ول كەزدە شەرحان (شەراعا) «لەنينشىل جاستىڭ» رەداكتورى, مەن ونىڭ ورىنباسارى بولاتىنمىن. كەڭەس دەگەن ەسىمى تازا قازاقشا بولعانىمەن, تەگىنىڭ يۋسۋپوۆ بولىپ جازىلۋى ويلاندىرعان. قازاقتا ەجەلدەن كەلە جاتقان ء«جۇسىپ» ەسىمىنىڭ تاتار جانە وزگە كەيبىر حالىقتاردا «يۋسۋپ» بولىپ جازىلاتىنىن بىلەتىنمىن. سوندىقتان اۋەلگىدە بۇل ءوزى قازاق اراسىنا ءسىڭىپ كەتكەن وزگە حالىق وكىلى ەمەس پە ەكەن دەگەن وي قىلاڭ بەرگەن. ورالحاننان سۇراعان سوڭ عانا ولاي ەمەس ەكەنىنە كوزىم جەتكەن. كەيىنىرەك, ارادا ءبىراز جىلدار وتكەندە كەڭەسپەن تانىسۋدىڭ, قىزمەتتى بىرگە اتقارىپ, ءتىپتى ءۇي-ىشىمىزبەن ارالاسۋدىڭ دا ورايى كەلدى.
مەن ول ۋاقىتتا ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇگىت جانە ناسيحات بولىمىندە كوپتەن بەرى قىزمەت ىستەپ جۇرگەن بولاتىنمىن. ءبىر كۇنى ءبىزدىڭ بولىمگە جاڭا قىزمەتكەر – كەڭەس يۋسۋپوۆ كەلىپ قوسىلدى. سويتسەم, ول ايتاتىندارىنا ادەمى ءازىل ارالاستىرىپ, سابىرمەن سويلەيتىن, شىعىسقازاقستاندىق, كىسىنى وزىنە تارتىپ تۇراتىن, قازاقى, سىپايى, ورتا بويلى, مىعىم دەنەلى, ءسال قىزىل شىرايلىلاۋ جىگىت بولىپ شىقتى. بولىمدە جۇمىس ىستەگەن قازاق, ورىس, نەمىس جىگىتتەرىنىڭ بارىمەن جىلدام ارالاسىپ, اڭگىمەسى دە, ءىس-قارەكەتى دە جاراسىپ, تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭىپ جۇرە بەرگەنى ەسىمدە. سول ۋاقىتتا ايتقان اڭگىمەلەرىنەن مەنىڭ تاعى ءبىر بايقاعانىم, وزەن-سۋى جوق قىردا وسكەن بىزدەر سياقتى ەمەس, كەڭەستىڭ وزەن-كول جايىن, بالىق پەن بالىقشىلار جايىن, ءبىز ءۇشىن تاڭسىق پاروم, پاروحود, تەڭىزشىلەر جايىن بارىنشا جاقسى بىلەتىنى, سولار تۋرالى تۇشىمدى, قىسقا, قىزىقتى اڭگىمەلەر ايتاتىنى. سويتسەم, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ۇلان اۋدانىندا تۋعان ول مەكتەپتەن كەيىن الدىمەن سەمەيدىڭ وزەنشىلەر ازىرلەيتىن ۋچيليششەسىن, سودان سوڭ عانا, اراعا ءبىراز جىلدار سالىپ بارىپ قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپتى. وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالداردا قىزمەت اتقارىپ, ءومىر مەكتەبىنەن ءوتىپتى. رەسپۋبليكالىق «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىندا ءبولىم باستىعى بولىپ ءجۇرىپ, ورتالىق پارتيا كوميتەتىنە قىزمەتكە اۋىسىپتى.
