– ماريو يۋنان مىرزا, الەمدە قانشا ەل تۇيە ءوسىرۋ ىسىمەن اينالىسادى؟
– الەمدە 48 مەملەكەت تۇيە وسىرەدى. سونىڭ ىشىندە افريكاداعى بىرقاتار مەملەكەتتەر مەن اراب ەلدەرى وسى ىسپەن كوبىرەك شۇعىلدانادى.
– ولارداعى تۇيە شارۋاشىلىقتارىنىڭ جاعدايى قالاي؟ ءبىزدىڭ قازاقستانعا قاراعاندا قانداي ارتىقشىلىقتارى بار؟
– جالپى, بالەندەي ارتىقشىلىقتارى بار دەپ ايتۋعا كەلە قويمايدى. دەگەنمەن تۇيەنى قاي ەل كوپ وسىرەدى دەسەڭىز, ول ەل – سومالي. بۇكىل الەمدەگى تۇيەلەردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى وسى ەلدە شوعىرلانعان. ال تۇيە ەتىن ءوندىرۋ كولەمى جاعىنان العاندا, تاعى وسى سومالي مەن ەفيوپيا الدا كەلەدى.
ال قازاقستانعا كەلەتىن بولساق, ءسىزدىڭ ەلدە دە ماقتان تۇتىپ ايتۋعا بولاتىن جايتتار بار. ماسەلەن, مەن تۇيە ءسۇتىن ءوندىرۋ مەن ودان پايدا الۋدان باسقا ەلدەرگە قاراعاندا قازاقستان كوش ىلگەرى تۇر دەپ ەسەپتەيمىن. قازاقتار تۇيە سۇتىنەن شۇبات ءوندىرۋدى وتە جاقسى مەڭگەرگەن. شۇباتتىڭ ادام دەنساۋلىعىنا پايداسىنىڭ مول ەكەندىگى قازىر دالەلدەنۋ ۇستىندە. ونىڭ ۇستىنە قازاقتار شۇبات ارتىلىپ قالسا, ودان قۇرت جاسايدى. قىسقاسىن ايتقاندا, تۇيە ءسۇتىن ءراسۋا ەتپەي, تولىق پايدالانۋدىڭ بارلىق امال-تاسىلدەرىن جاقسى مەڭگەرگەن.
شىنىن ايتايىن, مەن تۇيە وسىرەتىن الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە بولىپ, ولاردىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ, ءونىم ءوندىرۋ تاسىلدەرىمەن تانىسقانىممەن, تۇيە ءسۇتىن وسىلايشا تولىق پايدالانىپ, تۇگەلدەي كادەگە جاراتاتىن قازاقستاننان باسقا ەلدى كورمەدىم.
– ال ەندى تۇيە ءوسىرۋ, ونىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىنەن بىزگە قانداي اقىل-كەڭەس بەرگەن بولار ەدىڭىز؟
– تۇيەنى ءوسىرۋ جانە باعۋ تاسىلدەرى جونىنەن قازاقتارعا بىردەمە ۇيرەتۋ قيىن بولار. ويتكەنى ولار وزدەرى ورنالاسقان ءوڭىردىڭ تابيعي جاعدايىمەن مەنەن گورى جاقسى تانىس جانە وسى ورتادا جۇزدەگەن, مىڭداعان جىلداردان بەرى تۇيە شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانىپ كەلەدى عوي.
دەگەنمەن زاماننىڭ وزگەرىسى, بارعان سايىن العا كەتىپ بارا جاتقان عىلىم مەن تەحنيكا جانە جاڭا تەحنولوگيالىق جاڭالىقتار تۇيە ءوسىرۋ ىسىنە دە جاڭا قىرىنان قاراۋدى قاجەت ەتەتىندەي. ءسوز جوق, تۇيە ەڭ ءتوزىمدى ت ۇلىك ءتۇرى بولىپ تابىلادى. ىستىق پەن سۋىققا جانە شولگە وتە شىدامدى. بىراق سولاي ەكەن دەپ ونىڭ كۇتىمىنە بەي-جاي قاراۋعا بولمايدى. ماسەلەن, ءسىزدىڭ ەلدە تۇيەنى قوسىمشا جەمدەۋ ماسەلەسىنە ونشاما ءمان بەرىلمەيدى ەكەن. تۇيەنى, اسىرەسە, قىس كەزىندە قوسىمشا جەمدەسە, ونىڭ ونىمدىلىگى ارتا تۇسكەن بولار ەدى.
