ءسابيت اعا ءوندىرىپ جازاتىن, شارشاپ-شالدىعۋدى بىلمەيتىن, كەرىسىنشە, جىل وتكەن سايىن ورلەپ-ورشەلەنە, جالىنداپ-جانا تۇسەتىن جازۋشى-جان. جانقيار ەڭبەكتىڭ ادامى. ءجۇز جىلدان استام ۋاقىتتى قامتيتىن «جيىرماسىنشى عاسىر» رومان-تەترالوگيا ەپوپەياسىنىڭ ءبىر ءوزىنىڭ قادىر-قاسيەتى قاندايلىعىن قۇنداپ كورىڭىزدەرشى؟..
جازۋشىنى ءوز ەلىنە عانا ەمەس, بۇرىنعى «كوممۋنيستىك قىزىل سوۆەت», شىعىس-باتىس ەۋروپا كەڭىستىگىنە, جالپى, الەمگە جارق ەتكىزىپ العاش تانىتقان شىعارماسى – «اق ارۋانا». بۇل پوۆەست – جازۋشىنىڭ ءومىر-داريا وتىنە بەت العان شىعارماشىلىق عۇمىرىنىڭ بەتاشار-بەتالىسى ءھام جىبەك ءجىبى جىپسىقسىز ورىلگەن ورنەكتى جەلىسى دەسەك تە بولار-دى.
«ارمانىم كوپ, از ءومىرىم جەتەر مە؟» پوەزيا جيناعى ءتورت بولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشى ءبولىم «ەرلەردىڭ جىرعا قوسىپ عاجاپ ءىسىن, بايگەگە تىكتىم باستى قازاق ءۇشىن» دەپ الاپات اتالادى. وعان, ءبولىمنىڭ توبەسىنە ءوزىنىڭ ءمارمارلى تاستۇعىرىنا مىردەي ەتىپ قوندىرىلعان اۆتوردىڭ مىنا ەپيگراف-ءسوزىن قوسىڭىز:
دەي المايمىن دارا تۋعان دانامىن,
ەل الدىندا الاسامىن, بالامىن.
قاجەتىنە جارار بولسام حالقىمنىڭ,
قينالماي-اق ولىمگە دە بارامىن.
ەلەڭدەپ تە الاڭداپ, سەلك ەتىپ تە سەلت ەتىپ, تۇلا بويىڭىز دۋىلداپ تا اندىزداپ سالا بەرەرى انىق تا اقيقات. بۇدان ارتىق قالاي ايتۋعا بولار دا ەدى-اۋ؟..
بۇل ءبولىمنىڭ ءبىرىنشى جەلىسى – «قانىمدا حالقىم دەگەن جاتىر اعىن» – ەلباسىمىزدىڭ ەرەن ەرلىكتەرىنە, ادامي بيىك پاراسات-پايىمىنا ارنالعان تولاعاي-تولايىم جىر. ەندى, وسى جەلىنىڭ ءبىرىنشى جىرى «قىران مەن جىلاننان» باستالىپ, «ەر تۇرىكتىڭ ءناسىلى», «التى الاشتىڭ اسىلى», «بويلاتپاس مۇحيت تەرەڭىنە», «اي مەن كۇندەي ارايلى», «اللا نۇرى», «سان ەرلىككە بارعان ەلدىڭ قامى ءۇشىن», «ويلايدى حالقىن كوز ىلمەي», «قۋات العان عارىشتاعى جاسىننان» دەپ جالعاسىپ, ۇدەمەلەپ, شارىقتاپ تا شىرقاپ كەتە بارادى.
سول ساتتە...
اسپاننان نۇر قۇيىلعان جاۋىن ەدى,
ءالجان انا اياعى اۋىر ەدى.
تۇسىنە بوساناردا كىردى ارۋاق,
اۋىلدىڭ ءبارى وعان باۋىر ەدى.
كەلەشەك ەلباسىنىڭ دۇنيەگە كەلەرىنەن بۇرىنعى اتا-اناسىنىڭ, اجەسىنىڭ تولعانىستارى. اقىن-جۇرەكتىڭ تاريحي وقيعانى قالايشا ءدوپ باسىپ بەرە بىلگەندىگىنە تاڭداناسىز.
بۇل جالىندى جىرلار ونەگەلى دە وركەندى «تەمىرتاۋ حيكاياتتارىنا» ۇلاسىپ,
«قۋات العان عارىشتاعى جاسىننان,
جاراتىلعان ءالجان, ءابىش اسىلدان.