وسى تۇستا ءسال شەگىنىس جاساپ, وتكەن ۋاقىتتاعى تاعى ءبىر ەپيزودتى ايتا كەتۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇر. 2010 جىلدىڭ باسىندا ءبىر كەزدە ءوزىم ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىن باسقارىپ قىزمەت ىستەگەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى تەلەفون سوعىپ: «بوكە, الدا ءسىزدىڭ دە مۇشەل تويىڭىز جاقىنداپ قالىپتى, بەلگىلى جازۋشىسىز, ءبىر كەزدە گازەتىمىزدە قىزمەت ەتىپ, ايانباي ەڭبەك سىڭىرگەن ارداگەر اعالاردىڭ ءبىرىسىز, ءسىز تۋرالى ماقالانى كىمگە جازدىرعانىمىز ءجون بولار ەدى دەپ وزىڭىزدەن سۇراعالى وتىرمىز», دەدى.
مەنىڭ اۋزىما جاس ۋاقىتىندا «لەنينشىل جاس» گازەتىندە, كەيىننەن مەن «جالىن» باسپاسىندا ديرەكتور بولعاندا سول باسپادا دا مەنىمەن بىرگە قىزمەت اتقارعان بەلگىلى قالامگەر قۇرمانعازى مۇستافين ءىنىمنىڭ ەسىمى ءتۇستى. ارادا ەكى اپتاداي ۋاقىت وتكەندە قۇرمانعازى ءىنىم ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىنا, ەمدەلىپ جۇرگەنىنە بايلانىستى ماقالانى ۋاقىتىندا دۇرىستاپ جازىپ بەرە المايمىن-اۋ دەگەن ۋايىمىن ايتىپ, كەشىرىم سۇرادى. وسىدان سوڭ رەداكتسيانىڭ دا, مەنىڭ دە تاڭداۋىمىز كەڭەس يۋسۋپوۆقا تۇسكەن ەدى. كەنەكەڭنىڭ قىسقا مەرزىم ىشىندە ء«ومىردىڭ وزىنەن كەلگەن جازۋشى» دەپ ات قويىپ, تياناقتى ەتىپ جازعان, «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ءبىر بەتكە جۋىق كولەمىن العان ساليقالى, تارتىمدى ماقالاسى گازەتكە ۋاقىتىندا شىقتى. ول مەنىڭ ومىردەگى تىندىرعان ىستەرىم مەن شىعارماشىلىعىم جونىندە دە, مەنىمەن بىرگە ورتالىق پارتيا كوميتەتىندە قىزمەت اتقارعان كەزى تۋرالى دا ايتىپتى. وسى ماقالا شىققان سوڭ ءبىراز ادامدار, سونىڭ ىشىندە الماتىدان قۇرمانعازى مۇستافين ءىنىم دە تەلەفون سوقتى. «كەڭەس اعامىز ءسىز تۋرالى وتە جاقسى جازىپتى. ءوز باسىم ونداي دەڭگەيدە جازا الماعان بولار ەدىم-اۋ دەپ ويلادىم» دەدى ول قاشانداعى ءادىل, شىندىقتى عانا ايتاتىن ادەتىنشە اعىنان جارىلىپ.
