...كونسەرۆاتوريانىڭ 4-ءشى كۋرسىندا, ەۋروپا, ورىس مۋزىكاسىن تۇگەندەپ, قازاق مۋزىكاسىنا دا ايتەۋىر جەتتىك-اۋ. ءدارىس وقيتىن – ونەرتانۋ بويىنشا رەسپۋبليكاداعى جالعىز عىلىم دوكتورى, اكادەميانىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, اتاقتى بوريس ەرزاكوۆيچ. «قازاق مۋزىكاسى ەكى داستۇرمەن دامىدى: باتىس قازاقستاندا كۇي ونەرى, سارىارقا جەرى انمەن ايگىلى...». لەكتسيا بىتكەننەن سوڭ پروفەسسوردان جەتىسۋ مۋزىكاسى تۋرالى سۇرادىم. جەتىسۋدا مۋزىكا جوق دەپ اشىق ايتپاعانمەن, سوعان كەلتىرىپ «بۇل ايماققا اقىندىق ونەرى دارىعان عوي» دەپ سيپالاپ قانا ءوتتى.
كەشكى شاي ۇستىندە «جەتىسۋدا مۋزىكا جوق ەكەن» دەمەسىم بار ما! سەلك ەتە تۇسكەن اكەم كەسەدەگى شايىن توگىپ الا جازداپ, ماعان ابدەن اشۋلاندى «مىناداي اقىماق ءسوز ايتقان سەنى دە كومپوزيتور بولار دەپ ۇمىتتەنەمىز, ا؟! پىشان, شۇكىتاي, يسا بىلاي تۇرسىن, ەڭ بولماسا داۋرەن سالدى قالاي عانا بىلمەيسىڭ؟ كەشە عانا دۇنيەدەن وتكەن كەنەن اتاڭ قايدا قالدى؟» شىنىندا دا, قۇلپىرعان, جەر جانناتى اتانعان جەتىسۋدا مۋزىكا بولعان جوق دەۋ بارىپ تۇرعان ابەستىك ەكەنىن كەيىن ۇقتىم. بۇل – قىرىق جىل بۇرىنعى اڭگىمە, بىراق جەتىسۋ مۋزىكاسى ءالى دە ونەرتانۋ عىلىمى ءۇشىن بەيتانىس, بەلگىسىز دۇنيە بولىپ كەلەدى.
تاريحي انىقتاما. قازاق جەرىندەگى حVI-XVIII عاسىرداعى ساياسي-قوعامدىق حال-احۋال ءان سالۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. 300 جىلعا سوزىلعان قازاق-قالماق سوعىسى بۇكىل قازاق دالاسىن سال-سەرىدەن اجىراتىپ, تولايىم قاتىن-بالاعا دەيىن اتقا مىنگىزىپ, جاۋىنگەر-شەرىككە اينالدىردى. ءان – كوڭىل كۇيى جايدارى كەزدە تۋىپ, كوبىنەسە جاقسىلىقتا ءوربيتىن ءۇردىس. جەتى-سەگىز بۋىن ۇرپاق كوزىن اشقاننان باستاپ جۇمعانعا دەيىنگى بار ءومىرىن سوعىسپەن وتكىزگەن كەزدە, «نەگە ءان شىعارمادىڭ» دەگەن ساۋال تاستاۋ دا رەتسىز-اۋ. مۋزىكانى اقىن سارىنى, جىر ماقامى رەتىندە عانا پايدالانعان. حVI عاسىرداعى شالكيىز جىراۋدان باستاپ, ءحVIى عاسىرداعى جيەمبەت جىراۋ, قوجابەرگەن تولىباي ۇلى, ءحVIىى عاسىردا عۇمىر كەشكەن اقتامبەردى, بۇقار جىراۋ, ءبارى دە ولەڭدەرىن جەكە سارىنمەن ايتقانى بەلگىلى. بۇل ءداستۇر كەيىن ءسۇيىنباي, مايكوت, جامبىل شىعارماشىلىعىندا جالعاسقان.
سول اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما زامانىنان مۇڭ مەن زارعا تولى بىرنەشە ءان بۇگىنگە جەتكەن. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ايگىلىسى «ەلىم-اي» ءانى. بۇل ءاندى ءحىح عاسىردا دامي باستاعان جەتىسۋ انشىلىك ونەرىنىڭ نەگىزى دەۋگە بولادى. اۋەننىڭ تەتراحورلىق جەلىسى, گەكساتونيكا ماقامى جانە ت.ب. جەتىسۋ انىنە ءتان مۋزىكا ەلەمەنتتەرىن وسى اننەن تولىق كورەمىز. سول كەزدەردە, بالكىم, «قاراعىم-اي», ء«اي-ءاي, بوپەم» اندەرى دە شىققان بولۋى كەرەك.
