– امانكەلدى قۇربان ۇلى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءداستۇرلى سالاسىنىڭ ءبىرى مال شارۋاشىلىعى. ونىڭ تۇراقتى دامۋى, ىشكى سۇرانىسى مەن ەكسپورتتىق الەۋەتى ساپالى جەم-ءشوپ بازاسىنا تاۋەلدى. سوندىقتان مال ازىعى داقىلدارى ونىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋى, زيانكەس-تەر مەن ءتۇرلى اۋرۋدان كەلەتىن شىعىن جانە ەكولوگياعا بايلانىستى توپىراق قۇنارىنىڭ تومەندەۋى سياقتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن عىلىمي تۇرعىدان قالاي تابۋعا بولادى؟
– سۋارمالى جەرلەردىڭ سورتاڭدانۋى مەن قاراشىرىكتىڭ تومەندەۋى توپىراققا تىڭايتقىشتى ەسەپسىز بەرۋ, درەناج جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋى جانە سۋارۋ رەجىمىن دۇرىس پايدالانباۋدان تۋادى. سونداي-اق توپىراقتىڭ تۇزدىلىعىن جويۋدىڭ بەلگىلى ادىستەرى – شايۋ, گيپستەۋ, حيميالىق مەليورانتتارمەن وڭدەۋ ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن قولدانىلماي كەتتى. بۇگىندە ەلىمىزدە سورتاڭ جەرلەردىڭ كولەمى بىرنەشە ميلليون گەكتاردى قۇرايدى. وعان قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان جانە الماتى وبلىسى بالقاش وڭىرىندەگى كۇرىش وسىرەتىن اۋىسپالى ەگىستىكتەردى جاتقىزۋعا بولادى.
ارينە تۇزدى توپىراق اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن وسىرۋگە ءتيىمسىز. سالدارىنان اۋىسپالى ەگىستىك جەرلەرىنىڭ كوپشىلىگى پايدالانۋعا جارامسىز بولىپ وتىر. سوندىقتان اگروەكوجۇيەلەردە ورگانيكالىق تىڭايتقىشتاردى قولدانۋ, فيتومەليوراتسيا ءادىسىن جۇرگىزۋ جانە اتموسفەرالىق اۋاداعى بيولوگيالىق ازوتتىڭ جيناقتالۋىن رەتتەۋ ارقىلى قۇنارى تومەندەگەن تۇزدى توپىراقتى بيولوگيالىق مەليوراتسيالاۋدىڭ جاڭا ادىستەرى جاسالىنىپ جاتىر. ايتالىق توپىراقتى قۇنارلاندىرۋ تەحنولوگيالارىنىڭ ىشىندەگى قولجەتىمدى ءارى ەكولوگيالىق جاعىنان قاۋىپسىز ادىستەردىڭ ءبىرى – فيتومەليورانتتاردى قولدانۋ. تۇزعا ءتوزىمدى فيتومەليورانتتاردىڭ ىشىندە بۇرشاق تۇقىمداسقا جاتاتىن تۇيەجوڭىشقانىڭ بولاشاعى زور. بۇل وسىمدىك توپىراق قۇرامىنداعى تۇزداردى تامىرى ارقىلى بويىنا ءسىڭىرىپ, توپىراقتاعى تۇزدىڭ مولشەرىن ەداۋىر ازايتادى. ناتيجەسىندە توپىراقتا تىرشىلىك ەتەتىن پايدالى ميكروورگانيزمدەردىڭ كوبەيۋىنە مۇمكىندىك جاساي وتىرىپ, ونىڭ بيولوگيالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرادى. ونىمەن قوسا, تۇيەجوڭىشقانىڭ تامىرىندا تۇزىلەتىن تۇينەك باكتەريالارى اۋاداعى بوس ازوتتى ءوز بويىنا ءسىڭىرۋ ارقىلى توپىراقتا بيولوگيالىق تازا ازوتتى جيناقتايدى. تۇيەجوڭىشقا ساباعىنىڭ بويى بيىك, تامىرى نىق, كولەمى ۇلكەن جانە توپىراققا تەرەڭ بويلايدى.
