– قازاقتىڭ مىڭجىلدىق بايىرعى ويىنى ءدال قازىرگى قوعام ءۇشىن نەسىمەن ماڭىزدى دەپ ويلايسىز؟ ۇلتىمىزدىڭ بۇل اسىل مۇرانى ۇلىقتاعاننان ۇتارى قانداي بولماق؟
– ادامزات وركەنيەتى مەن ءار ۇلت مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسىپ, جەتىلۋى بارىسىنداعى زياتكەرلىك ويىنداردىڭ ورنى ايرىقشا. عاسىرلار بويى ولار ۇزدىكتەردى انىقتايتىن سپورتتىق باسەكە, جارىس ءتۇرى عانا ەمەس, وسكەلەڭ ۇرپاق تاربيەسىندە, ۇلتتاردىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن كوتەرۋدە ماڭىزدى فەنومەن بولىپ كەلەدى. جۇيەلى, قيسىندى ويلاۋ, ءبىلىم مەن عىلىمعا بەيىمدىلىك نەگىزدەرىن قالاۋدا, ىجداعاتتىلىق پەن تاباندىلىقتى تاربيەلەۋدە توعىزقۇمالاق سەكىلدى زياتكەرلىك ويىندار ۇتىمدى ءارى تاپتىرماس تاربيە قۇرالى.
تاريحى سان مىڭ جىلدىق توعىزقۇمالاق ويىنى – قازاق ۇلتىنىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان جارقىن ۇلەسىنىڭ ءبىرى. ءار دەڭگەيدەگى جارىستارىمىزعا ورتاق, تۇراقتى قاعيدا بار: ء«بىزدىڭ سايىستاردا جەڭىمپازدار بولسا دا, جەڭىلەتىندەر جوق. ۇتاتىن – ۇلتتىق مادەنيەتىمىز». سەبەبى بۇلدىرشىندەردەن ارداگەرلەرگە دەيىن بارلىق ويىنشىلار مەن جاتتىقتىرۋشىلار, توعىزقۇمالاق ناسيحاتشىلارى مىڭداعان جىل تاريحى بار ءتول ويىنىمىزدى جانداندىرىپ, تۇلەتۋ ارقىلى مادەني مۇرامىزدى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋدە. الەم چەمپيوناتتارى, حالىقارالىق جارىستار مادەنيەتتەر ارىپتەستىگى مەن ۇندەستىگىنە دە ءوز سەپتىگىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز.
– قازىرگى تاڭدا توعىزقۇمالاق قانشالىقتى كەڭ تاراعان سپورت ءتۇرى؟ ەل ىشىندەگى ونىڭ دامۋ دەڭگەيىنە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– الەمنىڭ كوپتەگەن ايماقتارىنداعى توعىزقۇمالاق جاناشىرلارىنىڭ جاسامپاز ەڭبەگىنىڭ, ەلباسىنىڭ ۇلتتىق سپورتتى قولداۋعا باعىتتالعان ۇستانىمىنىڭ, ۇكىمەت پەن دەمەۋشىلەردىڭ قولداۋىنىڭ ناتيجەسىندە ۇلتتىق ويىن بۇقارالىق سيپات الىپ, ءورىسى كەڭەيىپ, قارىشتاپ دامۋدا. بۇل يگى ىستەردە ارداگەرلەرىمىز بەن جاتتىقتىرۋشىلاردىڭ, ويىنشىلار مەن تورەشىلەردىڭ ەڭبەگى ەرەكشە.
قازىر ەلىمىزدە توعىزقۇمالاقپەن اينالىساتىندار سانى 200 مىڭنان استى, ونىڭ 9 مىڭدايى كاسىبي سپورتشىلار. جىل سايىنعى ۇلتتىق دەڭگەيدەگى دودالارعا ەكى مىڭنان استام, ايماقتارداعى جارىستارعا توعىز مىڭعا جۋىق كاسىبي سپورتشى قاتىسادى. قازىرگى تاڭدا توعىزقۇمالاققا دەن قويعانداردىڭ باسىم بولىگى – جاستار. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, مەكتەپ جاسىنداعى 190 مىڭنان ارتىق بالا توعىزقۇمالاق وينايدى. مەكتەپتەردە 10 مىڭنان استام ۇيىرمە بار. سپورت مەكتەپتەرىندەگى 127 توعىزقۇمالاق بولىمشەسىندە 300-دەن استام جاتتىقتىرۋشى جۇمىس ىستەيدى.