قازاق-قالماق سوعىسى تاريحقا ءبىرجولا ەنىپ, ورىس وتارلاۋى جەتپەگەن جەتىسۋ ءوڭىرى ءۇشىن ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسى ەڭ بەيقۇت زامان بولدى. قوي ساۋداسى ورتالىق ازيا كوپەستەرى ارقىلى قىتاي, يرانعا جەتىپ جاتتى. ءىرى قارا مالدان ەت, ءسۇت, ماي ءوندىرىپ بازارلارعا شىعارىپ ساتا باستادى. ءحىح عاسىردا جەتىسۋ قازاقتارى ەگىنشىلىكپەن دە شۇعىلداندى. وسىنداي ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايدا جەتىسۋعا ءان قايتادان ورالىپ, كومپوزيتورلىق مەكتەبى قالىپتاسادى. بۇل مەكتەپتىڭ باستاۋى, نەگىزىن قالاۋشى داۋرەن سال قۇداباي ۇلى.
داۋرەن قۇداباي ۇلى شاپىراشتى تايپاسىنىڭ اسىل رۋىنان. ۇلكەن-كىشى الماتى وزەندەرى اراسىنداعى اۋىلدا تۋعان. ايگىلى قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلىنىڭ نەمەرەسى, ورتانشى بالاسى قۇدابايدىڭ جالعىزى. 1817 جىلى «قوي قوزداعان كەزدە» تۇرپاننىڭ ۇلى تايباعار تۋادى, ال «اعاش جاپىراعى سارعايعان كەزدە» قۇدابايدىڭ ۇلى داۋرەن دۇنيەگە كەلەدى.
داۋرەن كوزى تاناداي, قىر مۇرىندى سۇلۋ, بويى بيىك سىمباتتى جىگىت بولىپ وسكەن. ونىڭ ۇستىنە ءتاڭىرىم بەرگەن اسىپ-تاسىپ جاتقان كول-كوسىر دارىن بار. قۇربىسى, دوسى ءسۇيىنباي ارون ۇلى سياقتى, اتى ەلگە ەرتە تاراپ, 25 جاسقا تولعاندا سال اتاعىنا يە بولعان. كۇندەلىكتى تۇرمىسقا ءمان بەرمەي, وتىزعا كەلمەي جاتىپ داۋرەن سال اتىن الاتاۋدان بالقاشقا دەيىن, شىمباستان كۇنگەسكە دەيىن اڭىزعا اينالدىرعان. ء«وزى ىلەنىڭ ارعى جاعىنا وتكەندە بەلبەۋىنىڭ ءبىر ۇشى وزەننىڭ بەرگى جاعىندا جاتادى-مىس» دەگەن ءسوز داۋرەن سال تۋرالى ايتىلعان.
داۋرەن سال ءانىن قوبىز سۇيەمەلدەۋىمەن ايتاتىن بولعان. ءحىح عاسىر سوڭىنا قاراي انشىلىك دومبىرا سۇيەمەلدەۋىنە كوشكەن, ال قوبىز جەكە ورىنداۋشىلىققا شىققان. سەبەبى قوبىز اسپابىن جاساۋ قيىن, مەڭگەرۋ دە قيىن. جەتىسۋ مۋزىكاسىنا ءتان ەلەمەنتتەر داۋرەن سالدىڭ قوبىزشىلىق ءداستۇرىن جالعاستىرعان تۇكتىباي, اۋعانباي, دوسمايىل, قالدىبەك شىعارماشىلىعىنىڭ دا نەگىزى بولىپ كەلەدى. سوندىقتان دا داۋرەن سالدى جەتىسۋ مۋزىكا مەكتەبىنىڭ باستاۋى دەپ سانايمىز.
داۋرەن سالدىڭ جۇزدەن استام انىنەن بۇگىنگە وتىز ەكىسى جەتتى. كومپوزيتور اندەرى بىرنەشە توپقا بولىنەدى. جاستىق شاققا ءتان ليريكادان باستالعان شىعارماشىلىعى كەيىن تەرەڭ فيلوسوفيالىق ورنەككە ۇلاسادى.