ونىڭ كوك بالاۋساسىن ورىپ العاننان سوڭ, توپىراقتا گەكتارىنا 25-30 تونناعا دەيىن وسىمدىك تامىرىنان جينالعان ورگانيكالىق زاتتار قالادى. بۇل ميكروورگانيزمدەردىڭ كومەگىمەن ىدىراپ, توپىراقتا قاراشىرىكتىڭ تۇزىلۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. سوندىقتان تۇيەجوڭىشقانىڭ تۇزدى توپىراقتىڭ قۇنارىن ارتتىرۋدا مۇمكىندىگى وتە جوعارى. وسىعان وراي, جوعارىدا اتالعان سۋارمالى ايماقتاردا جوڭىشقا وسىمدىگىنىڭ ورنىنا تۇيەجوڭىشقا وسىمدىگىن اۋىسپالى ەگىستىككە ەنگىزگەن ابزال.
– بۇل بۇگىنگى ەكوجۇيە ءۇشىن ايتارلىقتاي جاڭالىق ەكەن. جالپى, تۇيەجوڭىشقانىڭ ازىقتىق قۇندىلىعى قانداي؟
– سۋارمالى ەگىستىكتە ءبىر ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە سۇرىپىنا بايلانىستى گەكتارىنا 350-دەن 800 تسەنتنەرگە دەيىن كوك بالاۋسا بەرەدى. الايدا, توپىراق قۇنارىن ارتتىراتىن فيتومەليورانت جانە ساپالى مالازىقتىق داقىل رەتىندە كەڭ كولەمدە پايدالانۋعا, تۇقىم شارۋاشىلىعىن كەڭىنەن ۇيىمداستىرۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن ماسەلەلەر دە جوق ەمەس. سونىڭ ءبىرى تۇقىمدىق ءداننىڭ شىعىمدىلىعىنىڭ تومەندىگى. ياعني سەبىلگەن ءداننىڭ 20-30 پايىزى عانا ونەدى. ال شىعىمدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن وندىرىستە ءجيى قولدانىلاتىن ءادىستىڭ ءبىرى – مەحانيكالىق ءتاسىل, ارنايى ماشينالاردىڭ كومەگىمەن تۇقىمنىڭ قاتتى قابىعىن جارۋ, ياعني سكاريفيكاتسيالاۋ.
بۇل جاعدايدا تۇقىمنىڭ سىرتقى قابىعى ارشىلۋمەن بىرگە ىشكى ەندوسپەرمدەرى زاقىمدانىپ, تۇقىم كوپ جاعدايدا ونبەي قالادى. وسى ورايدا, ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ عالىمدارى اتالعان ءادىستى الماستىراتىن, تۇقىمنىڭ شىعىمدىلىعىن جانە ءونىمىن بيولوگيالىق جولمەن ارتتىراتىن «فيتوباتسيرين» اتتى تيىمدىلىگى جوعارى بيوپرەپارات ازىرلەپ, وندىرىستە پايدالانۋعا ۇسىندى. ءداندى سەبەردە اتالعان پرەپاراتپەن وڭدەسە, بۇل ءونىپ شىعۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن سىرتقى قاتتى تسەلليۋلوزا قابىعىنىڭ ىدىراۋىنا ىقپال ەتەدى. ياعني ءداندى مەحانيكالىق سكاريفيكاتسيالاۋ ءادىسىن تولىعىمەن الماستىرادى. ادەتتە جوعارىدا اتالعان بيوپرەپاراتپەن وڭدەمەي سەپكەن كەزدە گەكتارىنا 18-20 كيلو ەگىلگەن ءداننىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى عانا ءونىپ شىعادى. ال «فيتوباتسيرين» بيوپرەپاراتىمەن وڭدەگەن جاعدايدا, شىعىمدىلىعى 80-90 پايىزعا دەيىن ارتادى. تۇقىمدىق ءداننىڭ مولشەرىن گەكتارىنا 18-20 كيلو ەمەس, ونىڭ جارتىسى, ياعني 10-12 كيلو ءداندى سەۋىپ, جوعارى ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت, تۇيەجوڭىشقانىڭ ساباعىندا, جاپىراعىندا, گ ۇلىندە ءيىسى قولايسىز كۋمارين الكالويدى كەزدەسەدى. اسىرەسە بۇل وسىمدىكتىڭ گۇلدەنۋ كەزەڭىندە بايقالىپ, جاعىمسىز ءيىسى مەن قىشقىل ءدامى ءۇشىن ءتورت ت ۇلىك ازىق رەتىندە جەمەي قويادى. سوندىقتان شارۋا قوجالىقتارى كوك بالاۋساسىن تەز ورىپ الىپ, كەپتىرىپ, پىشەن دايىنداۋعا كىرىسەدى. بىراق كەپكەننەن كەيىن جاپىراقتارى تەز ءتۇسىپ, ساباقتارى سوياۋ-سوياۋ بولىپ قالادى دا, پىشەننىڭ قۇرامىنداعى پايدالى قورەكتىك زاتتاردىڭ مولشەرى كۇرت ازايىپ, ساپاسى تومەن دەڭگەيدە بولادى.