– بۇگىنگى كۇندە ءتول سپورتىمىز توعىزقۇمالاقتى تورتكۇل دۇنيە تانىدى دەپ ايتا الامىز با؟
– استانادا ەكسپو-2017 كورمەسى اياسىندا 3-8 قىركۇيەكتە وتكەن IV الەم چەمپيوناتىندا 25 ەلدەن 70 ويىنشى سايىسقا ءتۇستى. بۇل – توعىزقۇمالاق سپورتى دامۋىنىڭ جاڭا دەڭگەيگە شىققانىنىڭ ايعاعى. توعىزقۇمالاق دۇنيەجۇزىلىك فەدەراتسياسى 2008 جىلى قۇرىلعاننان بەرى شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ عانا ەمەس, ۇلىبريتانيا, شۆەيتساريا, فرانتسيا, گەرمانيا, يسپانيا, تۇركيا, چەحيا جانە تاعى باسقا مەملەكەتتەردە جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ ۇلتتىق ويىنىمىزعا ىقىلاسى ارتۋدا. فەدەراتسيا پرەزيدەنتىنىڭ ەۋروپا بويىنشا ورىنباسارى قىزمەتىن پروفەسسور جان رەشيتسكيدىڭ (شۆەيتساريا) اتقارۋى دا سونى اڭعارتسا كەرەك. كولۋمبيالىق وسكار فاحاردو, گەرمانيالىق يۋري نولد جانە چەحيالىق حانا كوتينوۆا سياقتى سپورتشىلار قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىنىنىڭ امەريكا مەن ەۋروپادا تارالۋىنا اتسالىسۋدا. ال توعىزقۇمالاققا قۇمارتۋ ارقىلى شەتەلدىكتەر قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىنە قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا.
توعىزقۇمالاقتىڭ ۇرپاق تاربيەسىندەگى ماڭىزىن كەيبىر ەلدەر ءتۇسىنىپ, مىسالى, قىتايدا ەكى جىلدان بەرى توعىزقۇمالاق قوسىمشا ءپان رەتىندە وقىتىلا باستادى. شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالى اۋدانىنداعى 100-گە جۋىق مەكتەپتە جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا توعىزقۇمالاق وينالادى. بيىل تۇركيا توعىزقۇمالاقتى قوسىمشا بەرىلەتىن ساباقتار قاتارىنا قوستى. موڭعوليا مەكتەپتەرىندە توعىزقۇمالاق ۇيىرمەلەرى اشىلىپ, مەكتەپ ارالىق, جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا جارىستار, وليمپيادالار وتكىزىلۋدە. رەسەيدىڭ قوساعاش اۋدانىندا توعىزقۇمالاق ۇيىرمەسى جۇمىس ىستەيدى.
– جالپى, بۇل جوعارىدا ايتقان مەملەكەتتەر قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىنى جايلى اقپاراتتى قايدان جانە قالاي الادى؟
– توعىزقۇمالاق اۋەسقويلارى مەن ماماندارىنا كومەك رەتىندە كىتاپتار مەن ەڭبەكتەر ەلىمىزدە عانا ەمەس, شەتەلدەردە جاريالانۋدا. ماسەلەن, ءا.اقشوراەۆتىڭ «توعىزقۇمالاقتىڭ 60 ساباعى» كىتابى, م.شوتاەۆتىڭ «توعىزقۇمالاق الىپپەسى» فەدەراتسيانىڭ دەمەۋشىلىگىمەن قىتايدا, «توعىزقۇمالاق ەسەپتەرى مەن ەتيۋدتەرى» اعىلشىن, يتاليا تىلدەرىنە استانا مەن ميلاندا جارىق كوردى.
توعىزقۇمالاق ويىنىن كوپشىلىككە كەڭىرەك تانىستىرۋ ماقساتىندا فەدەراتسيا قولداۋىمەن 2013 جىلى تەلەديدارلىق جوبا دا جاسالدى. بۇل 30 ساباق 2013 جىلى Qazasport تەلەارناسىندا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە كورسەتىلدى. قازىر دە ينتەرنەتتەن نەمەسە تەلەارنانىڭ مۇراعات قورىنان بۇل ساباقتاردى تاماشالاۋعا بولادى. جوبا تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, كورشىلەس وزبەكستان, قىتاي, موڭعوليا, رەسەيدە ۇلكەن سۇرانىسپەن قايتادان كورسەتىلۋدە. سوندىقتان ۇلتتىق ويىنىمىزدى ۇيرەنگىسى كەلەتىندەرگە مۇمكىندىك مول.
جالپى, سوڭعى ون جىلدا توعىزقۇمالاقتان ەۋروپا, ازيا جانە امەريكا ەلدەرى كىرەتىن 20-عا جۋىق مەملەكەتتە حالىقارالىق سەمينارلار مەن جارىستار وتكىزىلدى. بىلتىر وننان استام مەملەكەت سپورتشىلارى شۆاينفۋرتتا (گەرمانيا) ەۋروپا چەمپيوناتىنا قاتىستى. ۇلتتىق ويىنىمىز ۇلىبريتانياداعى, چەحياداعى دۇنيەجۇزىلىك زياتكەرلىك ويىندار وليمپيادالارى باعدارلامالارىنا ەندى. 2009 جىلدان باستاپ ازيا چەمپيوناتتارى ۇيىمداستىرىلدى. العاشقى الەم چەمپيوناتى 2010 جىلى 16 مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن استانادا وتكەن. جىل وتكەن سايىن الەمدىك دوداعا جاڭا مەملەكەتتەردىڭ قاتىسۋى توعىزقۇمالاقتىڭ الەمدىك زياتكەرلىك ويىنعا اينالا باستاعانىن اڭعارتسا كەرەك.