بۇل توپتامانى عاشىقتىق ليريكاسى دەپ اتايمىز.
العاشقى ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى «ەكى-اي, بەك» ءانى. ويناقى, جەڭىل ءان, اۋەز ۇنىنەن جاستىق شاق دەمى, قۋانىش سەزىمى شاشىراپ تۇر. بوزبالا جىگىت اپالى-ءسىڭلىلى قاتيپا, جامال اتتى كورشى قىزدارعا قىرىنداعانىن جەتكىزەدى:
قاتيپا, جامال قىزى ەدىڭ اۋدەم شالدىڭ,
سەندەرگە ارناپ جاسىمنان اۋەن سالدىم,
ايتىپ-ايتپاي نەمەنە بۇل ولەڭدى,
كۇنى ءوتىپ بارادى داۋرەن سالدىڭ.
ەكى-اي, بەك,
قاتيپا, جامال – قاراكوك,
ساعىندىم ساۋلەم كەلەر دەپ.
وسى انگە ۇقساس «كۇلايشا-اۋ, ءلايلىم» ءانى. داۋرەن مەن بوتباي ەلى بيداس رۋىنىڭ قىزى كۇلايشا ءبىر-ءبىرىن ۇناتادى. توي-دۋماندا كەزدەسىپ, بىرگە ءان سالعان, كوڭىل-كۇيى حوش جاستاردى جەڭگەلەرى, قۇربى-دوستارى قۇپتاپ, جاعدايلارىن جاساپ جۇرەدى. بىراق قىزدىڭ اكەسى, اسىپ-تاسىعان باي, ءبىلىپ قالىپ, قۇرىق ورنىنا قوبىز ارقالاعان, شارۋاعا قىرسىز جىگىتكە قىزىن بەرگىسى كەلمەيدى. 30 جىلداي وتە داۋرەن سال كۇلايشامەن كەزدەسىپ قالادى. داڭقى شارىقتاپ تۇرعان, سۇلۋ كەلىنشەكتەر عاشىق بولىپ جۇرگەن داۋرەن سال ەسكى ماحابباتىن كورىپ, ءبىراز ابىرجىپ قالعان: ۇلبىرەگەن ۇكىدەي نازىك, تالشىبىقتاي كۇلايشانىڭ ورنىندا ەگدەلەنگەن تولىق ايەل تۇر. تەك قانا ك ۇلىمسىرەگەن كوزى وزگەرمەگەن. وسى تۇستا «زامانداس» ءانى شىعارىلعان. العاشقى اندەگى شاپشىعان عاشىقتىق وت تا, كوتەرىڭكى كوڭىل دە جوق, بايسالدى, باياۋ اۋەن.
شوقىسىنان تالعاردىڭ كۇن شالعانىم,
ۇشقان قۇستان قايرىلىپ ىلىك العانىم,
زامانداس, تالداي شاشىڭىز, قالامقاس.
اۋىلىڭنىڭ سىرتىنان وتكەنىمدە,
وسى ءان بولسىن, كۇلايشا-اۋ, كىل سالعانىڭ,
زامانداس, تالداي شاشىڭىز, قالامقاس.
داۋرەن قاپال جاقتاعى تۋىسقاندارىن ارالاپ ءجۇرىپ اقبوپەمەن تانىسادى. جيىرما بەس جاستاعى اقبوپە كۇيەۋىنەن ءۇش مۇشەلدەي كىشى ەكەن. داۋرەنگە ءبىر كورگەننەن عاشىق بولىپ قالعان. جان-جاقتان اقبوپە تۋرالى قىزىق اقپارات جيىپ العان داۋرەن سال جەڭىل ازىلگە تولى «كوز سالما, بوپەم, اركىمگە» ءانىن شىعارادى.
بوپە جان, امانبىسىڭ, كودە ءمۇسىن,
سوزىمە مەنىڭ ايتقان توزەمىسىڭ,
قولىمدى ءبىراجولا بەرسەم ساعان,
كوزىڭدى ماعان عانا سۇزەمىسىڭ؟
كوز سالما, بوپەم, اركىمگە!
