شىنىن ايتۋ كەرەك, سول ساپاردان موينىمىزدان ۇلكەن ءبىر جۇك تۇسكەندەي بولىپ, اۋىلىمىزدىڭ ەڭسەسىنىڭ كوتەرىلگەنىن كورىپ, قۋانىپ ورالدىق. ەلىمىزدىڭ شىعىسىنىڭ ەڭ ءبىر تۇكپىرىندەگى زايسان اۋدانىنىڭ قارابۇلاق اۋىلى ءوزىنىڭ گۇلدەنۋ ءداۋىرىن باستان كەشىپ جاتىر ەكەن. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىر مۇندا بوس وتىرعان ءبىر جان جوق. ەڭكەيگەن قارتى مەن ەڭسە تىكتەي باستاعان بالاسىنا دەيىن تۇگەلدەي ەڭبەككە كىرىسكەن. ءبىزدىڭ توقتاعان ءۇيىمىز – گۇلزادا تاتەمنىڭ ءوزى (اكەمنىڭ ءىنىسى مارقۇم قابدەن اعامنىڭ توقسانعا تاياپ قالعان كەمپىرى) قولىنا تاياعىن سۇيرەتىپ, قارىس قادام جەرگە ازەر جەتسە دە, باياعى شارۋاقورلىعىنان تانباپتى. قاجەت بولسا, شايدى دا ءوزى قايناتىپ جىبەرەدى. تىرشىلىكتەن ءالى دە قالماعاندىعىن تانىتىپ, وسى ءۇيدىڭ بۇكىل تىرشىلىگىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان باقىتجان باۋىرىمىزعا قاراتىپ, ەسكەرتۋلەرىن جاساپ وتىرادى ەكەن. ال نەمەرەسى ەرلان – وسى اۋىلدىڭ ماڭايىندا ورنالاسقان گاز وندىرەتىن كاسىپورىندا ەڭبەك ەتەدى. جۋرناليستىك قىزىعۋشىلىعىمىز ويانىپ, «قانشا جالاقى الاسىڭ؟» دەپ سۇراعىمىز كەلگەنىمەن, ادەپتىلىكتى ويلاپ ۇندەمەدىك. بىراق ءبىر وتباسىن ەركىن اسىرايتىنداي اجەپتاۋىر تابىس تاباتىندىعىن ەستىگەندە, ىشتەي مارقايىپ قالدىق.
– ءبىز وسىنىڭ تابىسىنا قاراپ وتىرعانىمىز جوق. اقشاڭدى ءوزىڭ جيناپ, تەزدەتىپ ۇيلەنىپ, باس قۇرا دەپ وتىرمىز. مەنىڭ زەينەتاقىم, باقىتجاننىڭ الاتىن اقشاسىمەن قوسقاندا, وزىمىزگە ەركىن جەتەدى. ونىڭ ۇستىنە مالىمىز, باقشامىز بار. مالدىڭ ءبارى جەلشيدە تۇيە باعىپ وتىرعان بالام باتىرحاننىڭ قولىندا. ول ۇيدەگى كەلىن دە گاز كاسىپورنىندا جۇمىس ىستەيدى. بۇل اۋىلدا قازىر بوس وتىرعان ءبىر جان جوق. ءتىپتى قولى بوس دەگەن ءبىز سەكىلدى كارى-قۇرتاڭنىڭ وزىنە جۇمىس دەگەن جەتىپ-ارتىلادى. ەلدىڭ جاعدايى قازىر بۇرىنعىداي ەمەس, جاقسى, – دەپ ءبىراز جايدان حابار بەرىپ ءوتتى گۇلزادا تاتەم.
كەشكىسىن ەرتەڭگى كۇنگە قاتىم تۇسىرگەنگە سويىلاتىن ۇلكەندىگى تايىنشاداي ءىرى قويدى جەتەكتەپ باتىرحان دا جەتتى.
– قازىر ەلدە ءبارى بار, تەك ۋاقىت تاپشى. ءبىر قولدى ەكى ەتە الماي وتىرعان جايىمىز بار, – دەپ قويادى باۋىرىمىز كەشىگىپ كەلگەنىنە كەشىرىم سۇراعانداي.
