دۇبىرگە تولى دۇنيە

كەزى كەلگەندە ابىرويمەن كەتكەن دە ءجون وتكەن جۇما كۇنى تۋىسقان تاتارستاننىڭ پرەزيدەنتى مينتيمەر شايميەۆ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆپەن كەزدەسكەن كەزىندە ءوزىنىڭ قىزمەتتەن كەتەتىنىن مالىمدەدى. جۇرتشىلىق مۇنى ابىرويلى قادام رەتىندە قابىلدادى. تاتارستان رەس­­­پۋبليكاسى رەسەيدەي الىپ مەملەكەتتىڭ ءبىر نىسانى دەڭ­گە­يىن­دە عانا. سول نىساننىڭ باس­شى­سىن تاعا­يىن­داۋ رەسەي پرە­زيدەنتىنىڭ قۇزى­رىندا. ءسويت­سە دە حالىقتىڭ ءتىلىن تاپقان قايراتكەر مينتيمەر شايميەۆ رەسپۋب­لي­كانى جيىرما جىلداي باسقاردى. ابىرويلى باسقاردى. كەتكەنىڭ ءجون عوي دەگەن ءسوزدى ەستىگەن جوق. وسى جەردە رەسەيدىڭ ءبىر اي­­ماعى مارتەبەسىنە يە بولعانمەن, تاتارستاننىڭ باسقالاردان ورنى بولەكتەۋ. مۇندا ۇلكەن ءداستۇرى بار تاتار دەيتىن حالىق قالىپ­تاسقان, ۇلت بولىپ ۇيىسقان. ولار الەمنىڭ تالاي جەرىندە شا­شىراپ ءومىر سۇرسە دە, تۋ تىككەن اتاجۇرتى – وسى جەر. تاعدىر­دىڭ تالايى عوي, ۇلكەن ما­عى­ناداعى مەملەكەت­تىگى مويىندال­ماي, ول باسقا الىپ مەملەكەتتىڭ اۋماعىنا كىرەدى. وسىنداي جاع­دايدا ۇلتتىڭ مارتە­بەسىن ساقتاپ قالۋ وڭاي ەمەس. اۋماقتىق تۇر­عى­دا باسقانىڭ قاراۋىنا كىرگەن­مەن, ۇلتتىق, حالىقتىق ەگەمەن­دىك ساقتالۋعا ءتيىس. كسرو كۇي­رەپ, وداقتاس رەسپۋبليكالار ءوز الدىنا تاۋەلسىز, ەگەمەندى مەملە­كەت­تەرگە اينالعان­دا, تاتار اعا­يىن­­داردىڭ بىرەۋدىڭ ورتاسىندا وتىرىپ, تاۋەلسىز مەم­لەكەت تۋىن كوتەرۋگە مۇمكىن­دىگى بولماعان. بىراق تاتار حالقىنىڭ ۇلتتىق ەگەمەندىگى تۋرالى ءسوزدى, تالاپ­تارىن جۇرت ەستىگەن. مين­تي­مەر شايميەۆتىڭ اۋزىمەن ەستىگەن. سودان دا تاتار حالقى وسىناۋ ازاماتىن ايرىقشا قۇرمەت تۇتادى, وعان ۇزاق جىلدار سەنىم ارتىپ, وزدەرىنىڭ كوشباسشىسى سانادى. بۇل جايدى ماسكەۋ دە مىقتاپ ەسكەرگەن. “ۇزاق وتىر­دىڭ, اۋىسساڭ قايتەدى” دەپ ەمەۋرىن تانىتسا, پارتيالىق ادەپ مەكتەبىنەن ءوت­كەن شايميەۆ ونى بىردەن-اق ۇعار ەدى. ءتىپتى ونداي ەمەۋ­رىن­نىڭ الدىن الىپ, وتكەن جو­لى كە­زەك­تى مەر­زىمدى تاۋىس­قان­دا, “ەن­دى جا­ر­ار, كە­تەيىن” دەگەنى بار. سول كەزدەگى پرەزي­دەنت ۆ.پۋ­تين دە الدى-ار­تىن وي­لاپ, تا­تار­­­لار­دىڭ كوڭى­لىنەن شىقتى, تاعى دا ءبىر مەرزىم جۇمىس ىستەۋدى ۇسىن­­دى. بۇدان ەكى جاق تا ۇتتى. مەنىڭ دەگەنىم بولادى دەپ ءماس­كەۋ شايميەۆتى اۋىستىر­عاندا, ءبىر حالىقتىڭ نالاسىنا قالار ەدى. شايميەۆتىڭ بۇل جولعى شە­شى­مى ابدەن ويلاستىرعان شەشىم بول­دى. وتىرۋداي وتىردى, الدىن ال­عان ءجون. وتكەن جىلدىڭ اياعىن­دا, ءدال شايميەۆتىڭ اتىن اتاما­عانمەن, پرەزيدەنت مەد­ۆەدەۆتىڭ اقساقالداردىڭ جاستارعا ورىن بەرگەنى ءجون بولار دەگەنى بار. اتىن اتاتپاي, ابىرويمەن كەتكەن ابزال. سول قادامدى