ول كەزدە ورتالىق پارتيا كوميتەتى اباي كوشەسىنىڭ جوعارعى جاعىنداعى فۋرمانوۆ پەن بەيبىتشىلىك كوشەلەرىنىڭ اراسىنا سالىنعان ەڭسەلى, جاڭا, كورىكتى, ۇلكەن عيماراتقا كوشكەن بولاتىن. ءبىز ءۇشىنشى قاباتتا, ءبىر كابينەتتە كەڭەس ەكەۋمىز وتىراتىنبىز. ءبىر-بىرىمىزگە جىلدام ۇيرەنىسىپ دوس بولىپ كەتتىك, ءۇي-ىشىمىزبەن ارالاسا باستادىق. ءبىر جولى مەن باقىتجان مومىش ۇلى, قالداربەك نايمانباەۆ, شارىبەك ەسمۇرزاەۆ, نۇرعوجا جۇبانوۆ سياقتى ەسكى دوستارىمنىڭ وتباسىلارىمەن بىرگە كەڭەس پەن زايىبى ءزۇبايلانى دا قوناققا شاقىردىم. سول ءبىر جانعا جايلى كوڭىلدى كەش تۋرالى دوسىم باقىتجان مومىش ۇلىنىڭ كەيىنگى جازعان ماقالاسىندا سو جولعى كەڭەستىڭ ايتقان اڭگىمەسى بار ەدى: «ول جىلدارى بولات پەن كەڭەس ورتالىق پارتيا كوميتەتىندە بىرگە قىزمەت اتقارىپ, ءبىر بولمەدە وتىراتىن, – دەپ جازعان ەدى ول. – ءبىر جولى كەڭەس دايىندالعان قاعازدى باستىقتارعا كورسەتەم دەپ شىعىپ كەتەدى. قايتىپ كەلسە بولات ءوزىنىڭ كرەسلوسىنا جانتايىپ جايعاسىپ الىپ, كوزى ك ۇلىمدەپ, مايداقوڭىر, جۇمساق, جاعىمدى ۇنمەن «جانىم» دەپ, بىرەۋمەن ەلجىرەي سويلەسىپ وتىرعانىنىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. كەڭەس اۋەلگىدە ونى ىڭعايسىزداندىرماۋ ءۇشىن شىعىپ كەتۋدى ويلايدى, بىراق بولات ونىڭ كەلگەنىنە ءمان بەرمەستەن, تەلەفوننىڭ ار جاعىنداعى الدەكىمدى ەركەلەتە, مەيىرلەنە سويلەپ, «مەن دە سەنى ساعىنىپ قالدىم» دەپ اڭگىمەسىن جالعاستىرا بەرەدى. سودان سوڭ كەڭەس ونىڭ سوزدەرىن تىڭداماعان بولىپ, قاعازدارىن جايلاپ جيناستىرۋعا كىرىسەدى.
بولات: «جارايدى, وندا سول جەردە كەزدەسەيىك» دەپ ءسوزىن اياقتاپ, تەلەفون تۇتقاسىن ورنىنا قويىپ, اسىعىس جينالا باستايدى. كەڭەستىڭ كوڭىلىنە كۇدىك كىرەدى... «مەن بولاتتى وتباسىنا ادال, كىرشىكسىز, تازا جىگىت دەپ جۇرسەم... ول دا وسىنداي ما ەدى, شىنىمەن-اق ول جونىندە وڭباي قاتەلەسكەنىم بە؟» دەپ ويلايدى. بولات ونىمەن قوشتاسىپ, سىرتقا شىققاندا, قالايدا وسى ماسەلەنىڭ انىعىنا جەتۋدى ويلاعان ول, ارتىنان ىلەسە بىرگە شىعادى. ورتالىق كوميتەتتىڭ عيماراتىنان شىققان بويدا بولات ءوزىنىڭ ارتىندا اڭدۋ بار ەكەنىن اڭعارماي, الدى-ارتىنا قاراماي, فۋرمانوۆ كوشەسىنە ءتۇسىپ الىپ, تومەن قاراي تارتا جونەلەدى. كەيدە اعاشتاردىڭ, كەيدە جول بويىنداعى كيوسكىلەردىڭ, ۇيلەردىڭ بۇرىشتارىنا بوي تاسالاعان كەڭەس ءوزىن تۋرا شىم-شىتىرىق وقيعالى