبەكتى سومداعان حالىقتىڭ سۇيىكتى اكتريساسى مەرۋەرت وتەكەشوۆا, رەجيسسەر ساۋلەبەك اسىلحان, تانىمال ءانشى كەنجەعالي مىرجىقباي قاتىسىپ, وسى باعىتتاعى ءوز وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. بەلگىلى عالىمدار سەرىك نەگيموۆ, باۋىرجان ومار ۇلى, قايرات ساق, دراماتۋرگ-جازۋشى روزا مۇقانوۆا, سونداي-اق دارحان مىڭباي, ەركىن قىدىر, عالىم ومارحان, ت.ب. كۋرستاس-دوستارى قازاق جۋرناليستيكاسىندا ەسىمى ەرەكشە ىلتيپاتقا يە بەيبىت قۇسانبەكتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايىندا قاداۋ-قاداۋ ويلار ايتتى.
ەندى نەلىكتەن اۆتوردىڭ بۇل كىتابى ء«ومىر-وزەن» دەپ اتالادى دەگەنگە كەلەيىك. ويتكەنى ء«ومىر-وزەن» حابارى قازاق تەلەۆيدەنيەسىندەگى ايتۋلى ۇلتتىق جوبالاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. ودان بەيبىتتىڭ 1995-1998 جىلدارعى جانايعايى تابىلادى. بىزگە سونىسىمەن قۇندى ءھام قىمبات. اتتارى اڭىزعا اينالعان اقجان ءال-ماشاني, ءامينا ومىرزاقوۆا, قادىر مىرزا ءالى, فاريدا ءشارىپوۆا, حاديشا بوكەەۆا, بيكەن ريموۆا, ءمادينا ەراليەۆا, ەرمەك سەركەباەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, اقسەلەۋ سەيدىمبەك... ت.س.س. سانداعان تۇلعالار ءۇنىن كەلەشەك ۇرپاقتىڭ سانا-ساندىعىنا ساقتاۋىمەن تۇشىمدى, تۇعىرلى. ءومىردىڭ اعىپ بارا جاتقان وزەن ءتارىزدى سەزىلەتىنىن بىزدەن بۇرىن ارامىزدان بەيبىتتىڭ ەرتەرەك ۇعىنىپ قويۋىنىڭ ءوزى تەگىن ەمەس ەكەن-اۋ. سول تۇلعالار شوعىرىنىڭ سوڭىنان كوشكە ىلەسىپ كەتە بارعان ونىڭ قىپ-قىسقا عۇمىردا وسىنشاما مول دۇنيەنىڭ باسىن قايىرىپ ۇلگەرگەنىنە تاڭدانباسقا, قايران قالماسقا لاجىڭىز قالمايدى. جيىننىڭ سوڭىندا «ماحاببات ماۋسىمى», «ولەڭ-ءوزىم», «عۇمىر-داريا», «ەل اعالارى» كىتاپتارىن مۇراعات قورىنا اينالدىرۋعا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن جانە دە وسى كىتاپتى باسىپ شىعارۋعا اتسالىسقان سۇيگەن جارى عازيزاعا ءسوز بەرىلگەندە, ء«ومىر-وزەن» كىتابىنىڭ بىرنەشە داناسىن وقۋ ورنىنا سىيعا تارتتى. «ادامنىڭ ولگەنى – ۇمىتىلعان ۋاقىتىندا» دەدى ول. شىن-اۋ! عالىمدار تاراپىنان ب.قۇسانبەكتىڭ مىنا كىتابى اسىرەسە ستۋدەنتتەرگە, جۋرناليستيكا سالاسى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتقان تەلەۆيدەنيەنىڭ كەلەشەك ماماندارىنا وقۋ قۇرالى رەتىندە وقىتىلادى دەگەن پىكىر ءبىلدىرىلىپ قالدى. ارتىڭدا وشپەيتۇعىن ءىز, ولمەيتۇعىن ءىس قالسىن دەگەن ءسوز وسى بولسا كەرەك-ءتى.
باياعى زامان بولسا ونىڭ حابارىنا تۇسكەن تانىمال تۇلعالاردىڭ جارقىن بەينەلەرى شاڭ باسىپ تاسپادا, تاسادا قالىپ قويار ما ەدى. نيەتىمىزگە قاراي, قازىر زامان وزگەرۋدە, زاماناۋي تەحنيكالار ءسات سايىن جاڭعىرىپ, دامۋدا. سونىڭ وسى كىتاپ – ايقىن دالەلى. جۇرت تەلەۆيدەنيە حابارلارىنىڭ جازباشا نۇسقالارىن وقۋعا مۇمكىندىك تابۋدا. بۇل ورايدا جيناقتى قۇراستىرىپ, كوركەمدىگىنە اتسالىسقان جارى عازيزا يساحان مەن ۇلدارى بەيبارىس پەن بەكارىسقا كوپ راحمەت! مۇنتازداي مۇقاباسى, بوياۋى, ۇستاعاندا ۋىسىڭ تولاتىن سىرتقى ءتۇر-سىمباتى جاعىنان ءار قازاق كىتاپ سورەسىنە ۇيالماي, ماقتانىشپەن قويا الاتىنداي قوماقتى دۇنيە ەكەن. قول جەتكىزگەن جانعا – رۋحاني مول ازىق.
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