ايتسا ايتقانداي, باتىرحاننىڭ ءوزى قازىرگى ساتتە بىرنەشە شارۋامەن اينالىسىپ جاتقان كورىنەدى. سودان ارتىق سوزگە مۇلدەم مۇرشاسى جوق. الىپ كەلگەن قويدى ۇلكەندەردىڭ باتاسىمەن تەزدەتىپ باۋىزداپ, بۇتارلادى دا, ەكىنشى ءبىر شارۋاسىنا اسىقتى. سويتسەك وسى قارابۇلاق اۋىلىنىڭ ورتاسىن ويىپ تۇرىپ ۇلكەن ءۇي سالعىزىپ جاتىر ەكەن.
– ءۇي سالۋشىلار كوپ پە؟ – دەيمىز بۇل جاڭالىققا ەلەڭ ەتىپ. ويتكەنى ءۇي سالىنىپ جاتقان جەردە كىرىس بار, بەرەكە بار, تۇراقتىلىق بار ەكەندىگىن بىلەمىز.
– جەتەدى, – دەيدى باتىرحان. – تەك ءۇي عانا ەمەس, الەۋمەتتىك, كاسىپكەرلىك قۇرىلىستار سالىپ جاتقاندار دا بار. اناۋ كورىنىپ تۇرعان ۇلكەن قۇرىلىس – تويحانا. ونى وسى اۋىلدىڭ بايىرعى تۇرعىندارى تۇسىپوۆتەر سالىپ جاتىر, – دەپ اۋىلدىڭ شىعىس بولىگىندە الىستان مەنمۇندالاپ تۇرعان بيىك تە ەڭسەلى نىساندى كورسەتتى.
– ءۇي سالۋدىڭ شىعىنى كوپ پە؟ – دەيمىز تاعى دا بىلە تۇسكىمىز كەپ.
– كوپ, – دەيدى باتىرحان. – اسىرەسە, قۇرىلىسشىلاردى جالداۋ اقىسى قىمبات. قازىر ارزانعا ەشكىم جۇمىس ىستەمەيتىن بولىپ الدى. جۋىقتا الماتىدان وسى اۋىلدا مەكتەپتە بىرگە وقىعان سىنىپتاستارىمىز كەلگەن ەدى. «ويپىرماي, سەندەردە قۇرىلىسشىلاردى جالداۋ اقىسى الماتىدان دا قىمبات ەكەن!» دەپ تاڭدانىپ قايتتى.
اۋىلداعى تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق, مۇنداعى ءاربىر ۇيگە گاز كىرگىزىلمەك ەكەن. گاز قۇبىرلارىن تارتاتىن مەكەمە پايدا بولىپ, گاز قۇبىرىن ءاربىر اۋىلدىڭ اۋلاسىنا دەيىن جەتكىزىپ, باسىن قادا سەكىلدى ەتىپ قاعىپ كەتىپتى. ەندى جوعارى جاقتىڭ ارنايى رۇقساتىن كۇتىپ وتىرعان كورىنەدى.
كەشكىسىن بوس جاتپايىق دەپ, اۋىل اقساقالدارىنىڭ ءبىرى اينابەك اعانىڭ ۇيىنە كىرىپ, سالەم بەرگەندى ءجون كوردىك. اينابەك حاميتوۆ – وسى «قارابۇلاق» كەڭشارىن ۇزاق جىلدار باسقارىپ, كەڭشار تاراردىڭ الدىندا اۋىل اكىمى قىزمەتىنە اۋىسىپ, ونى دا ءبىراز جىل اتقارىپ, زەينەتكەرلىككە شىققان اعامىز. ەڭ باستىسى «تۋرا بيدە تۋعان جوق» دەگەندەي, ادىلدىگى, قوعام مالىنا قول سۇقپايتىن ادالدىعىمەن اتى شىققان ادام. سول قاسيەتىنە بايلانىستى حالىق تا سىيلاپ, قۇرمەت تۇتادى. بالكىم سودان با ەكەن, كەڭشار تاراپ, اۋىلدىڭ ات توبەلىندەي بەلسەندىسى جاپا-تارماعاي قالا جاققا قوزعالعاندا, اعامىز ەشقايدا مويىن بۇرماستان وسىندا قالا بەرگەندى ءجون ساناپتى.