التى الاشتىڭ نۇرى مەنەن سۇلتانى,
اتاق, داڭقىڭ اسسىن تالاي عاسىردان» دەپ شىرقاۋ پافوسپەن ءبىر-اق تۇيىندەلەدى. مۇندا دا «قۋات العان عارىشتان» دەگەن قاناتتى دا ءسوز-سۇلەي تىركەستەرگە ريزا بولماسىڭىزعا ءاددىڭىز جوق.
ساليقالى جازۋشىنىڭ ەلباسىنا دەگەن ءىلتيپاتى, سەنىمى, قۇرمەتى تولايىم, – ەل باسقارىپ كەلە جاتقان جىلدارعى جەمىستى دە جەڭىستى, تۇڭعيىق تا تەرەڭ بولمىس-ءبىتىمىن قاتارلاستىرا, كەلىستىرە جىرلايدى.
ءبىرىنشى ءبولىمنىڭ ەكىنشى جەلىسى – «استانا». سارىارقانىڭ تورىنە جايعاسقان جاڭا دا جاس استانامىز ءار قىرىنان, ارقالاي, تولاعاي تەبىرەنىستە شىرقالادى. تۇگەل دەرلىك ءاربىر ولەڭگە سازگەرلەر ءان ارناعان.
بۇدان ءارى قاراتا, قالامگەر ون جاسىنان باستاپ بۇگىنگى كۇنىنە دەيىنگى عۇمىرىن «دوستارىما ايتايىنشى سىرىمدى» دەپ كەزەك-كەزەگىمەن, رەت-رەتىمەن توگىلتەدى. جازۋشىنىڭ جان-سىرىنا, جۇرەك تەبىرەنىستەرىنە قالتقىسىز يلاناسىز, سەنەسىز.
ءسابيت اعانىڭ شىرعالاڭدى شىعارماشىلىق جولى بارىسىندا ۇقىپتىلىعىمەن, العىرلىعىمەن قاتار, جادىنىڭ مىقتىلىعىنا ءتانتى بولاسىز. ءبىر ءسوزدى ءبىر سوزبەن, ءبىر وقيعانى ءبىر وقيعامەن, يا ءبىر تاريحتى ءبىر تاريحپەن شاتاستىرمايدى دا ارالاستىرمايدى. بار تىرلىگى – اناۋ ميستەر شەرلوك حولمستىڭ شاتىرىنىڭ سورەلەرىندەگى داققا-داققا قويىلعان زاتتارداي; كەز كەلگەن كەرەگىڭىزدى جۇمۋلى كوزبەن-اق, قولدى سوزىپ جىبەرىپ-اق الا بەرەسىز.
ءۇشىنشى ءبولىم قوعامي قايراتكەرلەردەن, ونەر جۇلدىزدارىنان باستاپ, قۇربى-قۇرداستارعا, اعا-ىنىگە, بال-بال بۇلدىرشىندەرگە دەيىنگى ارناۋ-سيپاتتاما ولەڭ-جىرلار التى جەلىگە ءبولىنىپ, جىكتەپ-جىلىكتەلگەن. وندا سيپاتتالىپ جىرلانعان تاۋتۇلعالارمەن بىرگە كۇندەلىكتى پەندەۋي جانداردىڭ, جالپى سانى 200-گە تارتارلىقتاي ەكەن. بۇعان قاراپ, بىرەۋ-مىرەۋلەر ويلاپ تا كۇدىكتەنىپ قالارلارى مۇمكىن عوي: «ويپىراي... كوپ تە ەمەس پە ەكەن-ءا؟» دەپ. جوق, كوپ ەمەس ەكەن. وسى جازبا-جولداردىڭ اۆتورى – ءبىزدىڭ ءوزىمىز نەگىزىنەن «ارناۋ ولەڭدەرگە» قۇلاي بەرمەيتىن پاقىرمىز; كوزدەرىمىزدىڭ ادىرايىپ, توبە شاشتارىمىزدىڭ تىكىرەيىپ, تەرىمىزدىڭ تىرتىسىپ قالاتىنى دا راس. بىراق, بۇل جولى ولاي ەتە المادىق... ھاق جۇرەكتەن شىققان جىرلاردى جىلى قابىلدادىق تا مويىندادىق.