مين­­تي­مەر ءشا­رىپ­ ۇلى ءدال ۋاقىتىندا جاسادى. ونىڭ ۇستىنە ءوزى ويلاعان ادا­مىن دا وتكىزدى. بۇل دا ابىروي. رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى رۋستام ميننيحانوۆ – ءوز ادا­مى. ەر­تەڭ ءوزى باستاعان ءىستى جاتىر­قاماي جالعاستىرارى انىق. ۇلكەن بيلىك­تەن ايىرىل­دىڭ دەپ الدە­بىرەۋ­لەردىڭ تابا­لاۋىنا دا ەندى جول جوق. ارينە, شايميەۆ ءۇشىن وتبا­سىن اسىراۋ پروبلەماسى تۋماي­دى. ءبارى ءبىر قاراپ وتىرا الماي­مىن, رەس­پۋب­­ليكا اۋماعىندا تاري­حي ەسكەرت­كىشتەرگە يەلىك جاسايمىن دەگەندە دە كۇنكورىس جاعدايىن ويلاماعانى انىق. بۇل ونىڭ رۋحاني قاجەتتىگىن وتەۋىنىڭ ءبىر جولى عانا. كوپ جاعدايدا ءبىر قايرات­كەردىڭ بيلىكتەن كەتۋى ءتۇرلى-ءتۇرلى جاعداي­لار تۋدىرىپ جاتادى. بي­لىكتەن ايى­رىلعان سوڭ, كەيبىرەۋ­لەرىنىڭ قۋدا­لاناتىنى دا بار. ءتىپتى بىرەۋ­لەرى باسقا ەلدى پانالايدى. قۇ­دىققا ءتۇس­كەن قۇلاننىڭ قۇلاعىندا قۇرباقا وينايتىنى دا كەزدەسەدى. ال ابى­روي­مەن كەتكەنگە نە جەتسىن! بۇل رەتتە مينتيمەر شايميەۆكە كوپ ادام قىزىعا قارايتىنى دا انىق. چيليلىكتەر كونسەرۆاتور قايراتكەردى قالادى جاقىندا چيليدە پرەزيدەنت سايلاۋى ءوتتى. كۇنى كەشە گەنەرال پينوچەت ديكتاتۋراسىنىڭ قاسىرەتىن باستان كەشكەن حالىقتىڭ كونسەرۆاتور سەباستيان پينەراعا سەنىم ارتقانىنا كوپ ساياساتشى تاڭدانىس ءبىلدىردى. سولشىل تسەنتريستەر جەڭىلدى, وڭشىلدار جەڭدى. ارينە, بۇل كونسەر­ۆا­تور­لار­دىڭ بارلى­عى ديك­تا­تۋ­رانى قولداي­دى دەگەن ءسوز ەمەس. رەس­مي ءتۇر­­دە سايلاۋ ناۋ­­­قانى كە­زىن­دە پينە­را­نىڭ ءوزى دە سول اسكە­ري ديكتا­تۋرا­نى, گەنەرال پينوچەتتىڭ قاندى مۇراسىن قولدايمىن دەگەن جوق. ءتىپتى 1988 جىلى پينوچەتتىڭ پرەزيدەنتتىك مەرزىمىن ۇزارتۋ جونىندەگى رەفەرەندۋمدا وعان قارسى داۋىس بەرگەنىن دە ءمالىم­دەدى. سويتسە دە, اسىرەسە, ەكونو­ميكاداعى نارىقتىق قارىم-قاتىناس ولاردىڭ باسىن بىرىك­تىرەتىنى داۋسىز. سەباستيان پينەرا – ءىرى كاپيتاليست, ميللياردەر, ءوزىنىڭ ەكونوميستىك ءبىلىمىن ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرىپ, قىرۋار قارجى جيناقتاعان بەلسەندى كاسىپكەر. سول كاپيتالىن پينوچەتتىڭ زامانىندا باستاعان. ءتىپتى ونىڭ تۋىستارى ديكتاتور گەنەرالدىڭ ۇكىمەتىنە دە كىرىپ, ونىڭ “پايداسىن” دا كورگەن. اتاپ ايتاتىن ءبىر ءجايت – ۇلكەن كاپيتاليست, ايتۋلى كون­سەرۆاتور سەباستيان پينەرا پرەزيدەنت بولىپ دەموكراتيالىق جولمەن سايلاندى. سوڭعى جارتى عاسىرداي ۋاقىتتا العاش رەت كونسەرۆاتور بيلىككە دەمو­كرا­تيالىق جولمەن كەلدى. ەشكىمدى ساتىپ العان جوق. پينوچەتتەي قارۋ قولدانعان جوق, وعان كوپشىلىك حالىق داۋىس بەردى. قاشان دا سولشىلداردىڭ, سوتسياليستەردىڭ ۇراندارى قالىڭ بۇقاراعا, كوپشىلىك قاۋىمعا جاقىن. سويتسە دە سول حالىق سو­تسيا­­­ليستەردەن گورى كاپيتا­ليزمنىڭ ناعىز ءتولىنىڭ سوزىنە قۇلاق استى. نەگە دەيدى جۇرت. كون­سەرۆاتور حالىققا نەسىمەن جاقىن؟ كەشەگى گەنەرال پينو­چەتتەن كورگەن ز ۇلىمدىقتى حا­لىق تەز ۇمىتا قويعانى ما؟ دەموكراتيا قۇن­دىلىقتارىن اياقاستى ەتكەن جۇيەنىڭ وكىلىنە نەگە ءىش تارتتى؟ ساراپشىلار وعان ءارتۇرلى جاۋاپ بەرەدى. ەڭ الدىمەن بۇل جەردە ساياسي پارتيالار باعدار­لاماسى ەمەس, جەكە تۇلعالار العا شىققانعا ۇقسايدى. كونسەرۆاتور پينەرا مەن ءبىر كەزدە پرەزي­دەنت بولعان ەدۋاردو فرەيدىڭ بىرەۋىن تاڭداۋعا تۋرا كەلگەندە, سايلاۋ­شىلار جاڭا ادامعا توقتا­دى. ويتكەنى, ولار فرەيدىڭ كوپ نارسە تىندىرا قوي­ما­عانىن ءوز كوزدەرى­مەن كور­گەن. ەگەر پي­نە­­را مەن سوڭ­عى پرەزيدەنت سو­­تسيا­ليست مي­شەل با­چە­لەتتىڭ ءبىرىن تاڭداۋعا تۋرا كەلگەندە, بالكىم چيليلىكتەر پي­نو­چەتتىڭ قولىنان قازا تاپقان گەنەرال باچالەتتىڭ قىزىن قۇپ كورۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. بىراق ءچيليدىڭ زاڭى بويىنشا ەشكىم دە قاتارىنان ەكى رەت پرەزي­دەنتتىككە سايلانبايدى. سونان سوڭ, چيليلىكتەر ساياسي جۇيەگە وزدەرىنشە قارايدى. پينو­چەت – قانقۇيلى ديكتاتور. ونى بارىنشا ايىپتاعان ءجون. بىراق ونىڭ تۇسىندا ەلدىڭ ەكونوميكاسى قارىشتاپ ءوستى ەمەس پە؟ “چيلي كەرەمەتىن” ۇمى­تۋعا بولا ما؟ ديك­تاتۋرا اتىمەن قۇرىسىن-اۋ, ال سول ءۇشىن ءتيىم­دىلىگى دالەلدەگەن ەكونو­مي­كالىق جۇيەدەن باس تارتۋ قاجەت پە؟ وسىنداي ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەن جۇرت پينەراعا داۋىس بەردى. ءىستىڭ كوزىن تاۋىپ, تابىسقا جەتۋ­دى بىلەدى. سول قابىلەتىن مەم­لە­­كەت­تىك ىستە پايدالانسا, جامان بولماس. تاعى ءبىر ءجايت سايلاۋشىلار­عا وي سالعانداي. سوڭعى ءبىراز جىلدا سوتسياليستىك يدەيانىڭ لاتىن امەريكاسىن ايتارلىقتاي شارلاعانى بار. كەزىندە ول وسى چيليدە باستالعان. پرەزيدەنت الەندە ەش نارسە تىندىرا ال­ماي كەتتى. كەيىن ونىڭ ءىزباسار­لارى بيلىككە كەلگەندە دە تىن­دىرع­اندارى شامالى. سونان سوڭ ۆەنەسۋەلادا ۋگو چاۆەس, بولي­ۆيا­دا ەۆو مورالەستىڭ باسشىلى­عىمەن تىندىرىلىپ جاتقان ءىستىڭ ناتيجەسىنەن گورى ايقايى كوپتەۋ. ايقاي بولعاندا, كەيدە ونى اقىلعا سىيدىرۋ قيىن. ال ونىڭ اياعى قايدا الىپ باراتىنى كۇماندى. چيليلىكتەر كۇماندى ءىستى قولداي قويمايدى. بيلىككە وڭشىل تسەنتريست قايراتكەردىڭ كەلۋى ەل تىنىش­تىعىنا جەتكىزۋى مۇمكىن دەيدى ساراپشىلار. بۇرىنعى پرەزي­دەنت­تەر كوبىنە ءوز قىزمەتىن پينو­چەتتىڭ قىلمىستارىن ءاش­كە­رەلەۋدەن باستاپ, ونىڭ جاقتاس­تارىن قۋدالاۋمەن اينالىسار ەدى. بۇل ەل ىشىندە ايتارلىقتاي ءجۇي­كە توزدىرعانداي جاعداي قالىپ­تاستىراتىن. ال كونسەرۆاتور پرەزيدەنت ەل ىشىنەن جاۋ ىزدەي قويماس تا, جۇرت تىنشىر. ماماديار جاقىر.