عاشىقتىق ءاننىڭ كوپشىلىگى كومپوزيتوردىڭ ومىرلىك ماحابباتى نۇرقاعا (نۇرلىعايشا) ارنالعان. جالايىر ەلى, كۇشىك رۋىنىڭ قىزى نۇرقا بەينەسى ولە-ولگەنشە ءانشىنىڭ جادىنان شىقپاعان. ناعىز ورلەپ تۇرعان شاقتا نۇرقا قىزبەن كوڭىلى ۇلاسىپ, ءبىر-ءبىرىن سۇيەدى. «يتجوننان سوققان سامال جەل ايداي» سالدىڭ سۇيىكتىسىمەن قاۋىشىپ جۇرگەندە شىعارىلعان ءانى. تازا ليريكا, پاك سەزىم, سوزىلعان-سىزىلعان اسەم اۋەن.
تۇمان شالعان كوڭىلىم قوڭىر قىرقا,
كوتەرىلسىن سور قاباق انگە شىرقا,
مەنى ويلاپ ءجۇرسىڭ بە, جولعا قاراپ,
قاسى-كوزى قيىلعان قايران نۇرقا.
يتجوننان سوققان سامال جەل ايداي,
ساعىندىم, ساۋلەم, ءوزىڭدى ويلاي.
بىراق قىز باسقا بىرەۋمەن اتاستىرىلىپ قويعان, قالىڭ مالى تولەنىپ, جاز شىعا ۇزاتۋ تويى دا بولۋى ءتيىستى. «اپپاق ەكەن-اۋ, تاماعىڭ», «سەنى ويلاسام, قۇريدى ءال-ءدىرمانىم» اندەرىندە اقىن تىعىرىقتان شىعۋ جولدارىن ىزدەيدى. عاشىقتار قاشۋعا بەل بۋعان. ناۋرىز ايى, سەڭ ءجۇرىپ, ىلە تاسىپ جاتقان كەز. سۋعا قىز دا, ەكى ات تا كەتەدى. جاعاعا شىققان داۋرەندى كۇشىكتەر ۇستاپ الىپ قاماپ, ولتىرۋگە ۇيعارادى. قاماۋدا جاتقان سال سول شامادا «سارى بيداي» انىمەن جۇرتىنا, تۋىستارىنا سالەم ايتقان. بۇل تۋىندى داۋرەن سالدىڭ ليريكادان تەرەڭ فيلوسوفياعا بەت العانىنىڭ باسى بولدى.
ساعىندىم, سارعايدىم دا قاۋداي بولىپ, ەلىمدە ءجۇرۋشى ەدىم تاۋداي بولىپ. كۇشىكتىڭ ءبىر قىزىنا عاشىق بولىپ,
ماتالىپ جاتقان جايىم جاۋداي بولىپ.
سارى بيداي, ساعىندىم-اي,
تۋعان ەل, ساعىنباستاي نە قىلدىم-اي! جانيتىن بويدا قارۋ-قۋاتىمدى, ساعىندىم شاپىراشتى-دۋلاتىمدى,
كۇشىكتەر قادىرىمدى قايدان ءبىلسىن, مەندەي جان ءجۇز جىلدا ءبىر تۋاتىن-دى.
كۇشىكتەر داۋرەندى ولتىرمەك بولىپ, قىزدارىنىڭ ۇزىلگەن ومىرىنە بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن تولەم سۇرايدى. سۋىت حابار ەستىگەن جەتىسۋ توبە ءبيى تايباعار تۇرپان ۇلى جالايىر اقساقالدارىنان كەشىرىم سۇراپ, 300 بايتال ايداپ بەرىپ, نەمەرە باۋىرىنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالعان. بىراق بۇل وقيعا سالدىڭ بۇكىل كەيىنگى ومىرىنە ۇمىتىلماس داق سالدى. ومىردەن بويداق وتۋىنە دە سەبەپ بولدى. داۋرەن سال قارتايعان شاقتا دا «شەمەن شال ايداي-اۋ», «ماجىگول» سياقتى اندەرىندە وتكەن عۇمىرىن تالداپ وتىرىپ, ەڭ جارىق بەينە رەتىندە نۇرقانى ەسكە العان.
داۋرەن سالدىڭ بىرقاتار ءانى جىگىتتەرگە ارنالعان. وسى قاتارداعى ەڭ ايگىلى تۋىندىلارىن الايىق. «سىپىرا بويداق» قۇربى-قۇرداستارعا ايتىلعان ءازىل.
كۇرتى بويى قىستاۋىم, اۋلىم تاۋدا,
جامان جىگىت جۇرەدى ونبەس داۋدا.