– حالىقارالىق ارەنادا ءبىزدىڭ مىقتى ويىنشىلارىمىزعا قاي ەلدىڭ سپورتشىلارى لايىقتى قارسىلىق كورسەتىپ ءجۇر؟
– بۇرىننان ورتالىق ازيا ەلدەرى سپورتشىلارى, ونىڭ ىشىندە, قىرعىز باۋىرلار توعىزقۇمالاقتان جاقسى ناتيجە كورسەتىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى گەرمانيا, چەحيا, موڭعوليا توعىزقۇمالاقشىلارى جۇلدەلى ورىندار الۋدا.
توعىزقۇمالاقتان باسقا ەلدەردەن دە مىقتى سپورتشىلاردىڭ شىعۋىنا وسى سپورت ءتۇرىنىڭ الەمگە كەڭىنەن ناسيحاتتالۋى ءارى ونىڭ ينتەرنەت نۇسقالارىنىڭ پايدا بولۋى اسەر ەتسە كەرەك. ويتكەنى ەۋروپالىق كوپتەگەن سپورتشىلار ويىننىڭ ينتەرنەت نۇسقاسى وزىندىك جاتتىعۋ الاڭىنا اينالعانىن ايتقان.
– راسىندا دا ۆيرتۋالدى توعىزقۇمالاق ويىنى قانشالىقتى دامۋدا؟
– كانادالىق ارتي ساندلەر, گەرمانيالىق رالف گەرينگ جانە قازاقستاندىق سەرىك اقتاەۆتىڭ باستاماسىمەن 2009 جىلى عالامتوردا توعىزقۇمالاق ويىنى العاش تىركەلىپ, ونى www.iggamecenter.com سايتىندا ونلاين جۇيەدە وينايتىن باعدارلاما جاسالىندى. قازىر وسى الەمدىك ويىن پورتالىندا توعىزقۇمالاق تانىمال 145 ويىننىڭ اراسىندا ءبىرىنشى ورىندا. سونىمەن بىرگە توعىزقۇمالاقتان قازاق, چەح, اعىلشىن, ورىس, تۇرىك تىلدەرىندە سايتتار اشىلدى. ال 2010 جىلى باعدارلاماشى ەرنار شامباەۆ سپورت شەبەرلەرى سەرىك اقتاەۆ, ديانا كەنينامەن بىرىگىپ, توعىزقۇمالاقتىڭ قازاقستانداعى جەتىلگەن كومپيۋتەرلىك باعدارلاماسىن دايىندادى.
پاردۋبيتسەدە (چەحيا) وتەتىن جىل سايىنعى زياتكەرلىك ويىندار وليمپياداسىنداعى توعىزقۇمالاقتان كومپيۋتەرلىك باعدارلامالاردىڭ حالىقارالىق جارىسى قازىرگى كەزدە باسقا ەل سپورتشىلارىن دا قىزىقتىرىپ وتىر. وسى باسەكەگە بيىل شىلدەدە كامەرۋن, چەحيا, قىرعىزستان باعدارلاماشىلارى ءوز تۋىندىلارىن اكەلىپ قاتىستىردى.
وعان قوسا جاقىندا قىتايداعى قازاق ستۋدەنتتەرى توعىزقۇمالاقتىڭ جاڭا ەلەكتروندى نۇسقاسىن ازىرلەپتى. سوڭعى جىلدارى فەدەراتسيا جۇمىسىن قىتايدا كۇشەيتىپ, بىرنەشە سەمينارلار مەن جارىستار وتكىزگەن. مىسالى, بەيجىڭدە قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان سەمينار-جيىنعا 150 سپورتشى قاتىستى. سوندىقتان بۇل ەلدە ۇلتتىق ويىنىمىزدىڭ قارقىن الۋىنا وسى جۇمىستاردىڭ دا اسەرى بولسا كەرەك. جالپى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ, ينتەرنەتتىڭ دامۋى توعىزقۇمالاق ويىنى تاريحىنىڭ جاڭا پاراعىن اشتى. كوپتەگەن ەلدىڭ سپورتشىلارى ءوز شەبەرلىكتەرىن ينتەرنەتتەگى ونلاين باعدارلامالار ارقىلى جەتىلدىرىپ, قۇرلىقتىق دودالاردا جۇلدە الىپ ءجۇر.