– مال ازىعىن دايىنداۋ بارىسىنداعى بۇل كەمشىلىكتەردى بولدىرماۋ امالى بار ما؟
– بۇل ءۇشىن ينستيتۋتتا ازىرلەنگەن «كازبيوسيل» بيوپرەپاراتىن پايدالانعان ءجون. ياعني تۇيەجوڭىشقانىڭ كوك بالاۋساسىنان دەر كەزىندە سۇرلەم جاساعان دۇرىس. سۇرلەۋ كەزىندە مال ازىعى ءۇشىن پايدالى ورگانيكالىق قىشقىلدار, ءسۇت قىشقىلدارى ءتۇزىلىپ, زياندى ماي قىشقىلدارىنىڭ پايدا بولۋىنا كەدەرگى جاسايدى, دايىندالعان سۇرلەمنىڭ ساپاسى ارتادى, كۋماريننىڭ مولشەرى كۇرت تومەندەپ, جاعىمسىز ءيىسى جوعالىپ كەتەدى. سونىمەن قاتار سۇرلەۋگە تۇيەجوڭىشقانىڭ العاشقى جىلىندا ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ورىمىن, ەكىنشى جىلىندا ءبىرىنشى ورىمىن پايدالانعان دۇرىس. سودان كەيىنگى كۇزگى ورىمدى تۇقىمدىق دانگە قالدىرۋعا بولادى.
تۇيەجوڭىشقا اۋادان بيولوگيالىق ازوتتى سىڭىرەدى. بىراق وزدىگىنەن گەكتارىنا 50-60 كيلو ازوتتى عانا سىڭىرە الادى. بۇل مولشەر جوعارى ءونىم الۋعا جەتكىلىكسىز, ياعني اۋىسپالى ەگىستىكتە تۇيەجوڭىشقادان كەيىنگى ەگىلەتىن داقىلداردى ازوتپەن تولىق قامتاماسىز ەتە المايدى. وسى رەتتە ءبىز تۇيەجوڭىشقا داقىلىنىڭ تامىرىندا بولاتىن تۇينەكتى باكتەريالار شتامدارىن ءبولىپ الىپ, سونىڭ نەگىزىندە «ريزوۆيت-اكس» بيولوگيالىق پرەپاراتىن جاساپ شىعاردىق. ونىڭ تيىمدىلىگىنىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى توپىراقتا ءبىر ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭنىڭ وزىندە گەكتارىنا 300-400 كيلو بيولوگيالىق تازا ازوتتىڭ جيناقتالۋى. وسىنشا مولشەردە توپىراقتا جينالعان ازوت كەلەسى جىلدارى ەگىلەتىن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلداردىڭ دا ازوتقا دەگەن قاجەتتىلىگىن تولىعىمەن قاناعاتتاندىرادى. ياعني, مينەرالدى ازوت تىڭايتقىشتارىن پايدالانۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەندىگىن دالەلدەدى.
