نەگىزى, قۋات كوزدەرىن تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋ سالاسىندا وسى ىسپەتتى شاعىن كومپانيالاردىڭ كوپتىگى ەنەرگيانىڭ سوڭعى باعاسىنا قاتتى اسەر ەتەدى دە, باعانىڭ قىمبات بولۋىنا سەبەپ بولادى. قازاقستان ءۇشىن ول – ۇلكەن ماسەلە», دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ, باسەكەلەستىكتى جانە تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ازامات مايتيەۆ كونفەرەنتسيا بارىسىندا. ونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى بيىلعى جىلى ماۋسىم ايىندا «ەلەكتر ەنەرگياسى تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن بولاتىن. اتالعان قۇجات بويىنشا قۋات كوزدەرىن جەتكىزۋگە قاتىستى تالاپتار كۇشەيتىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە شاعىن كومپانيالار ءىرى كاسىپورىندارمەن بىرىگەدى دەگەن جوسپار بار.
«ەنەرگيا جەتكىزۋ تىزبەگى بارىنشا قىسقارۋى قاجەت. شىعىندار ازايادى. دەمەك, xالىق ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسى ارزانداۋى ءتيىس», دەپ اتاپ كورسەتتى ا.مايتيەۆ.
سونداي-اق جيىن بارىسىندا «قازترانسگاز» اق ترانسفورماتسيا جانە دامۋ جونىندەگى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەرقانات تەمىرxانوۆ بۇگىندە كولىك جۇرگىزۋشىلەرى اراسىندا گازعا دەگەن سۇرانىس ارتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
«البەتتە ءىرى قالالاردا كولىكتەردىڭ گازعا اۋىسقانى ماڭىزدى. سونىڭ ارقاسىندا قورشاعان ورتاعا شىعارىلاتىن زياندى قالدىقتاردى بارىنشا ازايتۋعا بولادى. ماسەلەن, الماتىدا ءبىز شامامەن 400 مارشرۋتتىق اۆتوبۋستى گازعا اۋىستىردىق. بۇدان بولەك, اقتوبە, شىمكەنت سياقتى ءىرى قالالاردا جۇمىس ىستەيمىز. اكىمدىكتەرمەن اراداعى ناقتى كەلىسىم دە بار. ولار گازبەن جۇرەتىن اۆتوبۋستاردى ساتىپ الادى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان وسى ساناتتاعى كولىكتەر ءۇشىن گاز قۇيۋ ستانسالارىن ورناتامىز. قازىرگى كەزدە اقتوبە 200 اۆتوبۋستى ساتىپ الىپ جاتىر», دەدى ول. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, اۆتوبۋستارعا ارنالعان گاز ستانسالارىن ورناتۋ كورەيالىق كومپانيامەن بىرلەسىپ اتقارىلسا, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» تاس جولىندا وسى ىسپەتتى گاز ستانسالارى رەسەيلىك «گازپروممەن» بىرگە ورناتىلادى.
باسقوسۋدا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ەلەكتر ەنەرگياسى جانە كومىر ونەركاسىبى دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تالعات ابىلعازى قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكا بويىنشا 400-گە جۋىق كومىر ءوندىرۋ كەنى بار ەكەنىن ايتا كەلىپ, بۇگىندە رەسپۋبليكا بويىنشا كومىر تاپشىلىعى بايقالمايتىنىن, ال قازاقستانداعى كومىردىڭ جالپى قورى ءالى 300 جىلعا جەتەتىنىن ءسوز ەتتى.
سونىمەن قاتار, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جانە كومىر ونەركاسىبى دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تالعات ابىلعازى قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ەنەرگيانى تۇتىنۋ كولەمى ەسەپتەلگەنىن ايتتى. وندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق سالالارىنىڭ دامۋى, ياعني جاڭا كاسىپورىنداردىڭ ىسكە قوسىلۋى اياسىندا قۋات كوزدەرىن ءوندىرۋ مولشەرىنە بولجام جاسالعان.
«وسى بولجامعا سايكەس, قازىرگى ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قۋاتى تولىعىمەن جەتەدى. جاڭا نىسانداردى سالۋدىڭ قاجەتى جوق. سوندىقتان ەنەرگيانى تۇتىنۋ جاعىنان اتوم ەلەكتر ستانساسىنا ۇلكەن قاجەتتىلىك جوق. ال بالامالى ەنەرگەتيكانى دامىتۋ جاعىنان ونداي قۇرىلىستار قاجەت. سەبەبى 2050 جىلعا دەيىن ءبىز بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسىن ايتارلىقتاي ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. وسى ورايدا اتوم كومىردى الماستىرا الادى», دەدى ول. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, ازىرشە اتوم ەلەكتر سانساسىن سالۋ بويىنشا ناقتى جوسپار جوق. اتالعان ماسەلە جان-جاقتى زەردەلەنىپ جاتىر. سەبەبى اتوم ەلەكتر ستانساسى سياقتى نىسانداردىڭ قالدىقتارى بولادى.