– ال وسى جولعى الەم چەمپيوناتى قانداي ەرەكشەلىكتەرىمەن ەستە قالدى؟
– الەمدىك دودا وتە تارتىستى ءوتتى. سەبەبى وسى الەمدىك چەمپيوناتقا بۇرىنعىلارمەن سالىستىرعاندا مەملەكەت سانى دا, سپورتشىلار دا كوبىرەك قاتىستى. قىرعىزستان, چەحيا, گەرمانيا, موڭعوليا مەن قىتايدىڭ حالىقارالىق دارەجەدەگى مىقتى سپورتشىلارى باسەكەگە ءتۇستى. ال اۋستريا, كامەرۋن, پولشا, سيريا جانە ۋكراينا سپورتشىلارى تۇڭعىش رەت چەمپيوناتتا باق سىنادى. بۇل دا توعىزقۇمالاقتىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلىنىڭ كوتەرىلۋى مەن بۇقارالىق سيپاتىنىڭ ارتۋىنىڭ كورەتكىشى بولسا كەرەك. وسى جولعى چەمپيوناتقا العاش رەت كوماندالىق بليتس تۇرىنەن جارىس وتكىزىلىپ, الەمدىك سايىستىڭ كورىگىن قىزدىردى.
سونىمەن بىرگە قازاقستان قۇراماسىنداعى حاكىمجان ەلەۋسىنوۆ (قىزىلوردا), نۇربەك قابيەۆ (اقتوبە), سايلان ماتىلوۆ (بقو), قىزدار اراسىندا اسەل داليەۆا (وقو), ديانا كەنينا (اقتوبە), اقەركە كەنجەبەكوۆا (قىزىلوردا), لينا كاريموۆا (وقو), قىمبات نوسەروۆا سياقتى ۇزدىك سپورتشىلارىمىز شەبەرلىكتەرىن پاش ەتتى. جارىسقا قاتىسۋشىلار اراسىندا جاستاردىڭ كوپتىگى دە قۋانتتى. مىسالى, ءبىزدىڭ قۇرامانىڭ ەڭ جاس سپورتشىسى اقەركە كەنجەبەكوۆا نەبارى 16 جاستا.
– توعىزقۇمالاقتى دامىتۋ بويىنشا الداعى ۋاقىتتا قانداي جوبالار مەن جوسپارلار ىسكە اسىرىلۋى ءتيىس دەپ ويلايسىز؟
– توعىزقۇمالاقتى ۇلتتىق تاربيەنىڭ بولشەگى رەتىندە مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ – نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. سونىمەن بىرگە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دەنە شىنىقتىرۋ مۇعالىمدەرىن دايىندايتىن بارلىق فاكۋلتەتتەردە توعىزقۇمالاقتى مىندەتتى ءپان رەتىندە قوسۋ قاجەت. مىسالى, قازىرگى تاڭدا توعىزقۇمالاق ۇيىرمەلەرى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانە تاعى باسقا وقۋ وردالارىندا اشىلعان. قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت ماماندىعىنىڭ ستۋدەنتتەرى توعىزقۇمالاق ماماندىعىن قوسا الىپ شىعادى. سوندىقتان وسى ۇسىنىستاردى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قولدايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
جالپى, سپورتشىلاردى دايارلاۋدىڭ جاڭاشا ادىستەمەلەرگە ساي باعدارلامالارىن جاساپ, جاتتىقتىرۋشى-وقىتۋشى كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ مەن قايتا دايارلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ قاجەت. وعان قوسا ولاردى كورنەكى قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتۋ, قۇندى ەڭبەكتەردى الەم تىلدەرىنە اۋدارۋ, ەل ىشىندە جانە شەتەلدەردە سەمينارلار وتكىزۋ ءىسى جالعاسىن تاپپاق. وسى شارالاردىڭ بارلىعى ۇلتتىق زياتكەرلىك ويىنىمىزدى ايماقتاردا, الەمدە كەڭىنەن تاراتۋعا, ونىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىنا جول اشار ەدى.
سونداي-اق توعىزقۇمالاقتى يۋنەسكو مادەني مۇراسى تىزىنە قوسۋ بويىنشا جۇمىس باستالىپ تا كەتتى. بۇل يگى ىستە مەملەكەتتىك ورگاندار قولداۋىنا ءۇمىت ارتامىز. جاڭا تەحنولوگيالار مەن جاڭا مۇمكىندىكتەردى پايدالانىپ, عاسىرلار بويى كەلە جاتقان ۇلتتىق ويىنىمىزدى دامىتىپ, جاڭعىرتىپ, قاناتىن كەڭگە جايۋىنا ۇلەس قوسۋ – ورتاق ازاماتتىق پارىزىمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قايرات جۇنىس ۇلى