كىم دە كىم كىتاپتى – «ارناۋ-سيپاتتامالاردى» تۇگەلدەي وقىپ شىعار بولسا, ءسابيت اعانىڭ ەرىككەننەن يا جايدان-جاي اقتارىلىپ-توگىلمەگەندىگىن كورەر دە بايقار, ءتۇسىنىپ تە تۇيسىنگەن بولار ەدى. سەبەبى, بارلىعى دا شىنايى, پەرىشتە-كوڭىلدەن شىققان – پاك, تاپ-تازا, تۇپ-تۇنىق, ءموپ-ءمولدىر...
ءتورتىنشى ءبولىم... اۋىر دا عازاپتى – «دانيارعا جازعان حاتتاردان».
ادام سەنگىسىز جاعداياتتا بۇ بەس كۇن جالعانىڭىزدان ءوتىپ كەتە بارعان ءسابيت اعانىڭ سۇيىكتى ۇلى دانيار – داناشىمىز جايلى اتا-اناسىمەن قاتار كوپشىلىك اعايىن تاراپىنان دا قاسىرەتي ازا-جىرلار از ايتىلىپ-جازىلماعانداي; بىراق-تا, ءالى دە, كەلەشەكتە دە جالعاسا بەرەتىندەي مە...
دانيارعا حات
ۇيلەنۋ تويىڭ ۇستىندە,
جۇرەگىڭ كەنەت توقتادى.
وزگەشە جاس دەپ ءوزىڭدى,
اتا-اناڭ, ەلىڭ جوقتادى.
ساعىنىپ سەنى زارىقتىم,
سەن ومىردەن وزعاندا.
كۇڭىرەنىپ جەر-انا,
كۇڭگىرت تارتتى جارىق كۇن.
* * *
جىلاۋمەنەن وتەتىن,
كۇنگە دە ءتوزىپ كەلەمىن,
تابىتتاي اۋىر وي باسقان.
تۇنگە دە ءتوزىپ كەلەمىن,
كوكبورى قۇساپ ۇليمىن.
كۇيىكتەن ءىشىم ورتەنىپ,
ءتىرى ولىك بولىپ ءجۇرمىن مەن, –
اياۋلى ۇلىپ ەرتە ءولىپ.
كوڭىل ايتىپ ءالى دە,
جۇباتىپ جاتىر حالقىمىز.
سەنى جوقتاپ جىلاي بەرەمىز,
وسى ءبىزدىڭ قالپىمىز...
اينالايىن, ق ۇلىنىم!
ۇل ەدىڭ سەن جەتەلى,
وسىلاي كۇندەر وتەدى.
اللادان ءامىر كەلگەندە,
اكەڭ دە ساعان جەتەدى, –
اناڭ دا ساعان جەتەدى...
بۇ قۇسالى دا ازالى جىرلارعا تۇسىنىكتەمە بەرىپ جاتۋدىڭ تىپتەن دە قاجەتى جوق ەدى-اۋ; سوندا دا, كەيبىر ولەڭ جولدارىنا زەر سالا قاراپ, تەرەڭىنەن ءۇڭىلۋىمىز دە كەرەك ەكەن. «تابىتتاي اۋىر وي باسقان». قۇدايىم-اۋ, شىندىعىندا دا, نەتكەن اۋىر ءسوز ەدى! تابىتتان اۋىر نە بولۋشى ەدى؟ باسقا سالعان سوڭ, ادام بالاسى بارىنە دە كوندىگەدى ەكەن; بىراق-تا, مۇنداي عازاپتى جاعدايات ەشقاشان دا ەستەن شىقپاس, ەشقالاي دا ۇمىتىلماس ءسىرا... جادىمىزدا جاڭعىرىعىپ, «قول بۇلعاپ» تا تۇرار.
ءيا, ارداقتى ءسابيت اعامىز بەن اسىل قۇرالاي جەڭەشەمىز قۇداي بۇيىرتقان بۇ عۇمىرلارىنىڭ سوڭىنا دەيىن ورنى تولماس قازانى – سۇيىكتى ۇلدارىن قاسىرەتي جىرلاي دا, كوز جاستارىن شىلعاي دا بەرەتىن سياقتى. بىزدەر – كوپشىلىك بولىپ باسۋ ايتىپ باعۋدامىز. «قيال-عاجايىپقا تولى ەرەن دە ەرەك ادال ەڭبەكتەرىڭىزدى ەل بىلەدى, قۇرمەتتەپ, قاستەرلەپ, باعالايدى. سول تۋرا جولدارىڭىزدى ء«بىر اللا!» دەپ جالعاستىرا بەرىڭىزدەر. سولارىڭىز عانا جەتەدى – جانى ءجاننات تورىندەگى داناشقا, – سونىلارىڭىزدى عانا كۇتەدى...», دەيمىز-دە. باسقا, ءپاندانىڭ قولىنان كەلەر نە بار-اۋ؟!.
