توي قوناقتارى – بەلگىلى جازۋشىلار انەس ساراي مەن قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلىن, بەلگىلى عالىمدار, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى مۇحتار ابىلسەيىت, تالعات جۇماعانبەتوۆ, ۇلجان احمەتوۆا, سەرىك ماشىمباەۆتاردى ءوڭىر باسشىسى التاي كولگىنوۆ قابىلدادى. مەيماندار مەن وبلىس باسشىلارى ورال قالاسىنداعى سىرىم دات ۇلى ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويىپ, تاعزىم ەتتى. قازاق دراما تەاترىندا رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا باستالدى.
– سىرىم دات ۇلى – تاريحتاعى ەڭ جارقىن, ەرجۇرەك, تاعدىر-تالايى اسا كۇردەلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ول قازاق قوعامىنىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتۋ ماقساتىندا العاشقى بولىپ ناقتى قادامدار جاساعان جان. وسىنداي تاۋ تۇلعالارىمىزدىڭ تاريحتاعى ورنىن تاعى ءبىر ايشىقتايتىن, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن عالىمدار كەلىپ باس قوسقان بۇگىنگىدەي عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياسىنىڭ ءوتۋى – ەلەۋلى وقيعا. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەك ەكەنىنە توقتالىپ, ء«بىز تاريحتىڭ ساباعىن ايقىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى. سوندىقتان ۇلتتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن وركەندەۋى جولىندا تەر توگىپ, قان كەشكەن اسىلدارىمىزدى ارداقتاپ, ەرلىگىنە قۇرمەت كورسەتۋ – ءبىزدىڭ پەرزەنتتىك پارىزىمىز! وسى ورايدا سىرىم باتىر ەلىندە جۋىردا الاش قوزعالىسىنا 100 جىل تولۋىنا وراي رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتسە, سىرىم اۋدانىنىڭ ورتالىعىنداعى «الاش» مۋزەيى جاڭارتىلدى. مۇنىڭ بارلىعى رۋحاني جاڭعىرۋىمىزعا ەرەكشە اسەر ەتەتىن جايتتار, – دەدى عىلىمي جيىندى قۇتتىقتاۋ سوزبەن اشقان التاي كولگىنوۆ.
ءوڭىر باسشىسى اتاپ وتكەندەي, ەلدىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاعان شەشەن, ۇلت ازاتتىق جولىندا كۇرەسكەن حاس باتىر سىرىم دات ۇلىنىڭ ەسىمى قازاق تاريحىندا ەرەكشە.
ورىس زيالىلارىنىڭ ءبىرى, تاريحشى ميحايل ۆياتكين «تاريح مىنانى ايقىن كورسەتەدى. ول – سىرىمنىڭ ءوز حالقىنا بىلدىرگەن اسقان سۇيىسپەنشىلىگى, ءوز حالقىن ساتقاندارمەن ەشقاشان ىمىراعا كەلمەيتىنى, ءوز وتانىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن, ونىڭ مەملەكەتتىگى نىعايىپ, دامۋى ءۇشىن جان اياماي كۇرەسكەنى... قازاق حالقى ۇلت قامى ءۇشىن كۇرەسكەن وسى ءبىر باتىردى ەشقاشان ەسىنەن شىعارماق ەمەس», دەپ جازعان ەكەن.
ال XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن اعىلشىن ءجۋرناليسى د.چ.بۋلجەر ول تۋرالى «....سىرىم باتىر – جىگەرلى, تەرەڭ ويلى, قايراتتى, باتىل, ايلالى ەرەكشە تۇلعا. ول حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن», دەپ ەستەلىك قالدىرعان.