كينوداعى ءىز كەسۋشىلەر سياقتى سەزىنىپ, ىلەسە بەرەدى. شاماسى, كەزدەسەتىن پەرىشتەسىنە اسىققانى شىعار, بولات وڭ-سولىنا, الدى-ارتىنا قاراپ, ساقتانۋ دەگەندى ويىنا دا الماي, ادىمىن تەزدەتە تۇسەدى. كەڭەس تە قالمايدى. ء«اي, اڭقىلداعان اقكوڭىل حابيبا-اي, ءوزى سەنەتىن بولاتىنىڭ مىناداي تىرلىگىنەن ونىڭ ەشبىر حابارى جوق قوي» دەپ ويلايدى ول ىشتەي كۇيىنىپ. بولات فۋرمانوۆ كوشەسى بويىنداعى ءوز ءۇيىنىڭ تۇسىنان جىلدام باسىپ وتە شىققاندا كۇدىگى ءتىپتى كۇشەيەدى. «وكتيابر» كينوتەاترىنىڭ الدىنداعى گۇل ساتاتىن كيوسكىنىڭ جانىنا بارىپ ءبىر-اق توقتاعان بولات گۇل ساتىپ العاندا, ء«ا, باتىر, قۇپياڭنىڭ اشىلعانىن قازىر ەندى كورەتىن شىعارمىز» دەپ ويلايدى بوي تاسالاپ, سىرتىنان باقىلاپ تۇرعان كەڭەس دەگبىرسىزدەنە ءتۇسىپ. كەنەت ول ءۇيدىڭ بۇرىشىنان ك ۇلىمدەپ شىعىپ كەلە جاتقان حابيبانى كورگەندە ءوزىنىڭ وڭباي قاتەلەسكەنىن ءبىلىپ, اۋزى اڭقايىپ اشىلىپ قالادى. بولات حابيباعا قولىنداعى گ ۇلىن ۇسىنىپ, ءشوپ ەتكىزىپ ءسۇيىسىپ امانداسىپ, ەكەۋى قول ۇستاسقان بويى كينوتەاترعا كىرىپ كەتەدى. كەڭەس ءوزىنىڭ قىزمەتتەس ارىپتەسىن قالاي اڭدىعانى تۋرالى وسى اڭگىمەسىن ايتقاندا ۇيدەگى بارلىق دوستارىمەن بىرگە حابيبا دا سىڭعىرلاپ ك ۇلىپ ەدى», دەپ جازعان بولاتىن باقىتجان.
وسى جەردە ايتۋعا ءتيىسپىن, مەن كەڭەسپەن قىزمەتتى بىرگە ىستەپ, ارالاسىپ جۇرگەن كەزدە ەش ۋاقىتتا ونىڭ بىرەۋدى جاقتىرماي, عايباتتاپ, قىجىرتا سويلەگەنىن ەستىمەگەن ەكەنمىن. ءوزى جاراتپايتىن ادامدار تۋرالى ءسوز بولعاندا ول, شاماسى, ۇندەمەي قالاتىن بولسا كەرەك دەپ ويلايمىن وسى كۇنى.
2000-شى جىلداردىڭ باسىندا مۇحتار ابرار ۇلى قۇل-مۇحاممەد مادەنيەت, اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم ءمينيسترى بولىپ تۇرعاندا كەڭەس ەكەۋمىز دە ءمينيستردىڭ باسشىلىعىمەن جۇمىس ىستەيتىن رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيالىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى بولدىق. تۇسكەن ۇسىنىستاردى قاراپ, ءار وتىرىسقا ءوزىمىز دە ۇسىنىستار دايىنداپ, بىرەر جىل بىرلەسىپ ەڭبەك ەتتىك. ول وتىرىستاردا تالاي جاڭا تەرميندەر تالقىعا سالىناتىن, قابىلدانعان سوڭ باسپاسوزدە جاريالاناتىن, ءسويتىپ ءبىز سول تۇستا انا ءتىلىمىزدىڭ بۇگىنگى زامان, ۋاقىت تالابىنا ساي ومىرشەڭ, جاڭا تەرميندەرمەن تولىعۋىنا ءبىرشاما ءوز ۇلەسىمىزدى قوسا الدىق دەگەن ويدامىن.
زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن دە كەڭەس قاراپ وتىرۋدى قالاماي, وقۋشىلاردى, جاس قالامگەرلەردى الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ اتاقتى جازۋشىلارىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى تۋىندىلارىمەن تانىستىرۋدى ماقسات تۇتاتىن «الەم ادەبيەتى» اتتى جۋرنال شىعارۋدى قولعا الدى. بۇل جۋرنال كەڭەستىڭ ءوزى رەداكتور رەتىندە قول قويىپ تۇرعان تۇستا دا, ودان كەيىن دە جاس قالامگەرلەرىمىزدىڭ كوڭىل كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, الەمدەگى ادەبيەتتىڭ ەڭ وزىق ۇلگىلەرىنەن حاباردار ەتىپ, سولارمەن بوي تەڭەستىرۋگە ۇمتىلۋعا, قازاق ادەبيەتىنىڭ جاس ۇرپاعىن الەمدىك بيىكتەرگە تالپىنۋعا قۇلشىندىراتىن باعالى باسىلىم بولعانىن بىلەمىز. رەسپۋبليكالىق, وتاندىق باسپاسوزدەن از جىلدار ىشىندە-اق ءوزىنىڭ ورنىن ويىپ العان وسى جۋرنالدىڭ مەملەكەت تاراپىنان قارجى بولىنبەۋى سەبەبىنەن سوڭعى ۋاقىتتا جارىققا شىقپاي توقتاپ قالۋى وكىندىرەدى.
كەڭەس جاس شاعىنان باستاپ-اق باسپاسوزگە ەركىن ارالاسقانمەن, كوركەم شىعارمالاردى از جازعان, بىراق ساز جازعان جازۋشىلاردىڭ قاتارىنا جاتادى. ونىڭ سوناۋ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ اياعى, سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە شاعىن جانرلاردا تۋدىرعان كوركەم دۇنيەلەرى, اڭگىمە, پوۆەستەرى بىردەن-اق جۇرتشىلىق نازارىن وزىنە اۋدارعان بولاتىن. ولار قازاق تىلىندە «اقيقات ساپارى», «قاراشاداعى كوكتەم», ال ورىس تىلىندە «وحاپكا پولەۆىح تسۆەتوۆ» دەگەن اتپەن جيناقتار بولىپ باسىلىپ تا شىققان ەدى. ال ەندى ونىڭ ەسىمىن ەلىمىزگە كەڭىنەن تانىتىپ, وعان ۇلكەن ابىروي-بەدەل اكەلگەن – اتاعى الەمگە جايىلعان گابريەل گارسيا ماركەستىڭ ء«جۇز جىلدىق جالعىزدىق» اتتى رومانىن قازاق تىلىنە وتە ءساتتى اۋدارعانى دەۋىمىزگە بولادى. مەن ءبىر جولى وسى كىتاپتىڭ قالاي اۋدارىلعانى جونىندە كەڭەستىڭ وزىنەن سۇراعان بولاتىنمىن.
– شىنىمدى ايتسام, ماركەستى اۋدارامىن دەگەن وي مەندە اۋەل باستا بولعان جوق. سول كەزدە الدەقانداي شارۋامەن «جالىن» باسپاسىنا كىرىپ قالدىم. ەندى كەتەيىن دەپ تۇرعانىمدا باسپانىڭ ءبىر قىزمەتكەرى ء«سىزدى باسپانىڭ ديرەكتورى نايمانباەۆ شاقىرىپ جاتىر», دەپ جۇگىرىپ كەلدى. قالداربەك دوسىڭىزدى ءوزىڭىز ءتاۋىر بىلەسىز عوي. ونىڭ ءبىر كەرەمەت قاسيەتى – جۇرتتىڭ بارىمەن جىلى قاباق تانىتىپ, وتە جاقسى سويلەسەتىنى. كابينەتىنە كىرگەن بويدا ول مەنى جىلى سوزدەرىمەن باۋراپ الدى.