ءبىز اينابەك اعانىڭ ەڭسەلى ءۇيىنىڭ داعاراداي قاقپاسىنان كەلىپ كىرگەنىمىزدە ىمىرت ۇيىرىلە باستاعان شاق ەدى. جەڭگەمىز ەسىك الدىنداعى ۇلكەن باۋ-باقشانى كۇتىپ دالادا ءجۇر ەكەن. ال ەسىكتىڭ الدىن يران باعى دەرسىز. بىرنەشە جەرگە گۇلزارلار ورناتىلعان. تامىرىنا قۇيىلعان سۋدان قانىپ ىشكەن اعاشتار ءسامبى تالداي باس يەدى. مۇرىنعا نەشە ءتۇرلى جەمىس-جيدەكتىڭ اڭقىعان ءيىسى كەلەدى.
– تاڭقۋرايدى, قۇلپىناي مەن قاراقاتتى الدىق, ەندى ءجۇزىم مەن كوكونىستەردى جيناپ جاتىرمىز, – دەدى جەڭگەمىز.
اينابەك اعانىڭ جاسى 77-دە. جەڭگەيدىكى دە سول شامالاس. بىراق جاسىمىز كەلدى ەكەن دە بوس وتىرعان بۇل كىسىلەر جوق. اعامىز كىتاپ جازىپ, شەجىرە تاراتۋدى تاعىلىم ەتەتىن سەكىلدى. ءوز تۋىستارى مەن اتا-بابالارىنىڭ تاريحى تۋرالى ەكى-ءۇش اداممەن بىرىگىپ جازعان جالپاقتىعى تاباقتاي قالىڭ كىتاپتى قولىمىزعا اكەلىپ ۇستاتتى.
بۇل اۋىلدا مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ 20, 30, 40, 50 جىلدىق كەزدەسۋلەرىن وتكىزىپ وتىرۋ – ابدەن داستۇرگە ەنگەن جايت. بىلتىر ءبىزدىڭ سىنىپتاستاردىڭ 40 جىلدىق كەزدەسۋى وتكەندە, جۇمىستان قولىمىز بوساماي وعان بارا الماعان ەدىك. سوندىقتان اۋىلداعى سىنىپتاستارىمىزدىڭ تىم بولماعاندا بىرەۋىنىڭ بەت-ءجۇزىن كورىپ, سالەم بەرۋدى پارىز ساناپ, بالا كۇننەن بىرگە ويناپ وسكەن دوسىم توقتاشتىڭ ۇيىنە «كەش جارىق» دەپ كىرىپ بارعان كەزىمىزدە, ايەلى باقىت ەكەۋى توقسانعا كەلىپ, ارالارىنا ءبىر كۇن سالىپ قاتار قايتىس بولعان اكە-شەشەلەرى ءتىرىلىپ كەلگەندەي قاتتى قۋاندى. سونان كەيىن باقىت تا داستارقان جايۋعا كىرىستى. داستارقاندا نە جوق دەيسىز. وسىناۋ كۇزدىڭ بەرەكەلى شاعىندا بۇكىل قارابۇلاق اۋىلى بارلىق مولشىلىعىمەن الدىمىزعا كەلگەندەي بولدى. قۇرت, ىرىمشىك, قايماق, جەنت, ماي, باۋىرساق, جەمىس-جيدەك, كوكونىس پەن توساپتىڭ نەشە ءتۇرى ۇستەل قايىستىرادى.
توقتاش تا, باقىت تا جۇمىسباستى, مال-جاندى ادامدار. توقتاش اۋىلدىڭ بىلدەي اگرونومى ەكەن. بۇل قىزمەت سوڭعى كەزدەرى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ءجۇرىپ جاتقان وزگەرىستەرگە بايلانىستى اۋىل اكىمدىگىنىڭ قاسىنان جاڭادان اشىلعان سىڭايلى. باقىت بولسا زايساندا كاسىپتىك ۋچيليششەدە ساباق بەرەدى. ەكى ۇلدى قالانىڭ ينتەرناتىنا بەرۋلەرىنىڭ سىرى وسىندا سەكىلدى.