ەندى, ەكىنشى بولىمگە – «جۇرەكتەگى جازۋلار. ماحاببات ليريكالارى» – مۇمكىندىگىمىزشە كەڭىرەك توقتالساق. ايتىپ-ەسكەرتكەنىمىزدەي, بۇل ءبولىمدى – «جۇرەكتەگى ماحاببات جازۋلارى» – سوناۋ «اق ارۋانادان» كەيىنگى اۆتوردىڭ بيىك ءبىر شىعارماشىلىق بەلەسى» دەپ قابىلداساق تا بولار. ءسابيت اعا ولەڭگە وقتا-تەكتە عانا سوعىپ وتىرادى. ايتپەسە, بار زەيىنى دە زەيىلى – قاراسوز. ەگەر دە, پوەزيامەن دە شىنداپ اينالىسقانىندا, قاي-قاي اقىنىڭىزدان دا كەم تۇسپەسى وسى بولىمدەگى جىرلارىنان انىق بايقالىپ تۇرماپتى ما. جالپى, ءسابيت اعا «اقىندىقتى» ۇستاناتىن-اق جان ەكەن. شابىت تۇعىرىنا ءبىر قوناقتاپ, شالقارلانىپ السا, ءتىپتى, قۇيىلىپ تا توگىلىپ سالا بەرەدى.
ەكىنشى ءبولىم – «ماحاببات جىرلارى» – تۇگەلدەي, تىكەلەي, عۇمىرلىق تا ماڭگىلىك عاشىق-جارى قۇرالاي سۇلۋىنا ارنالعان دا باعىشتالعان.
«شىن عاشىقتىڭ سەزىم گ ۇلى سولمايدى,
سۇيگەنىڭمەن ءبىر بولماساڭ – سول قايعى».
جيەگىنە التىن كىرپىك شوككەن قىر,
سەنىڭ كوزىڭ شولدەگى كول ءموپ-ءمولدىر.
سەنىڭ كوزىڭ كۇن سەكىلدى شۋاقتى,
سەنىڭ كوزىڭ ۇلى ومىردەي جۇمباقتى.
جانارىڭا جارىق دۇنيە سىيىپ تۇر,
قايدان الدىڭ وسىنشاما قۋاتتى.
تالاي كوزدى قوجا-حافيز جىرلاعان,
ومار حايام تەڭ كەلمەيدى ءبىر ماعان.
عاشىق-جارىنىڭ التىن كىرپىگىنە «قىر شوكتىرەدى»; عاشىق-جارىنىڭ كوزىن – «ايدالا-ايتاقىرداعى ءموپ-ءمولدىر كولگە» تەڭەيدى. ءبىز ەكىنشى تەڭەۋدى جان-تانىمىزبەن قابىلدادىق تا قۋاندىق. ءيا, ايدالا-ايتاقىردا كول دە بولمايدى, بولعان كۇندە دە ول ءموپ-ءمولدىر بولماق ەمەسى بەلگىلى. بىراق تا شىنايى عاشىقتىق ءبارىن دە بولدىرا الادى ەكەن. قوجا حافيزدەر بۇكىل سامارقان-بۇقاراڭنىڭ بايلىعىنان عاشىعىنىڭ بەتىندەگى ءبىر مەڭدى ارتىق سانادى ەمەس پە! ءبىزدىڭ ءسابيت اعامىزدىڭ اقىن-جۇرەگى دە سول بيىككە ۇمتىلعان.
ءسابيت دوسانوۆ ءوز اقىندىق جۇرەك تورىنە «عاشىقتىق-مۇناراسىن» تۇرعىزسا, قازاق پوەتيكالىق ادەبيەتىندە دە ءبىر مونوليت-ەسكەرتكىشتىڭ دۇنيەگە كەلگەنى انىق تا اقيقات.
ءتۇيىپ ايتقاندا, «ارمانىم كوپ, از ءومىرىم جەتەر مە؟» كىتابى, اسىرەسە, ونداعى «جۇرەكتەگى جازۋلار. ماحاببات ليريكالارى» توپتاماسى ءبارى-ءبارى ىمداسىپ, جىمداسىپ, تۇتاسىپ, جوعارى كونتسەپتسيالى, بيىك پافوستى, ونەگەلى دە ورەلى دۇنيەگە اينالعان.
يگىلىك ايمەن,
جازۋشى