تاعى ءبىر بايقاعانىم, تۇيە وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار بىرىگىپ تىرلىك قۇرۋ ماسەلەسىنە ءالى كۇنگە كوڭىل بولمەي كەلەدى. ەگەر ولار بىرىگىپ, تۇيە وسىرەتىن شارۋاشىلىقتاردىڭ بىرلەستىگىن نەمەسە اسسوتسياتسياسىن قۇراتىن بولسا, بۇل ولاردىڭ پروبلەمالارىنا ۇكىمەت نازارىن اۋدارۋعا, سونداي-اق وزىندىك جاقسى تاجىريبەلەردى تاراتۋعا, ءونىمدى وتكىزۋ ماسەلەسىن شەشۋگە جاقسى ىقپال ەتكەن بولار ەدى.
سونداي-اق قازاقستاندا تۇيە ءسۇتى جونىندە ەشقانداي ستاتيستيكالىق مالىمەت جوق. ەلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى فاو-عا ەسەپ جونەلتكەن كەزدە وسى ماسەلەگە ءمان بەرسە ءجون بولار ەدى.
– قازاقستانداعى تۇيەلەردىڭ تۇقىمى جونىندە نە ايتقان بولار ەدىڭىز؟
– قازاقستاندا وسىرىلەتىن تۇيەلەردىڭ باسىم كوپشىلىگىن ەكى وركەشتى باكتريان تۇقىمى قۇرايدى. «قازاق باكتريانى» دەگەن تۇقىم بار. بۇل نەگىزىنەن ەت پەن ءجۇن باعىتىندا وسىرىلەدى. ءسۇتى وتە مايلى بولىپ كەلەدى. جالپى, قازاقستاندا كەڭەس وداعى كەزىنەن باستاپ باكتريان تۇقىمىنىڭ سەلەكتسياسى جاقسى جولعا قويىلعان. وعان ءۇش باعىتتا سەلەكتسيا جۇرگىزىلگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە ەتتى-ءجۇندى جانە ەتتى-ءسۇتتى باعىتتا تۇقىمدىق قاسيەتى جوعارى جاقسى تۇيەلەر الۋعا قول جەتكىزىلگەن. وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ «قازاق باكتريانىن» شەتەلدەرگە سول ەلدەردىڭ تۇيەلەرىمەن بۋدانداستىرۋ ارقىلى ءسۇتتىڭ مايلىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ۇسىنۋعا بولار ەدى.
سونداي-اق قازاقستاندا ءسۇت باعىتىنداعى ارۋانا تۇقىمىنىڭ تۇيەلەرى وسىرىلەدى. مۇنداي تۇيەلەردى نەگىزىنەن قازاقستانمەن قاتار تۇرىكمەنستان, پاكىستان, ساۋد ارابياسى ەلدەرى وسىرەدى. مۇنداعى قازاقستاننىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى جەرگىلىكتى تۇقىمدى «تۇرىكمەن ارۋاناسىمەن» بۋدانداستىرۋ ارقىلى «قازاق ارۋاناسى» جاڭا تۇقىمنىڭ الىنۋى. بۇل – تۇيەلەر اراسىنداعى ەليتالىق تۇقىم بولىپ ەسەپتەلەدى.
جالپى, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قازاقستاندا تۇيە تۇقىمىنىڭ سەلەكتسياسىنا, ونى اسىلداندىرۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلگەن ەكەن. سونىڭ ناتيجەسىندە سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدە تۇقىمدىق قاسيەتى جوعارى, ونىمدەرى ساپالى جاقسى تۇيەلەر ءوسىپ شىققان. ال الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە تۇيە تۇقىمىنىڭ سەلەكتسياسىنا ءالى كۇنگە دەيىن دۇرىس كوڭىل بولىنبەي كەلەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, الەمنىڭ باسقا ەلدەرىنە قاراعاندا قازاقستاندا تۇيە شارۋاشىلىعى عىلىمي نەگىزدە جاقسى دامىعان دەپ ايتۋعا بولادى. ەندىگى ءبىر ۇلكەن مىندەت وسى ءۇردىستى السىرەتپەي ساقتاپ قالۋ بولىپ تابىلادى. ويتكەنى جەرىنىڭ ۇلكەن بولىگىن ءشول جانە شولەيتتى وڭىرلەر قۇرايتىن قازاقستان ءۇشىن تۇيە ءوسىرۋ, ونىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى باعىت ەكەندىگى انىق.
مەنىڭ قازاقستاننان تاعى ءبىر بايقاعانىم, مۇندا ءبىر وركەشتى تۇيەلەر مەن ەكى وركەشتى تۇيەلەرگە بۋدانداستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن ەكەن. مۇنداي قىزىقتى تاجىريبەنى مەن باسقا ەلدەردەن بايقامادىم.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