قارا باسىم ەسەندە قام جەمەيمىن,
كۇندە جيىن, كۇندە توي دەنىم ساۋدا.
سىپىرا بويداق سىلقىلداق,
انگە سالدىم بىلقىلداپ,
جۇرە المادىم ەلدى ويلاپ.
«احاۋجار». دوستارىمەن بىرگە ويىن-كۇلكىگە باتىپ, دۇنيە جارىق, كوكجيەك كوگىلدىر بولىپ جۇرگەن شاق.
شىن دوستار اۋىسقانىن سانامايدى,
جىگىتكە جەڭىلتەكتىك جارامايدى.
ارەدىك ءسان سالماسام, ءان سالماسام,
بويىما ىشكەن اسىم تارامايدى.
«ابزال-اي» كەربەز, كەرىم, سەرى جىگىتتى سۋرەتتەيدى, ۇزەڭگىلەس ىنىلەرىنە ايتىلعان ناقىل ءسوز. «احاۋ قاراق» جانە «جىگىتتىڭ نار جولداسى» باتىرلىق, شاباندوز ءانى. «كەرىمسال-اي» اجار دەگەن ايتىسكەر اقىن قىزعا ارنالعان. بۇل شىعارمادا داۋرەن ءسوزىن سۇلۋ قىزعا ەمەس, دوسىنا, دارىندى ارىپتەسى رەتىندە ايتادى. بۇل اندەردىڭ كەيىپكەرى ءبىر – ول داۋرەن سالدىڭ ءوزى.
«سارى جازىق, ءبىزدىڭ جايلاۋ-اي» تۋعان جەرگە دەگەن ىستىق سەزىمگە تولى, جازعى كۇن, كوك جايلاۋدى اڭساعان وي-تولعاۋ. «اگاي» ءانىن تىڭداعان كەزدە كوز الدىڭا ءوز-وزىنەن كەڭ دالا, تەڭىزدەي تولقىعان كودە, ءيىسى مۇرنىڭدى جارىپ بارا جاتقان جۋسان كەلە قالادى. «الماتى, تۋعان جەرىم» شىعارماسىندا ىلە الاتاۋىنىڭ تالعار, الماتى, نايزاعارا شىڭدارى سۋرەتتەلگەن. بۇگىنگى كۇنگى ونوماستيكامەن اينالىساتىندارعا ەجەلگى جەر اتاۋلارى تۋرالى تىكەلەي نۇسقاۋ دەۋگە تۇرارلىق.
باسىندا الماتىنىڭ نايزاقارا,
كوڭىلىم سول سياقتى بيىك دارا.
كوڭىلگە اسپانداعان قاراعايسىڭ,
قالقاتاي, جۇرەگىمە سالماي جارا
الماتى, تۋعان جەرىم اسپان سايباق!
ەرەكشە ايتۋعا تۇراتىن ءان «سەرۋەن دۇنيە». قازىبەك اۋىلى باسقالارعا قاراعاندا قىزدارىن ەركىندەۋ ۇستاعان, ءان سالىپ, كۇي شەرتكەندەرىنە توسقاۋىل قويماعان. قارىنداستارىن قولپاشتاپ, قولداپ, ەركەلەتەتىننىڭ ءبىرى داۋرەن ەكەن. ءبىر ساپارىندا, قاراتاۋ ءوڭىرىن ارالاپ ءجۇرىپ, شىمىر ەلىنە ۇزاتىلعان, ءوزى ەرەكشە جاقسى كورەتىن قارىنداسى تۇڭعيىقتىڭ ۇيىنە تۇسەدى. ءتىپتى قارىنداسىن تانىماي دا قالادى: ءان سالىپ, ءتۇرلى ەرتەكتى مانەرلەپ ايتىپ بەرەتىن, كۇلكىسى جيىلمايتىن, جايدارى مىنەزدەن ەشتەڭە قالماعان. سالدىڭ «سەرۋەن دۇنيە» شىعارماسى ءوز باسىندا ەشقانداي بيلىگى جوق ايەل تاعدىرى تۋرالى ويعا شومىپ, تۇڭعيىق سياقتى باسقا دا قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ومىرىنە دەگەن رەنىشتى بىلدىرەدى.
تەنتەكتى ۇرعاننان دا سوككەن جاقسى,
كيۋگە شىت شاپاننان شەكپەن جاقسى.
جەيتىعۇن بۇرسىكۇنى ماي قۇيقادان,
تىستەگەن, ۋاقتىسىمەن وكپەڭ جاقسى.