– وسى جولى ماسكەۋگە بارعان ساپارىمدا جۇرتتىڭ قولىنا تۇسپەي جۇرگەن مىنا كىتاپتى الىپ كەلدىم, – دەپ ماركەستىڭ اتاقتى رومانىن كورسەتتى. – ەندى وسىنى كىمگە اۋدارتامىز دەگەندى كوپ ويلانىپ, اقىرى وزىڭىزگە توقتالىپ وتىرمىن. ويتكەنى مەن ءسىزدىڭ جازۋشىلىق تا, اۋدارماشىلىق تا قابىلەتىڭىزدى جاقسى بىلەمىن عوي, – دەدى توتەسىنەن. مەن «الدىمەن وقىپ شىعايىن, ويلانىپ كورەيىن», – دەپ قاشقاقتاپ كورىپ ەم, قالەكەڭ ءبارىبىر بۇلتارتپادى. اقىرىندا ونىڭ كابينەتىنەن روماندى اۋدارىپ بەرەتىن بولىپ, كەلىسىمشارتقا قول قويىپ, كىتاپتى ارقالاپ, سىرتقا شىقتىم. گابريەل قاتارداعى جاي جازۋشى ەمەس قوي. شىنىمدى ايتسام, ونى ويداعىداعىداي ەتىپ اۋدارۋ جەڭىل بولمادى. بار ۋاقىتىمدى, كۇشىمدى سالىپ, ەكى جىلداي قادالىپ وتىرۋىما تۋرا كەلدى, – دەگەن ەدى ول.
– ونىڭ ەسەسىنە بۇل اۋدارما وزىڭە ۇلكەن ابىروي اكەلدى. قازاق جاستارىنىڭ تالاي بۋىنى جاستانىپ جاتىپ وقيتىن بولادى ءالى, – دەپ كەنەكەڭە قولداۋ كورسەتىپ, كوڭىلىن دەمدەدىم.
– بۇل ايتقانىڭ راس ەندى. كىتاپ شىققان بويىندا ادەبيەت سىنشىلارى تاراپىنان اۋدارما ونەرىنىڭ ۇلكەن تابىسى رەتىندە باعالاندى. تيراجى دا تەز ساتىلىپ, ەلگە جىلدام تاراپ كەتتى, – دەگەن ەدى كەنەكەڭ وڭىنەن ريزالىق ءبىلىنىپ. مەنىڭ:
– وسى كۇنى كەي اۋدارمالاردى وقىعاندا ولاقتىعى, وزگە ەل اۆتورىنىڭ ءتىل شەبەرلىگى مەن ايتقىسى كەلگەن ويلارىن تولىق, ەركىن جەتكىزە الماعان تۇستارى بايقالىپ تۇرادى, – دەگەنىمدى كەنەكەڭ:
– اۋدارماشى ەڭ اۋەلى ءوزىنىڭ انا ءتىلىن ءبىر ادامداي جاقسى, جەتىك بىلەتىن, بويىندا قالامگەرلىك, شىعارماشىلىق قاسيەتى بار, ءار سوزگە مەيلىنشە جاۋاپتىلىقپەن قارايتىن, ءسوز سىڭعىرىن تۇسىنەتىن, ولاردى شەبەر, ەركىن قيۋلاستىرا الاتىن ادام بولۋى كەرەك قوي, – دەپ ءارى قاراي جالعاستىرىپ اكەتكەن.
ءتىلىمىزدىڭ بولاشاعىنا الاڭداعان كەڭەس سوڭعى جىلداردا ءار ءسوزدى بارىنشا ىجداعاتتىلىقپەن ورىندى قولدانۋ, تەرميندەردى دۇرىس پايدالانۋ, قالىپتاستىرۋ تۋرالى ەلەۋلى, سۇبەلى ماقالالار جازدى.
الدى-ارتىنا قاراماي زىمىراعان ۋاقىتقا توقتاۋ جوق. بۇكىل عۇمىرىن قازاق باسپاسوزىنە ارناعان, كەزىندە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, جاۋاپتى حاتشى بولىپ ىستەگەن كەڭەس ءيۋسۋپوۆتىڭ ومىردەن وزعانىنا دا ءبىراز ايلاردىڭ ءجۇزى بولىپتى. ونىڭ جۋرناليست, جازۋشى, اۋدارماشى رەتىندە قالدىرعان ءىزى رەسپۋبليكا ءباسپاسوزى بەتتەرىندە سايراپ جاتىر.
بولات بوداۋباي,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ
ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