كونفەرەنتسيادا وقىلعان باياندامالار دا وزەكتىلىگىمەن, سونىلىعىمەن ەستە قالدى. ماسەلەن, جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى انەس ساراي سىرىم باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى – بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاقتى ەلسۇيگىشتىككە, پاتريوتتىققا تاربيەلەۋدە ۇلكەن ءرول اتقاراتىنىن ايتىپ ءوتتى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ابىلسەيىت مۇقتار رەسەي ارحيۆتەرىندە سىرىم جانە ونىمەن ارالاسقان بي-باتىرلارعا قاتىستى مالىمەت وتە كوپ ەكەندىگىن, ول قۇجاتتاردى جيناقتاپ, ارنايى كىتاپ شىعارۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءىس ەكەندىگىن كوتەردى. «سىرىم دات ۇلىنىڭ تۇركيامەن بايلانىسىنا دا نازار اۋدارۋ كەرەك. تۇركيادان سىرىم دات ۇلىن ىزدەپ, ارنايى ەلشى كەلگەن, حيۋادا بولعان. بۇل ناقتى دەرەك. ونىڭ ءبىر ۇشىعى تۇركيا مۇراعاتتارىندا ساقتالعان بولۋى ءتيىس. سوندىقتان مامان جىبەرىپ, سول دەرەكتەردى ارنايى زەرتتەۋ كەرەك. بۇگىنگى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى دا وسىنى كوزدەيدى ەمەس پە؟! ۇشىنشىدەن سىرىم دات ۇلى باستاعان قوزعالىس تاريحى زەرتتەلگەندە بۇگىنگە دەيىن وزبەكستان مۇراعاتتارىنداعى قۇجاتتار, دەرەكتەر پايدالانىلعان جوق. وعان قول جەتپەي كەلدى. بۇگىندە ول ماسەلەنى دە كوتەرەتىن ۋاقىت جەتتى», دەدى ابىلسەيىت قاپەز ۇلى.
تاريحي قۇجاتتاردى ىزدەپ تاۋىپ, ءبىر جەرگە جيناقتاپ شىعارۋ ماسەلەسىن ورالدىق تاريحشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جانىبەك يسمۋرزين دە كوتەردى. سوڭعى جىلدارى ورىنبور مۇراعاتىنداعى قۇجاتتارمەن ەتەنە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جانىبەك اللايار ۇلى سىرىم دات ۇلىنىڭ ارحيۆتەن الىنعان بىرنەشە حاتىنىڭ كوشىرمەسىن, ەكى ءتۇرلى ءمورىن اۋدارماسىمەن جيىلعان جۇرتقا ەكران ارقىلى كورسەتىپ بەردى.
باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, سىرىم دات ۇلىنىڭ جەرلەنگەن جەرى بو-يىنشا قۇرىلعان ەكسپەديتسيانىڭ جەتەكشىسى بولعان مۇرات سىدىقوۆ سىرىمتانۋ سالاسىندا ءالى دە بىتپەگەن ءىس كوپ ەكەندىگىن ايتتى. ماسەلەن, بۇل ەكسپەديتسيا گۇرلەندەگى عايىپ اتا مازارىن سىرىم دات ۇلىنا تيەسىلى دەگەن شەشىمگە كەلگەن. ء«بىز كوپتەگەن زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ, وسى پىكىرگە توقتادىق. «عايىپ اتادا» سىرىم دات ۇلىنىڭ جاتقانىنا ءوز باسىم كۇماندانبايمىن. بىراق ەل ىشىندەگى الىپقاشپا ءسوزدى توقتاتۋ ءۇشىن عىلىم ءسوزى كەرەك. ياعني, قابىردەگى سۇيەككە دنك ءاناليزىن جاساپ, ءبىزدىڭ بولجام ماقۇلدانعان جاعدايدا باتىردىڭ سۇيەگىن تۋعان جەرگە – باتىس قازاقستان وبلىسىنا قايتا جەرلەۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى مۇرات ناۋرىزعالي ۇلى.
دالا دانىشپانى اتانعان سىرىم دات ۇلىنىڭ مەرەيتويى باتىس قازاقستان وبلىستىق قازاق دراما تەاترى ۇجىمى قويعان راقىمجان وتارباەۆتىڭ «سىرىم باتىر» تاريحي دراماسىمەن جالعاستى. سىرىم دات ۇلىنىڭ 275 جىلدىعىنا ارنالعان شارالار – دالا قىزىقتارى سىرىم اۋدانىندا اياقتالدى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى تۇسىرگەندەر
تەمىربولات توقمامبەتوۆ, رافحات حالەلوۆ