اق شىنى اياق,
كاردەن اياق,
جەل ءسوزدى نە قىلايىن سىزدەن اياپ!
«سۇرمەرگەن» ءانى كومپوزيتوردىڭ داڭقى شارىقتاپ تۇرعان شاعىندا شىققان. داۋرەن سال قازاق-قىرعىز بىرگە جايلايتىن كوكايراق جايلاۋىنا ءبىر تويعا بارادى. ول كەزدە 62 جاستا ەدى, سانىنەن دە, كوركىنەن دە ايرىلماعان. سول تويعا اكەسى ايگىلى يساق-دۋلان باتىر, ناعاشىسى تورەگەلدى باتىر, 17 جاستاعى قىرمىزى اقىن كەلەدى. اقىندار جينالعان جەردە توي ايتىسسىز ءوتۋشى مە ەدى؟ جينالعان جۇرت قازاق-قىرعىز ايتىسى دەپ قىزىعا تىڭداۋعا وتىرادى. بۇرىننان داۋرەنگە سىرتىنان عاشىق بولىپ جۇرگەن جاس قىز ايتىس كەزىندە سەزىمىن كوپشىلىككە ايقىن ەتەدى. ءبىر جاعىنان تاڭ قالعان, ەكىنشى جاعىنان ريزا بولعان داۋرەن سال قىرمىزىعا ارنالعان «سۇرمەرگەن» ءانىن وسى تۇرعىدا شىعارعان. ەكى-ءۇش كۇن توي تويلاپ, كوڭىلى, ءانى جاراسقان قوس اقىن ۇيلەنبەك بولادى. قىرعىزدار مۇنداي ورەسكەلدىككە قورلانىپ, قىزىن بەرمەك تۇرماق, اتاقتى قازاق سالىن سوققىعا جىققان. بۇل وقيعا ءجۇز جىل وتە شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «عاسىردان دا ۇزاق كۇن» رومانىندا اقىندار رايمالى اعا مەن بەگىماي تۋرالى اڭىز بولىپ بەرىلگەن.
ءۇش الماتى بويىندا قىزىل قايىڭ,
تاعات تاپپاي جۇرگەنىم سەنىڭ جايىڭ, سۇرمەرگەن.
ءبىر كۇن كورمەي قالعانىم جىل تاۋلىگى,
ديدارلاسىپ تۇرساڭشى ساعات سايىن, سۇرمەرگەن.
قىزىل قايىڭ ساي سايىن,
سۋ اعادى ساي سايىن.
سەن ساعىنساڭ اي سايىن,
ساعىندىم, ساۋلەم, كۇن سايىن.
سوققىعا جىعىلعانىنا نامىستانىپ, مىسى قۇرىپ, دەنەسىندەگى جارا جازىلا قويماي داۋرەن سال ەكى اي بويى اۋىلىنان شىقپاي جاتىپ الادى. «جىعىلعانعا – جۇدىرىق» دەپ, تىرەگى, اقىلشى باۋىرى تايباعار مىرزا كەنەتتەن قايتىس بولادى. ءسۇيىنباي, داۋرەن سال, تايباعار ۇشەۋى قۇربى-قۇرداس, دوس بولاتىن. ءسۇيىنبايدىڭ قاتاڭ مىنەزىنەن سەسكەنگەن جۇرت سۋىق حاباردى قالاي جەتكىزەرىن بىلمەي, داۋرەن سالعا ايتقىزادى. داۋرەن تايباعاردان بەس-التى اي كىشى, تايباعاردى «كوكە» دەيدى ەكەن. ءسۇيىنباي اۋىلىنا بارىپ سول زاماتتا شىعارعان «كوكەم» دەگەن ءانىن سالادى:
تايباعار دۇنيە سالدى كورگەندەي بوپ,
ءجۇرۋشى ەك قىز توقىعان جورگەمدەي بوپ,
ەگىزدىڭ سىڭارىنداي ەسسىز قالدىم
جارتاسقا جالعىز بىتكەن بۇرگەندەي بوپ,
وۋ, كوكەم, كوكەم-اۋ...
قالمادى-اۋ ەلدە جارام جىگىت-جاران,
كوك ءتۇستى كوكەم ءولىپ, كۇنىم قاراڭ.
كەتتىڭ بە جالعىز تاستاپ, كوپ ۇزاماي
جەر قوينىنا مەن دە بارام.
