اسىرەسە جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىككە قازاقستاننىڭ قوسقان ۇلەسى ايتارلىقتاي. 1991 جىلى ەل تاۋەلسىزدىگىن العاندا ونىڭ قاراۋىندا الەمدە ءتورتىنشى ورىن الاتىن يادرولىق قارۋ الەۋەتى بولدى. ەل باسشىلىعى سانالى تۇردە 1200-دەي يادرولىق وقتۇمسىقتان باس تارتتى. بۇل قادام قازاقستاننىڭ الەمدىك قاتىناستارداعى ستراتەگيالىق دۇرىس شەشىمى بولدى.
بىرىنشىدەن, الەمدىك باسىم يادرولىق دەرجاۆالار اقش, قىتاي, رەسەي, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا جاڭا عانا ومىرگە كەلگەن جاس مەملەكەتتىڭ يادرولىق دەرجاۆاعا اينالۋىن قالاعان جوق. يادرولىق كلۋبتىڭ اياق استىنان كەڭەيۋىن الەمدىك بەيبىتشىلىككە قاۋىپ دەپ ەسەپتەدى. سوندىقتان قازاقستان الەمدىك قوعامداستىقتا يزولياتسياعا ءتۇسۋ قاۋىپىنەن ساقتانۋى قاجەت بولادى.
ەكىنشىدەن, قۋاتتى يادرولىق الەۋەتى قاۋىپسىز دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ, يادرولىق قارۋدى جاڭارتىپ وتىرۋ ۇلكەن قارجىنى جانە ارنايى مامانداردى قاجەت ەتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلدە بۇل ەكەۋى دە جوق بولاتىن.
ۇشىنشىدەن, قازاقستانداعى يادرولىق قارۋ ەل قاۋىپسىزدىگىنە قىزمەت ەتكەن جوق. ول كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس وداعىنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىنا جۇمىس ىستەپ كەلگەن-ءدى. يادرولىق زىمىراندار ناتو بلوگىنا كىرەتىن مەملەكەتتەرگە قارسى باعىتتالدى. ەلدەگى يادرولىق قارۋ قازاقستاننىڭ گەوساياسي ماقساتتارىنا قىزمەت ەتە المايتىن. سول سەبەپتى قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋعا دەگەن ىشكى دە سىرتقى دا مۇددەلىلىگى بولعان جوق.
تورتىنشىدەن, قازاقستان پرەزيدەنتى 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىنداعى جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپقان بولاتىن. حالىقتىڭ وزەكجاردى تالابىنا ساي, بۇل شەشىمگە يادرولىق قارۋلاردىڭ ساقتالۋى مۇلدەم سايكەس كەلمەيتىن ەدى. پوليگوننىڭ جابىلۋى ودان كەيىن ەلدەن يادرولىق قارۋدىڭ شىعارىلۋى الەمدىك قوعامداستىق الدىندا قازاقستاندى بەيبىت ءومىردى جاقتاۋشى, بەيبىتشىلىك ءۇشىن كۇرەسۋشى جاس مەملەكەت رەتىندە كورسەتىپ, ەلدىڭ حالىقارالىق بەدەلى مەن ءيميدجىن جاقسارتتى. الەمدىك قارجىلىق ورتالىقتار مەن ترانسۇلتتىق كومپانيالار قازاقستانعا وڭ كوزىمەن قاراي باستادى. ەلگە كەلەتىن ءتۇرلى تەحنولوگيالار مەن ينۆەستيتسيالاردىڭ كوزى اشىلدى.
بەسىنشىدەن, يادرولىق كلۋب مۇشەلەرى زور قارۋدان باس تارتقان قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە, تەرريتوريالىق تۇتاستىعىنا كەپىلدىك بەردى. مۇنىڭ ءوزى قازاقستانعا نارىقتىق رەفورمالارعا بەل شەشىپ كىرىسۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزدى. ەل كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات ۇستانىپ الەمدىك باسىم كۇشتەردىڭ بارلىعىمەن ءوزارا پايدالى, ىنتىماقتاستىق قاتىناستار ورناتۋىنا مۇمكىندىك الدى. الەمدىك ماسەلەلەردى شەشۋدە ىقپالى بار حالىقارالىق ۇيىمدار ەلىمىزگە ەسىكتەرىن ايقارا اشتى.