بيولوگيالىق جولمەن توپىراقتىڭ قۇنارىن ارتتىرۋ اگروجۇيەدە ءۇزىلىسسىز ءجۇرىپ وتىراتىن ميكروبيولوگيالىق پروتسەستەردى رەتتەپ وتىرۋعا نەگىزدەلگەن. دەمەك بۇل ءادىستىڭ ەرەكشەلىگى – وسىمدىك قالدىقتارى ارقىلى توپىراققا تابيعي ورگانيكالىق زاتتاردى ەنگىزۋ. ارينە سۋارمالى ايماقتاردا توپىراق قاراشىرىگىنىڭ كۇرت ازايىپ, ەكىنشى رەت تۇزدانۋىنا قاراماستان, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك-شىعىس وڭىرلەرى ءىرى كۇرىش ءوندىرۋشى ايماققا اينالىپ وتىر. سىرداريا مەن ىلە وزەندەرى شەكارالاس ەلدەرمەن وتەتىندىكتەن, جىلدان جىلعا ارنالارىنداعى سۋدىڭ كولەمى ازايۋدا. قازىر وسى وڭىرلەردە سۋ تاپشىلىعى سەزىلىپ وتىر. بۇل جىلدان جىلعا قيىنداي تۇسەرى ءسوزسىز. ال كۇرىش سۋدى كوپ مولشەردە پايدالانادى. ياعني ەرتە كوكتەمدە ءداندى سەپكەننەن باستاپ پىسكەنگە دەيىن 80-90 كۇندەي سۋ استىندا جاتادى. بۇل داقىلدى ءوسىرۋدىڭ وزىندىك قۇنى دا وتە جوعارى. سوندىقتان تۇيەجوڭىشقانىڭ ۇلەسىن اۋىسپالى ەگىستىكتە 30-40 پايىزعا ارتتىرعان ابزال. توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعى دا ەداۋىر ارتادى, سۋ ۇنەمدەلەدى جانە ساپالى مال ازىعى ەسەبىندە مال شارۋاشىلىعىنىڭ دا جاڭا باعىتتا دامۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى.
– ينستيتۋت عالىمدارى جاساعان «پوليلاكتوۆيت» پرەپاراتى تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز...
– مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا شەشىمىن تاپپاي وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – جاس تولدەردىڭ ىشەك اۋرۋلارى. جاڭا تۋعان تولدەردىڭ يممۋندىق جۇيەسىنىڭ ءوز دارەجەسىندە ۇلگەرمەي قالىپتاسۋىنىڭ سالدارىنان, ياعني ىشەكتىڭ جۇقپالى اۋرۋلارىن تۋدىراتىن زياندى ميكروورگانيزمدەردىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى باستاپقى اپتادا تولدەردىڭ شىعىنى 30-40 پايىزعا دەيىن جەتەدى. ادەتتە, بۇل ىشەك اۋرۋلارىن انتيبيوتيكتەردىڭ كومەگىمەن دەر كەزىندە ەمدەۋگە بولادى. بىراق ەمدەۋمەن قاتار بۇل انتيبيوتيكتەر ىشەكتەگى پايدالى ميكروورگانيزمدەردى جويىپ جىبەرەدى دە, كوپ جاعدايدا وڭ ناتيجە بەرە بەرمەيدى. سوندىقتان انتيبيوتيكتەرگە بالاما رەتىندە ءسۇت قىشقىلى جانە پروپيونقىشقىلى باكتەريالارىنىڭ اسسوتسياتسياسىنان تۇراتىن بيولوگيالىق پرەپاراتتار – پروبيوتيكتەردى پايدالانعان ءتيىمدى. ياعني ءتورت ت ۇلىك تولدەرىنىڭ جانە قۇستاردىڭ ىشەك اۋرۋلارىن (كوليباكتەريوز, سالمونەللەز, نيۋكاسل ىندەتى) الدىن الۋعا جانە ەمدەۋگە ارنالعان «پوليلاكتوۆيت» بيوپرەپاراتى وندىرىسكە ەنگىزىلدى. پروبيوتيكتىڭ ەمدىك اسەرى, قۇرامىنداعى ءسۇت قىشقىلى