– اۋىلىمىز استاناڭنان كەم ەمەس, – دەپ قويادى توقاڭ. – كوشەلەرىمىز انە ءتۇن ىشىندە سامالاداي جارقىراپ تۇر. اۋىل بولساق تا ءبىر ەمەس, بىرنەشە پاركىمىز بار. ادام سانى بولسا جىلدان جىلعا ءوسىپ كەلەدى. قىسقاسى تىرشىلىگىمىز قايناپ جاتىر.
توقاڭنىڭ وسى ءسوزىنىڭ ەشبىر وتىرىگى جوقتىعىن اۋىل اكىمدىگىنەن الىنعان مالىمەتتەن ءبىلدىم. 2009 جىلى اۋىلدا 2300 ادام تىركەلسە, 2014 جىلى 2400-ءدىڭ ۇستىنە شىققان, قازىر 2500-گە تاياعان ەكەن. سەبەبى مۇندا كوشىپ كەلۋشىلەر بار. بالا سانى دا جىلدان جىلعا وسە تۇسۋدە.
اۋىلدا 1 ديىرمەن, 1 كىشى ناۋبايحانا, 2 ماي سىعاتىن تسەح, 5 دۇكەن, 1 مال دارىگەرلىك قىزمەت, 1 شاشتاراز, 1 ءدارىحانا جۇمىس ىستەيدى. 1 دارىگەرلىك امبۋلاتوريا, 1 كىتاپحانا, 1 ستاديون, 1 سپورت زال, 1 مادەنيەت ءۇيى, 1 ورتا مەكتەپ بار. «بالىق ۆوستوك پرودۋكت» زاۋىتى 2005 جىلدان باستاپ ءوز جۇمىسىن باستاپ, اۋىلداعى 120-داي ازاماتتى جۇمىسپەن قامتىپ كەلگەن. مۇنىڭ سىرتىندا 2006 جىلى ەت وڭدەيتىن تسەح اشىلىپ, باسشىسى «اسىق» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ا.كوپەنوۆ وبلىستىق بيۋدجەتتەن 15 ملن تەڭگە نەسيە الىپ, كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جاساپ, مال سويۋ تسەحىن اشىپ, اۋىلدىڭ 15-تەي ازاماتىن جۇمىسپەن قامتىعان. الداعى ۋاقىتتا بۇل تسەحتى جەتىلدىرە وتىرىپ, ساپالى دايىن ونىمدەر شىعارۋ جوسپارلانىپ, قوندىرعىلارى ساتىلىپ الىنۋدا.
اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋمەن 106 شارۋا قوجالىعى اينالىسادى. ونىڭ ىشىندە, قوي شارۋاشىلىعى جانە ەگىن ەگۋمەن 101 شارۋا قوجالىعى اينالىسسا, 5 شارۋا قوجالىعى ءىرى قارا مالىن وسىرەدى. 479 اۋلانىڭ 462-ءى (96 پايىزى) مال باعۋمەن اينالىسسا, سولاردىڭ تەڭ جارىمى مۇنى مىسە تۇتپاي, جاز شىقسا باۋ-باقشا سالىپ, تارى, كارتوپ, قاۋىن-قاربىز, كوكونىستىڭ كوپتەگەن ءتۇرىن ەگەدى. بيداي, ارپا سالۋشىلار دا از ەمەس. مۇنىڭ سىرتىندا, ءۇي قاسىنداعى باقشالىق جەرلەرگە جەمىس-جيدەك وتىرعىزۋ دا جاپپاي ەتەك الا باستاپتى. سەبەبى اۋىلدا مال كوبەيگەن سوڭ ارالارىنان ورتاق باقتاشى جالداپ نەمەسە مىڭعىرتىپ مال ۇستايتىن بايلارعا اقشا تولەپ قوسىپ, مالدى جايلاۋعا شىعارۋ ءىسى قىزۋ جاندانىپ كەلەدى ەكەن.
ەندى ونىڭ ۇستىنە, اۋىل ىرگەسىندە مۇناي مەن گاز كەن ورىندارى اشىلعان سوڭ كوپتەگەن جاستار سوندا ەڭبەك ەتەدى ەكەن. مىنە, وسىلايشا سوڭعى جىلداردىڭ وزىندە تىرشىلىكتىڭ كوپتەگەن كوزى پايدا بولعان سوڭ, مۇندا ەشكىم قول قۋسىرىپ, بوس وتىرعىسى كەلمەيدى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