التىنشىدان, قازاقستان ءوز جەرىن عانا ەمەس, بۇكىل ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋسىز بەيبىتشىلىك ايماعىنا اينالدىرۋ شاراسىنا مۇرىندىق بولدى. سەمەي قالاسىندا وسىنداي كەلىسىمگە قول قويىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى باستاماسىمەن 182 مەملەكەت يادرولىق جارىلىستاردان باس تارتۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. ولاردىڭ 154 مەملەكەتى بۇل كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالادى. اقش-تا نەۆادا, قىتايدا لوبنور, فرانتسيادا موروررۋا پوليگوندارىندا يادرولىق سىناقتار توقتاتىلدى. الەم حالىقتارى يادرولىق قارۋ قاۋپىنەن ءبىرشاما قۇتىلۋعا قول جەتكىزدى. بۇل ۇلى ىستە قازاقستاننىڭ الەمگە ۇلگىسى ەرەكشە بولعانى اقيقات.
بۇۇ باسشىلارى قازاقستاننىڭ بەيبىت قادامدارىن قىزۋ قولدادى. 2010 جىلى سول كەزدەگى بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن قازاقستانعا 2 مارتە رەسمي ساپار جاساپ, سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋىن «الەمدىك تاجىريبەدەگى ەرەكشە جاعداي», دەپ باعالاپ كەتتى.
قازىر قازاقستان الەمدىك يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەسۋشىلەردىڭ كوشباسشىسىنا اينالدى. ونىڭ بەيبىتشىلىك ۇلگىسى سىرتقى ساياساتتىڭ وزەكتى ارقاۋىنا اينالدى. قازاقستان باسقا مەملەكەتتەردى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا باتىل تۇردە شاقىرا الادى. وعان ەلدىڭ مورالدىق قۇقىعى بار. قازاقستان سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن الەمدىك قاۋىپسىزدىككە قاتەر دەپ ەسەپتەيدى. الەم مەملەكەتتەرىن قارۋلانۋعا جۇمسالاتىن شىعىندارىنىڭ 1 پايىزىن كەدەيلىك پەن اشارشىلىققا قارسى كۇرەسكە جۇمساۋعا شاقىرادى. تامىز ايىنىڭ اياعىندا استانادا الەم عالىمدارىنىڭ قارۋسىزدانۋ جانە الەمدىك يادرولىق سوعىس قاۋىپىنە قارسى قۇرىلعان پاگۋوش قوزعالىسىنىڭ 62-ءشى كونفەرەنتسياسى ءوتتى.
قازاقستاننىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى جونىندەگى حالىقارالىق ۇيىممەن (ماگاتە) قاتىناسى ايتارلىقتاي. ەلىمىزدىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىككە قوسقان جاڭا ۇلەسى وسكەمەن قالاسىنداعى ءۇلبى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ قاسىنان تومەن بايىتىلعان ۋراننىڭ حالىقارالىق بانكىن قۇرۋ بولدى. الداعى ۋاقىتتا بەيبىت اتوم ەنەرگياسىن پايدالانعىسى كەلەتىن مەملەكەتتەر ماگاتە رۇقساتىمەن وسى جەردەن تومەن بايىتىلعان ۋران الا الادى.
قازاقستان يراننىڭ يادرولىق باعدارلامالارىنا بايلانىستى بولعان كەلىسسوزدەردە دە ءوز ۇلەسىن قوستى. ماسەلە شەشىلىپ, يراننىڭ يادرولىق وبەكتىلەرىن ماگاتە ماماندارى تەكسەرىپ, يرانعا قويىلعان سانكتسيالار الىنىپ تاستالدى. جاس مەملەكەتىمىزدىڭ الەمدىك قاۋىپتەر مەن قاتەرلەردىڭ اسقىنۋىنا قارسى وسىنداي ارەكەتتەرى الەمدىك قوعامداستىقتان وڭ باعاسىن الۋدا.
سايىن بورباسوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