باكتەريالارى اسقازان مەن ىشەكتەگى پاتوگەندى جانە شارتتى پاتوگەندى ميكروورگانيزمدەردىڭ كوبەيۋىنە جول بەرمەيدى. سونىمەن قاتار, تولدەردىڭ اسقازان-ىشەك جولدارىنىڭ فەرمەنتاتيۆتى بەلسەندىلىگىن ارتتىرا وتىرىپ, اعزانىڭ يممۋندىق جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال جاسايدى, ناتيجەسىندە ءتول باسىنىڭ 100 پايىزعا دەيىن ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدا ەكولوگيالىق تازا جانە ساپالى ونىمدەر, اتاپ ايتقاندا, اقۋىزدىڭ نەگىزگى كوزىنىڭ ءبىرى ەت ءونىمىن ءوندىرۋ وتە ماڭىزدى. ادەتتە ءىرى قارانىڭ ەرەسەگىن 2,5-3 اي, ءبىر جاسقا دەيىنگى ءتولدى 6-7 اي, 1,5-2 جىل ارالىعىنداعى ءتولدى 3-4 اي بورداقىلايدى. الايدا كەيبىر شارۋا قوجالىقتارى ءىرى قارانى بورداقىلاۋ مەرزىمىن گورموندى پرەپاراتتاردى پايدالانۋ ارقىلى قىسقارتۋعا تىرىسادى. سالدارىنان سويىلعان مال ەتىنىڭ قۇرامىندا ادام دەنساۋلىعىنا زياندى گورمون قالدىقتارى پايدا بولادى. بۇعان قاۋىپسىز بالاما رەتىندە اۋىلشارۋاشىلىق مالدارىنىڭ اسقازان-ىشەك جولدارىندا كەزدەسەتىن تابيعي ميكروفلورا ميكروورگانيزمدەرىنىڭ نەگىزىندە جاسالعان بيوپرەپاراتتاردى پايدالانۋ – نەگىزگى تالاپ. وسى رەتتە عالىمدارىمىز ازىرلەگەن پروپيونقىشقىلى جانە تسەلليۋلوزوليتيكالىق باكتەريالاردان تۇراتىن «بەنتوباك» ازىقتىق قوسپاسىنىڭ فيزيولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق ماڭىزى زور. اتالعان بيوپرەپارات قيىن قورىتىلاتىن ءىرى ساباقتى مال ازىعىنىڭ سىڭىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, جانۋارلاردىڭ اتسيدوز قاۋپىن تومەندەتۋگە جانە اعزاعا پايدالى ۆ12 دارۋمەنىن تۇزۋگە ىقپال ەتەدى. وعان قوسا, بيوپرەپارات قۇرامىنداعى بەنتونيت ۋىتتى زاتتى ءوز بويىنا ءسىڭىرىپ الۋ قىزمەتىن اتقارادى. ناتيجەسىندە بورداقى مالى ورتا ەسەپپەن تاۋلىگىنە 800-1200 گراممعا دەيىن سالماق قوسادى جانە مال ازىعىنىڭ شىعىنىن 5 پايىزعا ازايتادى.
بۇل جاڭا تەحنولوگيالار ەلىمىزدىڭ 14 وبلىسىنىڭ شارۋا قوجالىقتارىندا جوعارى تيىمدىلىگىن كورسەتكەندىگىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ياعني توپىراق قۇنارى مەن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ, ءتول باسىن امان ساقتاۋدا جانە بورداقىلاپ, سالماعىن ارتتىرۋدا قوسار ۇلەسى وراسان زور. سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ وتاندىق بيوپرەپاراتتار حيميالىق قوسپالاردى تولىعىمەن الماستىرا الادى. وسىلايشا ەلىمىزدىڭ وتاندىق تازا بيوپرەپاراتتارعا سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتەدى.
اڭگىمەلەسكەن
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
