ادام – سانالى تىرشىلىك وكىلى. ول ءوزىن سانامەن بيلەپ, ءار جەرگە بەيىمدەلەدى. بىراق, سولاي دەسەك تە, تۋعان, وسكەن جەر سەزىمى ادام بويىنان وشپەيدى. ايتالىق, ءوز جەرىنەن, ەلىنەن باسقا جەرگە كەتكەن ادام جاقىندارىن اڭسايدى. ول بەلگىلى. سويتسە دە, جىلدار وتكەن سايىن ونىڭ ساعىنىشى باسەڭدەپ, باسقاعا كوڭىلى اۋا باستايدى. بۇل دا تۇسىنىكتى. ال تۋعان جەردى اڭساۋ جىلدان جىلعا ءورشىپ كۇشەيە تۇسەدى, ماڭگى ارمانعا اينالادى. ومىردەن وكسىپ وتەدى. سوندىقتان ەمەس پە, جات جەردە ومىردەن وتكەن ادامنىڭ قابىرىنە ەلىنەن ءبىر ۋىس توپىراق اكەپ سەبەدى. سوندا تۋعان جەر اتا اناسىنان دا ارتىق بولعانى ما دەگەن وي كەلەدى. پايىمداپ قاراساق سولاي ەكەن.
سوندا بۇل قانداي كۇش؟ ساناعا, ىرىققا دا كونبەيتىن نە قۇدىرەت؟ شىنى سولاي, نەگىزسىز ەمەس. شەت جەردە امالسىز جۇرگەن ادامنىڭ دا ەلىن اڭساۋ سەزىمى – ءولىم مەن ءومىر اراسى سەكىلدى, قيامەت قيىن, بىتپەيتىن ارمان. ماسەلەن, ءوز ەلىندە, ۇيىندە جۇرگەن جاسوسپىرىمگە ءوز ۇلتىنىڭ كەيبىر ادەت-عۇرپى ۇناماۋى مۇمكىن, ال ەندى سول ءجاسوسپىرىم ءبىلىم ىزدەپ شەتەلدە جۇرگەندە كەزدەيسوق باسقا ءبىر ەل وكىلى ابايسىز الگى ءجاسوسپىرىمنىڭ ۇلتىنا تيەتىن پىكىر ايتسا, سوندا ول ويلانىپ جاتپاي-اق, بىردەن نامىستانىپ, نارازىلىق ءبىلدىرىپ, ءوز ەلىنىڭ ءداستۇرىن, مادەنيەتىن جاقتاپ شىعا كەلەدى. بۇل نە؟ بۇل ىشتە جاتقان پاتريوتتىق سەزىم. ول سەزىم بىرتە-بىرتە قالىپتاسادى. ادام ونى سەزبەۋى دە, ويلاماۋى دا مۇمكىن. بىراق جاعدايعا بايلانىستى, كەيدە بۇرق ەتىپ كورىنىس بەرەدى.
نەمەسە شەت جەردە جۇرگەن ادامعا بۇرىن كورمەگەن, بىلمەگەن ءوز ەلىنىڭ كىسىسى كەزدەيسوق كەزدەسە قالسا, وندا ول سوزگە كەلمەي-اق بىردەن جاقىندىق سەزىم ويانىپ, تۋىس بولىپ شىعا كەلەدى. بۇل نە؟ ساعىنىش. الگى بەيتانىس ادام سول ءوزى وسكەن ەلدىڭ ءبىر بولشەگى سياقتى كورىنەدى. ويتكەنى ول دا سول ساعىنىشتى جەردىڭ اۋاسىن جۇتىپ, سۋىن ءىشىپ, تاعامىن جەپ ءوستى. سوندىقتان ول وعان توننىڭ ىشكى باۋىنداي جاقىن. سوندا سول سەزىمنىڭ نەگىزىندە نە جاتىر؟ ارينە, بيولوگيالىق جانە فيزيولوگيالىق قاسيەت, ساپا جاتىر. ايتالىق, جاس نارەستە انا قۇرساعىندا ءبىتانا بولىپ پايدا بولعان كەزدەن انانىڭ جۇتقان اۋاسىنان, ىشكەن سۋىنان, جەگەن تاعامىنان ءنار الىپ, قالىپتاسادى. كەيىن ايى-كۇنى جەتىپ جارىق دۇنيەگە كەلگەندە انا سۇتىمەن كورەكتەنىپ, وسەدى. كەيىن ازامات بولادى, قوعامعا ارالاسىپ, ءتۇرلى جەرلەردە جۇرەدى. قايدا جۇرسە دە ءوز ەلىنىڭ اۋاسى, تۇز-ءدامى وزىنە جەتپەي تۇرعان سياقتى سەزىلەدى. ول راس.
قازاق جەرى كەڭ-بايتاق. سولتۇستىك, وڭتۇستىك, باتىس, شىعىس وڭىرلەرىنىڭ تاعامىندا دا (ەت, ءسۇت, قىمىز), وسىمدىگىندە دە ايىرماشىلىق بار. كىمنىڭ دە بولسا فيزيولوگيالىق, بيولوگيالىق اعزاسى تۋعان جەرىنە بەيىمدەلگەن. سوندىقتان ەمەس پە, اركىمنىڭ ءوز ەلىن ساعىناتىنى, تۇز-ءدامىن تاتىپ, اۋناپ تۇرعىسى كەلەتىنى؟ ورىس حالقىندا ماقال بار «كاجدىي كۋليك سۆوە بولوتو حۆاليت» دەگەن. دالمە-ءدال ايتىلعان پىكىر. كىمنىڭ دە بولسا تۋعان جەرى وزىنە جۇماق, جاننان ارتىق. ويتكەنى, وتان تىرەگى – جەر, جەرى ءمانى – تىرشىلىك, ءومىر ءمانى – ەڭبەك, تىرشىلىك. جان – تابيعاتتىڭ, ءومىردىڭ تۋىندىسى, تىرشىلىكتىڭ ءوزى.
ادامدا ارمان دا, ماقسات تا بار. ءتۇرلى تىلەك, اڭسار-ارمانداردىڭ ىشىندە ەڭ قۇدىرەتتىسى وتان, تۋعان جەر, ونىڭ تابيعي نەگىزىن ايتتىق. ءبارى ۋاقىت وتكەن سايىن باسەڭدەيدى, ۇمىتىلادى, ال تۋعان جەر, وسكەن ورتا, اۋناعان توپىراعىن اڭساۋ ەش ۋاقىتتا وشپەيدى, قايتا كۇشەيە بەرەدى. ول – وتاندىق سەزىم, تۋعان جەر كەرەمەتى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى وسى پروبلەمانى عىلىمي تۇرعىدان الەمدىك دارەجەگە, ۇلكەن پاراسات بيىگىنە كوتەرەدى.
دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ,
اكادەميك