وۋ, كوكەم, كوكەم-اۋ...
قىرعىزدان كورگەن قورلىق, تايباعاردىڭ ءولىمى داۋرەندى توبەدەن باسقانداي بولىپ ءبىر ساتتە جىگىتتەن شالعا اينالدىردى. ەل ارالاپ, ساندەنىپ, سەرۋەندەۋ جونىنە قالدى. ومىردەن ءتۇڭىلىپ كەتكەن داۋرەن سالدىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ مازمۇنى دا تولايىم وزگەردى, ليريكا مەن جىگىتتىك انىنەن اجىراپ, ءبىرجولا تەرەڭ فيلوسوفياعا كوشتى. داۋرەن سال تايباعار قازاسىنا بايلانىستى شىعارعان «كوكەم», «جالعىز قالدىم» شىعارمالارىنان باستاپ, اقىرىنا دەيىن وسى باعىتتان تايمادى. «زامان-اي» – قوعام ءومىرى مەن جەكە تۇلعا ومىرىندەگى ارپالىس, ەكەۋىنىڭ دە تۇبىندە وتپەلى كەزەڭ بولارى تۋرالى ويعا تولى. ەلۋ-الپىس جىل وتكەندە, 37-ءشى جىل سۇرەڭىندە, كەڭەس گەرمان سوعىسى كەزىندە جوقتاۋ ورنىنا ايتىلعان قارالى, قايعىلى ءان.
زامانا التىن قايىق كۇيمە وتەدى,
بۇل دۇنيەدە زارلانىپ كۇي نە ەتەدى؟
جۇرگەندە ولمەستەي بوپ ارپالىسىپ,
باسىڭىزدان ءبىر كۇنى دۇنيە وتەدى,
قاراق-اي! ءوتىپ زامان-اۋ بارادى-اي.
وسى قاتارداعى دەپ وتكەن زامان, وتكەن ءومىر قايتالانبايتىنى تۋرالى باياندايتىن «دۇنيە-اي», ەستەلىك, وي-تولعاۋعا تولى «دۇنيە – كەر بۇلانداي» اندەرىن ايتامىز. «ۋگاي-اي» ارتقا قالدىرعان مۇرا جانە داۋرەننىڭ ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ تۇلعا رەتىندە قالدىراتىن مۇراسى تۋرالى. بۇگىندە كوپشىلىك بۇل ءاندى جاقسى بىلەدى, بىلگەندە ۆالس ەكپىنىمەن, ەسترادالانعان جەڭىل تۇردە بىلەدى, جامبىل اتامنىڭ ءانى دەپ ويلايدى. شىنىندا, ولاي ەمەس.
نۇرعيسا تىلەنديەۆ اكەيدىڭ سوڭعى جىلدارى كوزدەگەن ءبىر-اق ماقساتى بولدى: قاتتى ناۋقاستانىپ جۇرگەن ول, قايتقاننان سوڭ «جامبىل مۋزەيى» اۋىلىنا جەرلەنۋدى تىلەدى. 1996 جىلدىڭ كوكتەمىندە «وتىرار سازى» وركەسترى جامبىلدىڭ 150 جىلدىعىنا ارنالعان كونتسەرت بەردى. سوندا «ۋگاي-اي» العاش رەت ورىندالدى. ەرتەسىنە اكەيگە: «جامبىل اتامنىڭ بۇل ءانسىز دە وزىنە جەتەر داڭقى بار ەمەس پە؟, الدە بۇل داۋرەن سالدىڭ ءانى ەكەنىن بىلمەۋشى مە ەدىڭىز؟» دەدىم. «ارينە, بىلەمىن. مەن جاكەڭنىڭ جانىنا بارىپ جاتىپ الايىن, سودان سوڭ قالاي ايتارىن ءوزىڭ بىلەسىڭ عوي» دەپ ءبىر كوزىن قىسىپ قويدى... «ۋگاي-اي» – ۆالس تا ەمەس, جۇگىرىپ-سەكىرىپ ءجۇرىپ ايتاتىن ەسترادا ءانى دە ەمەس. كومپوزيتوردىڭ وتكەن ومىرىنە كوز جۇگىرتە وتىرىپ, سارالاپ-ساراپتاپ, كۇيزەلىپ, قينالىپ شىعارعان دۇنيەسى. جان ايقايى:
الاتاۋدىڭ باسىندا قار قالادى,
جال-قۇيرىعى ارتىندا بار قالادى.