تاعى ءبىر ماسەلە, 2019 جىلدان باستاپ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە بەس ەل – قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس, قىرعىزستان مەن ارمەنيانىڭ ورتاق ەنەرگەتيكالىق كەڭىستىگىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ايتا كەتەيىك, بۇعان دەيىن ورتاق ەلەكترەنەرگەتيكالىق نارىقتى قۇرۋ تۇجىرىمداماسى قابىلدانعان بولاتىن. ال وتكەن جىلى ارنايى باعدارلاما راسىمدەلدى. «قازىرگى كەزدە ورتاق ەنەرگەتيكالىق نارىقتى قالىپتاستىرۋ بويىنشا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا پىسىقتالىپ جاتىر. 2019 جىلى مەملەكەتارالىق كەلىسىمگە قول قويىلادى دەگەن جوسپار بار. اتالعان قۇجات ورتاق ەنەرگەتيكالىق نارىقتى رەتتەيتىن بولادى», دەدى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ەلەكتر ەنەرگياسى جانە كومىر ونەركاسىبى دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تالعات ابىلعازى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ورتاق ەنەرگەتيكالىق كەڭىستىكتى قۇرۋ باستاماسى ەاەو كەلىسىمىنە دەيىن بولعان. 2010 جىلى قازاقستان, رەسەي مەن بەلارۋس ارنايى شارتتىڭ اياسىندا ءبىر-ءبىرىنىڭ ەلەكتر جەلىلەرىنە كىرۋگە رۇقسات بەردى. الايدا ول كەزدە كوپتەگەن كەدەرگىلەر بولدى. ءۇش ەلدىڭ نارىعى ءۇش ءتۇرلى ەدى. قازاقستاندا ەلەكتر ەنەرگياسى ساۋداسى اشىق بولسا, رەسەيدە تاۋلىكتىك ساۋدا جۇيەسى جۇرگىزىلدى. ال بەلارۋستە ۆەرتيكالدى مونوپوليا بولدى.
«ەاەو قۇرىلعاننان كەيىن ءبىز ورتاق ەنەرگەتيكالىق كەڭىستىكتى بىرتىندەپ قۇرۋدى قولعا الدىق. ول ءۇشىن ارنايى تۇجىرىمداما دا ازىرلەندى. وعان سايكەس, قۋات كوزدەرىنىڭ ساۋداسى ءۇش باعىتتا ىسكە اسادى. بىرىنشىدەن, ەكىجاقتى ساۋدا, ياعني ەكى ەلدىڭ كومپانيالارى ەكىجاقتى كەلىسىمشارتتى راسىمدەپ, ەلەكتر ەنەرگيانى ساۋدالايدى. ەكىنشىدەن, ارنايى ەلەكتروندى الاڭ قۇرىلادى. وندا دا ساۋدا جاسالادى. ۇشىنشىدەن, ەكى ەل كەلىسىم جاساسقاننان كەيىن قانداي دا ءبىر وزگەرىستەر بولسا, باسقا بىرەۋگە بەرىلەدى. ەندى, بۇنىڭ بارلىعى ازىرشە تۇجىرىمداما كۇيىندە», دەدى مينيسترلىكتىڭ وكىلى.
ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى اسەت ماعاۋوۆ بۇعان دەيىن بەنزين تاپشىلىعى بولعانىن, الايدا قازىرگى كەزدە ونداي پروبلەما جوق ەكەنىن مالىمدەدى.
«شىنى كەرەك, شىلدەدەن باستاپ بەنزين قورى ازايا باستادى. دەگەنمەن, يمپورتتىڭ ارقاسىندا جاعدايدىڭ جاقسارعانىن بايقاپ وتىرمىز. ماسەلەن, سوڭعى ءبىر اپتانىڭ ىشىندە اي-92 ماركالى بەنزيننىڭ قورى 120-128 مىڭ توننادان 134 مىڭ تونناعا ءوستى. بۇل دەگەنىمىز, بارلىق مۇناي بازالارىندا بەنزيننىڭ قورى 5 پايىزعا ارتتى», دەدى ءا.ماعاۋوۆ.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
