گراۆيتاتسيالىق تولقىن دەگەنىمىز نە؟
ءبىزدى قورشاعان كەڭىستىك پەن ۋاقىتتى كوورديناتتار جەلىسى دەپ قاراستىرساق, گراۆيتاتسيالىق تولقىن – جەلى ارقىلى تاراپ, وعان قارسى ارەكەت ەتۋشى كۇش. دالىرەك ءتۇسىنۋ ءۇشىن جەر سىلكىنىسىمەن سالىستىرۋعا بولادى. ءوزىڭىزدى قالادا ءومىر سۇرەسىز دەپ ەلەستەتىڭىز. وندا ۇيلەر, اعاشتار جانە تاعى باسقا زاتتار بار. ولاردى «ماركەرلەر» دەپ اتايىق. جاقىن اۋماقتا ءىرى جەر سىلكىنىسى بولعان كەزدە دۇمپۋلەر قالاعا دەيىن جەتەدى. ناتيجەسىندە قوزعالىسسىز تۇرعان «ماركەرلەر» دە قوزعالادى. مىنە, وسى قوزعالىستار گراۆيتاتسيالىق تولقىندار, ال «ماركەرلەر» - كەڭىستىك پەن ۋاقىت دەپ اتالادى.
عارىشتا ەكى قارا قۇردىم سوقتىققان كەزدە گراۆيتاتسيا قاتتى كۇشپەن كۇركىرەيدى. بىراق جەرگە جەتكەنشە ول جاڭعىرىققا اينالادى. LIGO تىركەگەن تولقىنداردىڭ ءبىرى 0.7 اتتومەتردى قۇرادى. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, بۇل اتومنان دا كىشكەنتاي.
نەگە عالىمدار ۇزاق ۋاقىت بويى گراۆيتاتسيالىق تولقىنداردى تىركەي المادى؟
بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋلەر سوعىس اياقتالعاننان كەيىن باستالدى. باستاپقىدا بۇنداي تولقىنداردى تىركەۋگە قۋاتى جەتپەيتىن قۇرىلعىلار قولدانعان. ۋاقىت وتە كەلە لازەرلى تەحنولوگيالار قولدانىلا باستادى. وسى تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى ارقاسىندا قارسى ارەكەت ەتۋشى كۇشتىڭ, ياعني گراۆيتاتسيالىق تولقىننىڭ, گەومەترياسىن باقىلاۋ مۇمكىندىگى تۋدى. وسىدان 30-40 جىل بۇرىن عالىمدار بىلىمدەرىنىڭ جوعارى دەڭگەيىنە قاراماستان قاجەتتى تەحنيكانىڭ كومەگىنسىز دۇرىس ناتيجەگە قول جەتكىزە المادى.
تولقىنداردىڭ تابىلۋى فيزيكا عىلىمىنا نەسىمەن ماڭىزدى؟
ءجۇز جىلداي بۇرىن البەرت ەينشتەين گراۆيتاتسيالىق تولقىننىڭ بار ەكەندىگىن بولجاپ كەتكەن ەدى. بۇل تولقىندار تۋرالى اقپاراتتىڭ بولماۋى عىلىمنىڭ دامۋىن تەجەدى دەۋگە بولادى. ال ەندى زاماناۋي فيزيكا تەورياسىنا جاڭا بەلەس باعىنىپ, سوڭعى 100 جىل ىشىندەگى ەلەۋلى جاڭالىق اشىلدى.
بۇل جاڭالىقتى اشۋعا مىڭداعان ادام قىزمەت ەتتى. ال سىيلىق ەڭ كورنەكتى ازاماتتارعا تابىستالدى. ۆايسس پەن تورن گراۆيتاتسيالىق تولقىنداردى 1970 جىلدان باستاپ زەرتتەپ كەلدى. ال باريش جوباعا 1994 جىلى كىرىسىپ, دەتەكتورلاردىڭ قۋاتىن ارتتىرۋدىڭ جولىن نۇسقادى.
گراۆيتاتسيالىق تولقىنداردى تىركەۋدىڭ تاجىريبەلىك قاجەتتىلىگى بار. تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى ارقىلى گراۆيتاتسيالىق استرونوميا تەرەڭىرەك زەرتتەلەتىن بولادى. ياعني, عالامشارداعى جوعارىەنەرگيالىق قۇبىلىستار باقىلاۋعا الىنىپ, عىلىمي اشۋلار بولادى. ازىرگە تەك تولقىنداردى تىركەۋگە قول جەتكىزىپ, ساپارىمىزدىڭ باسىندا تۇرمىز.
ايگۇل شەرنياز,
«ەگەمەن قازاقستان»
