تابيعاتىنىڭ ەرەكشەلىگىنە وراي, نەگىزىنەن اۋىلشارۋاشىلىق القاپتارىمەن تانىمال رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ كولەمدىلىگىن ەسكەرسەك, بۇل ماسەلەنى جەرۇستى تاسىلدەرىمەن شەشۋ مۇمكىن ەمەس. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كورنەكى, اۋقىمدى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتەتىن قازىرگى زامانعى مازمۇندى كارتوگرافيالىق ماتەريالدار قاجەت. قۇرىلعانىنا بىلتىر 80 جىل تولعان «اۋىل شارۋاشىلىعى اەروفوتوگەودەزيالىق ىزدەستىرۋ مەملەكەتتىك ينستيتۋتى» ء(اشاىمي) رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنى جۇيەسىنىڭ نەگىزگى بولىگى بولا وتىرىپ, رەسپۋبليكا اۋماعىن اەرو جانە عارىشتىق تۇسىرۋلەر نەگىزىندەگى فوتوبەينەسىمەن قوسا اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن كارتوگرافيالاۋ بويىنشا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرىمەن ءارى وسىنداي ماتەريالدارىمەن سالانى قامتاماسىز ەتۋشى جانە ءونىم بەرۋشى ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر كاسىپورىن.
ينستيتۋتتا نەگىزىنەن اۋىلشارۋاشىلىق القاپتارىنىڭ جانە وزگە ساناتتاعى جەرلەردىڭ ساندىق جانە ساپالىق سيپاتتامالارى, ولاردىڭ جىكتەلۋى بويىنشا جوعارى دەڭگەيدەگى كاداسترلىق اقپاراتتى بەرە الاتىن ەرەكشە تسيفرلى اۋىلشارۋاشىلىق كارتالارى جاسالادى. سۋ مەن جەل ەروزياسى تۋىنداي باستاعان ۋچاسكەلەردى, توپىراقتىڭ ىلعالدانۋ دەڭگەيىن, تۇزدانۋىن, قاراشىرىندىنىڭ بار-جوعىن تەك فوتوگرافيالىق كارتادان عانا, فوتوبەينەلەردىڭ رەڭكى مەن ءتۇر-ءتۇسى بويىنشا انىقتاۋعا بولادى.
ال بۇل كارتالار بىزدە دايىندالادى. ونىڭ ۇستىنە, اۋىلشارۋاشىلىق كارتاسىن بارلىق ساناتتاعى جەرلەرگە مونيتورينگ جاساۋ ءۇشىن جىلدار بويى باقىلاۋ جۇرگىزۋ نەگىزىندە تالداۋ جاساۋ جولىمەن وندا بولىپ جاتقان وزگەرىستەردى انىقتاۋعا پايدالانۋعا بولادى. سوندا عانا الۋان ءتۇرلى جاعداي مەن قۇبىلىس بويىنشا بولجام جاساۋعا مۇمكىندىك تۋادى. بۇل – وڭىرلەردەگى سۋارۋ توراپتارىنداعى جاعدايدىڭ وزگەرىسى, قۇمداق ءشولدى جەرلەردىڭ قارقىنىن مونيتورينگىلەۋ (تاپتالعان جايىلىمداردى قالپىنا كەلتىرۋ جانە جىلجىمالى قۇمداردى توقتاتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن), سەكسەۋىل ەكپەلەرىنىڭ جاعدايىن باعالاۋ. مۇنىڭ جويىلىپ بارا جاتقان بۇتالار مەن وسىمدىكتەردى ساقتاۋ ءۇشىن دەر كەزىندە شارالار قابىلداۋعا كوپ كومەگى بار. مۇزدىقتاردىڭ جىلجۋى مەن مورەنالىق كولدەردىڭ تولۋى تۋرالى دەر كەزىندە مالىمەتتەر بەرەدى. سۋارمالى جەرلەردىڭ سورتاڭدانۋىن مونيتورينگىلەۋ, سونىمەن قاتار ارحەولوگيالىق قازبالار جانە باسقا دا كوپتەگەن جۇمىستار ءۇشىن جەرلەردى مونيتورينگىلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى.
جەرگىلىكتى جەرلەر تۋرالى ناقتى اقپاراتتى قاجەت ەتەتىن ەلىمىزدىڭ جەر رەسۋرستارىن ءتيىمدى باسقارۋ مەن ۇتىمدى پايدالانۋ ءۇشىن كارتوگرافيالىق ماتەريالدار مەن دەرەكتەردىڭ ماڭىزدى ءارى قاجەتتى گەوكەڭىستىكتىك نەگىز بولىپ تابىلاتىنى بەلگىلى. وسى ورايدا كاسىپورىننىڭ نەگىزگى مىندەتى – ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سەكتورىن اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى قازىرگى زامانعى تسيفرلى جوسپارلى-كارتوگرافيالىق ماتەريالدارمەن قامتاماسىز ەتۋ بولسا, ول بۇگىندە رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ 28 پايىزىن قامتىپ وتىر. دالىرەك ايتاتىن بولساق, كاسىپورىن وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتىن بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي اتقارۋدا.