جالعىز بولساڭ ارتىڭدا نەڭ قالادى؟
ەكەۋ بولساڭ ارتىڭدا جار قالادى.
ۋگاي-ۋگاي, اي-ۋگاي.
«وتەدى-اۋ, دۇنيە» داۋرەن سال شىعارماشىلىعىنىڭ بيىك شوقتىعى. ليريكا مەن فيلوسوفياعا تولى اۋەننىڭ ءيىرىلىمى, ىرعاعى ەرەكشە.
الاتاۋدى جىبەك جول كەسىپ وتەر,
ارسىز كىسى دۇنيەدەن ەسىپ وتەر.
قايعىلىنىڭ كوڭىلى قارا تۇمان,
مۇڭلىق دۇنيە, شىركىن-اي, دەسىپ وتەر.
ەي, جالعان,
اقاۋ جالعان,
وتەدى-اۋ دۇنيە,
وتەدى-اۋ دۇنيە!
جەتىسۋ كومپوزيتورلىق مەكتەبى بۇگىنگى كۇنى ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ نازارىنان مۇلدەم تىس قالعان. داۋرەن سال قۇداباي ۇلى ءداستۇرىن جالعاستىرعان ءانشى-كومپوزيتورلار بەيسەباي قاراتاەۆ, پىشان جالمەندە ۇلى, شۇكىتاي ابدىكەرىموۆ, يسا تەرگەۋسىز ۇلى, ءتابيا قاراجانوۆا, ومارقۇل يتاياقوۆ, سادىقوجا موشان ۇلى, قاپەز بايعابىل ۇلى سياقتى ونەر يەلەرى بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ شامادا, قايعى-قاسىرەتكە ۇشىراعان, تراگەديالىق جاعدايدا ءومىرى ۇزىلگەن. ولاردىڭ شىعارمالارى «حالىق ءانى» دەلىنىپ, باسقا اۆتورلار اتىنان ايتىلىپ, بۇزىلىپ, ءب ۇلىنىپ, بىزگە ءۇزىم-ءۇزىم جەتكەن. سوڭعى جىلدارى, قانداستارىمىز اتا-بابا جەرىنە قايتا ورالعاندا سول اندەردىڭ ءبىر شاماسىن الا كەلدى. بىراق ولاردىڭ ايتۋىندا تۇستىكتە جاتقان حالىقتار مادەنيەتىنىڭ لەبى ەستىلەدى. سونىڭ ءبارىن جىكتەپ, تالداپ, ءوز ورنىنا قويۋ – الدا شەشەتىن ماسەلە. جەتىسۋ مۋزىكا مەكتەبىنىڭ كورنەكتى وكىلى كەنەن ءازىرباي ۇلى. كەنەن اتانىڭ ۇزاق عۇمىر كەشكەنىنىڭ ارقاسىندا ونىڭ ءوز اندەرى دە, كەنەن اتا ايتىپ جۇرگەن باۋىرلارى-ارىپتەستەرىنىڭ اندەرى دە بۇگىنگە بۇزىلماي, سول قالپىندا جەتتى. قالقا جاپسارباي ۇلى تۋىندىلارى دا وسى قاتاردا.
1889 جىلدىڭ كوكتەمىندە داۋرەن سال و دۇنيەلىك بولدى. قاپالانعان, قايعىرعان جامبىلدىڭ ءتورت شۋماق ولەڭىنە بۇكىل داۋرەن سال الەمى كىرگەندەي:
و دۇنيە, جانى تىندى شەمەن شالدىڭ,
پۇشپاعىن يەمدەنبەي ءتىرى مالدىڭ.
ارتىندا ولمەيتۇعىن ات قالدىرعان
ارمانى بار ما ەكەن داۋرەن سالدىڭ.
كۇنكورىس ەتكەن ماڭگى ءسامبى تالدى,
و دۇنيە, داۋرەن سالدىڭ ءسانى قالدى.
بەلبەۋى شۇباتىلعان قايران سەرى
ارتىندا مىڭعا بەرمەس ءانى قالدى.
دۇنيەدەن تالاي داۋرەن وتەر ءالى,
سەرىنىڭ داۋىسى دا جەتەر ءالى,
ارتىندا شيكى ىشەك قالماسا دا
ون ءانى ون مىڭ جىلعا جەتەر ءالى...
بالنۇر قىدىربەك,
كومپوزيتور,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