كاسىپورىن ءوزىنىڭ تىكەلەي ءونىمى بولىپ تابىلاتىن اۋىلشارۋاشىلىق فوتوكارتالارىن جاساپ شىعارۋدا تاقىرىپتىق قاباتتار جيناعى بار فوتوكارتالاردى جەتىلدىرۋ بويىنشا وسى باعىتتاعى جۇمىس ءتارتىبىن قايتا قاراپ, ونى ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇستى. مىسالى, بۇرىن اۋىلشارۋاشىلىق كارتالارى تەك ەكى قاباتتى ەتىپ جاسالعان بولسا (بارلىق اۋىلشارۋاشىلىق وبەكتىلەرىن بىرىكتىرەتىن فوتوگرافيالىق نەگىز بەن اقپاراتتىق قابات), بۇگىندە كاسىپورىننىڭ كوپ قاباتتى كارتالار جاساۋ مۇمكىندىگى كەڭەيدى. اتاپ ايتقاندا, فوتوگرافيالىق نەگىز, كوورديناتتىق تور مەن گەودەزيالىق جەلى, وبلىستاردىڭ, اۋدانداردىڭ, اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ شەكارالارى تۋرالى اقپاراتتار, گيدروگرافيا ەلەمەنتتەرى, اۋىلشارۋاشىلىق القاپتارى, القاپتاردىڭ تۇرلەرى ەلدى مەكەندەر مەن وندىرىستىك ايماقتار, كوممۋنيكاتسيالار مەن قۇرىلىستار, رەلەف قاباتتارى مەن تاعى باسقا اقپاراتتار.
ءبىزدىڭ كاسىپورىن وسىلايشا ەلىمىزدەگى كارتوگرافيالىق ماتەريالداردىڭ نەگىزگى كەمشىلىكتەرىن ءبىر جۇيەگە كەلتىردى. بۇل ارادا اقپارات جەتكىزۋشى رەتىندەگى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر مەن شەكتەۋلى سىيىمدىلىقتاردىڭ اۋماعىنىڭ ءمانى زور. ونىڭ ۇستىنە 1:25000 جانە 1:50000 ماسشتابتارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن كارتوگرافيالاۋ جۇمىستارىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى دەڭگەيىنە جەتۋدە كاسىپورىندا قازاقستاننىڭ KazEOSat-1 جەر سەرىگىنەن الىنعان عارىشتىق ماتەريالداردى پايدالانۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قارقىندى باستالدى. اۋىلشارۋاشىلىق كارتالارىن جاساۋدا عارىشتىق تۇسىرۋلەردى پايدالانۋدىڭ كومەگى مەن ەرەكشەلىگى ايقىن ءبىلىندى. اسىرەسە, اۋماقتى ءبىر عانا سۋرەتپەن مولىنان قامتۋ, جۇمىستاردى ورىنداۋ ۋاقىتىنىڭ ەداۋىر قىسقارعانى, از كولەمدى ماتەريالداردى وڭدەۋ ءتارىزدى ەكونوميكالىق پايداسى زور ءىس-شارالار تيىمدىلىگىن بايقاتتى.
قازىرگى ۋاقىتتا كاسىپورىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن كارتوگرافيالاۋ جونىندەگى جيناقتالعان اقپاراتتاردىڭ دەڭگەيى مەن كولەمىن ەسكەرە وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردىڭ جاعدايى جانە ولاردىڭ ناقتى پايدالانىلۋى تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى ينتەراكتيۆتىك كارتالار جاسالا باستالعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. وعان رەسپۋبليكا اۋماعىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن كارتوگرافيالاۋ بويىنشا جيناقتالعان بارلىق تسيفرلى ماتەريالدار كىرەدى. ءتيىستى سۋبەكتىلەرگە قاشىقتان قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى. بۇل ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن باسقارۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرارى داۋسىز. بۇعان قوسىمشا كاسىپورىندا اەروفوتوتۇسىرۋ ماتەريالدارى دەرەكتەرىنىڭ اۋقىمدى بازاسى بار.
وتكەنگە قايرىلماي جاڭانى ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى ءبىز كاسىپورىننىڭ وتكەن عاسىردا اتقارعان جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىن بۇگىنگى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارمەن ساباقتاستىرا وتىرىپ, تالاپقا ساي ساقتاۋدامىز. وعان ايقىن مىسال, ارنايى قويمالاردا حالىق شارۋاشىلىعى ءۇشىن قۇندى بولىپ تابىلاتىن رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ 1955-2006 جىلدار ارالىعىنداعى اەروتۇسىرۋ نەگاتيۆتەرى سول قالپىندا ساقتاۋلى تۇر. اتالعان فوتوماتەريالداردى تۋىنداپ جاتقان بارلىق ساناتتاعى وزگەرىستەردى انىقتاۋ ءۇشىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا پايدالانۋعا بولادى.
اۋىلشارۋاشىلىق كارتالارىن جاساۋ جانە ونىڭ ەرەكشەلىكتەرى, ونىڭ جاڭالاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى, ونىڭ توپوگرافيالىق كارتالاردان ايىرماشىلىعى تۋرالى تولىق ماعلۇمات بەرۋ جانە اۋىلشارۋاشىلىق كارتالارىن مەملەكەتتىك تالاپتارعا ساي جەتىلدىرۋ مەن وندىرىستىك جاڭعىرتۋ كاسىپورىننىڭ بولاشاقتا دا اتقارا بەرەتىن باستى مىندەتتەرى بولىپ قالا بەرمەك.
ابدىعالي بەگمانوۆ,
«اۋىل شارۋاشىلىعى
اەروفوتوگەودەزيالىق ىزدەستىرۋ مەملەكەتتىك ينستيتۋتى» رمك ديرەكتورى,
ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى
