وسىنداي الماعايىپ زاماندا «قازاقتى قالاي قورعايمىز» دەگەن ماقسات-مۇددە تۇرعىسىنان 1710 جىلى تاۋكە حان قاراقۇمدا قۇرىلتاي شاقىردى. قۇرىلتايعا قاتىسقان قازاقتىڭ يگى جاقسىلارى تۇس-تۇستان انتالاعان جاۋدان قۇتىلار امال-ايلا قاراستىردى. بىرەۋلەر ء«وزىمىز سياقتى كيىز تۋىرلىقتى» قالماققا كىرىپتار بولا تۇرايىق دەسە, ەكىنشىلەرى قالىڭ قۇمدى سايالاپ قاشىپ-پىسىپ جان ساقتاۋ ماسەلەسىن العا تارتادى.
وسى تۇستا تابىن بوكەنباي باتىر: «قالىڭ جاۋمەن قابىرعادان قال كەتكەنشە, قاراعاي نايزادان ءال كەتكەنشە ايقاسۋىمىز كەرەك» دەپ ءۇمىتى وشكەن جۇرتتىڭ رۋحىن كوتەرەدى. بۇل وقيعا جايلى ءابىش كەكىلباەۆ «ۇركەر» رومانىندا بوكەنباي باتىردىڭ اۋزىمەن: «قاشىپ بارا جاتىپ توگەتىن قاندى اتامەكەندە اقتىق دەمىمىز تاۋسىلعانشا شايقاسىپ ءجۇرىپ نەگە توكپەيمىز. مەن اتا قونىسىمدا قالامىن... مەيماناسى تاسىپ ءبوسىپ كەلە جاتقان ويراتتى كورسەم قانجارىم سىنعانشا قارناپ, نايزام سىنعانشا شانشىپ باعام» دەپ سۋرەتتەيدى. ءدال بۇل دەرەكتى – قازاق دالاسىندا بولعان ورىس وفيتسەرى يا.گاۆەردوۆسكيدىڭ 1803 جىلى بەيتانىس اقساقالدىڭ اۋزىنان جازىپ العان قۇجاتىنان دا بايقاۋعا بولادى.
قاراقۇم جيىنى اقىرى انتالعان جاۋلارمەن شايقاسۋ كەرەك دەگەن شەشىم قابىلداپ, قازاق جاساعىن باسقارۋعا تابىن بوكەنباي باتىردى تاعايىندايدى. جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ جازبالارىندا اتالمىش وقيعا جايلى – قازاق تاريحىندا تۇڭعىش رەت حالىق تاعدىرى اقسۇيەك بي-تورەگە ەمەس قارا قىلىش باتىرعا تاپسىرىلدى دەسە, (م.ماعاۋين. قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى. 1995 ج. 91-بەت) ورىس وقىمىستىسى لەۆشين مۇنى قىرعىز-قايساق تاريحىنداعى ەرەكشە وقيعا رەتىندە اتاپ وتەدى. سول سياقتى, تاريحشى ن.اپوللوۆا وسى ءبىر ەل باسىنا تۇسكەن اۋىر جاعدايعا بايلانىستى شاقىرىلعان قاراقۇم قۇرىلتايى قازاق باتىرلارىنىڭ بەدەلىن كوتەرگەن وقيعا بولدى دەپ باعالاپتى.
وسىلاي ابىلقايىر حان باستاپ اتقا قونعان قازاقتار بوكەنباي باتىردى قولباسشىلىققا سايلاپ, ناتيجەسىندە 1716 جىلى قالماق حانى ايۋكە شەرىگىنە العاش رەت كۇشتى سوققى بەرەدى. ەكىنشى رەت 1723 جىلدىڭ كۇزىندە قالماق تايشىلارىنىڭ بەتىن قايتارادى ء(باھادۇر باتىر بوكەنباي. 2011 ج. 81-ب).
وسى شايقاستاردا تابىن بوكەنباي باتىر قاراباتىر ۇلىنىڭ قولباسشىلىق قارىمى ايرىقشا تانىلادى. تاريحتا بوكەڭمەن ءبىر كەزەڭدە ءارى زامانداس ءومىر سۇرگەن اتتاس باتىرلار كوپ. مىسالى, قانجىعالى قارت بوگەنباي, شاقشاق بوكەنباي باتىر, ارعىن-قارامان بوكەنباي كوشەن ۇلى, اشامايلى-كەرەي بوكەنباي بايانبەك ۇلى, شەكتى-تىلەۋقاباق بوكەنباي باتىر, بۇلاردان باسقا بوكەنباي بايقوزى ۇلى جانە بوكەنباي مەرگەنباي ۇلى اتتى باتىرلار وتكەن. تاريحتا اتتاس باتىرلاردىڭ ەرلىك ىستەرى جايلى دەرەكتەر ءبىر-بىرىنە اۋىسىپ-قيىسىپ جاتاتىن دا تۇستار كەزدەسەدى.
ال تابىن بوكەنباي باتىر ءۇش تاڭبالى تابىننىڭ تاراقتىسىنان تارايدى. رەسەي ەلشىسى تەۆكەلەۆ ءوزىنىڭ كۇندەلىگىندە, 1732 جىلى شىلدە ايىندا بوكەنباي باتىردىڭ بالاسىنىڭ شىلدەحاناسىندا بولعانى تۋرالى, سول تۇستا باتىر 65 جاستا ەكەنى جايلى ناقتى دەرەك بەرەدى («سىر بويى» گازەتى. 7 جەلتوقسان. 2010 ج). بۇل دەرەكتى العا تارتقان زەرتتەۋشىلەر (ج. قارىلعاشوۆ, س.اليەۆ, ت.تاشەن) باتىردى 1667 جىلى تۋعان دەيدى. دەمەك بيىل بابامىزدىڭ تۋعانىنا 350 جىل تولىپ وتىر.
قازاق باتىرلارى اراسىندا پاتشالىق رەسەيدىڭ نازارىنا ايرىقشا ىلىنگەن جانە ءومىر-تاريحى جايلى مول دەرەك ساقتالعان ادام وسى بوكەنباي باتىر. وعان باستى سەبەپ – پاتشا اعزام كىشى وردا بيلەۋشىلەرىن وداقتاستىق شارتىنا الداپ قول قويعىزىپ, ۋاقىت وتە كەلە ونى بوداندىق شارتىنا اينالدىرۋ ءىسىن باستاعاندا, بۇل شارۋانىڭ باسى قاسىندا ءجۇرىپ, رەسەي ساياساتىن قولداعان ادامنىڭ ءبىرى بوكەنباي باتىر. باتىردىڭ بۇل ىسكە كىرىسۋىنە ابىلقايىر حانمەن تۋىستىعى سەبەپ بولدى دەگەن دە پىكىر بار. ويتكەنى, حان مەن باتىر ناعاشىلى-جيەندى. ابىلقايىر حاننىڭ اكەسى ابدۋللا ءوزىنىڭ قارىنداسى قۇتتىبيكەنى قاراباتىرعا ۇيلەندىرگەن. ياعني, بوكەنباي قىزدان ابىلقايىر ۇلدان تۋادى.
اڭگىمەنى ارىدەن باستاساق, 1720 جىلدىڭ اياعىندا كىشى ءجۇز حانى ابىلقايىر مەن ورتا ءجۇز حانى سامەكە (ورىس دەرەكتەرىندە – شەمياكا) اراسىندا الاۋىزدىق تۋىپ, ابىلقايىر حان 1726 جىلى پەتەربورعا قويباعار كوبەكوۆ باستاعان ەلشىلەر جىبەرىپ, ءوزىن قامقورلىعىنا الۋدى وتىنەدى.
الايدا, جوڭعار حاندىعىمەن قاقتىعىسۋدان قاۋىپتەنگەن پاتشا ۇكىمەتى ابىلقايىردىڭ وتىنىشىنە جاۋاپ بەرمەيدى. بىراق ابىلقايىر رەسەيمەن بايلانىسىن نىعايتۋدان اينىعان جوق. ول 1730 جىلى جوعارىداعى كەلىسسوزدەردى قايتا باستايدى. كانتسلەر گ.گولاۆكينگە جولداعان حاتىندا ءوزىنىڭ رەسەيگە قوسىلۋ تۋرالى ءوتىنىشى قول استىنداعى بارلىق قازاق رۋلارىنىڭ تىلەگى بولىپ تابىلادى دەپ مالىمدەيدى.
ء ى پەتر ولگەننەن كەيىن 1730 جىلى اقپان ايىندا پاتشا اننا يوانوۆنا تاققا وتىردى. وسى ساتتە ابىلقايىر حان وعان ءوز يەلىگىندەگى اۋماقتى قامقورلىعىنا الۋ جونىندە ءوتىنىش حاتىن ەلشىلەرى سەيىتقۇل قايداعۇلوۆ پەن قۇتلىمبەت قوشتاەۆ ارقىلى جىبەرەدى. حاتتا: ء«بىز جانە مەن ابىلقايىر حان وزىمە باعىنىشتى ورتا جانە كىشى ءجۇزدىڭ قىرۋار حالقى بار, ءبارىمىز ءسىزدىڭ قۇزىرىڭىزعا باس يەمىز. ءسىزدىڭ قامقورلىعىڭىزدى قالايمىز» دەلىنگەن. اراب ەملەسىمەن جازىلعان بۇل قۇجات كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان.
ابىلقايىردىڭ بۇل ارەكەتىن ا.لەۆشين: ء«وزىنىڭ دۇشپاندارى مەن تايتالاستارىنان وزىپ, جەكە بيلىگىن كۇشەيتكىسى كەلدى» دەسە, الاش قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحانوۆ «قىرعىز ولكەسىنىڭ تاريحي تاعدىرلارى جانە ونىڭ مادەني جەتىستىكتەرى» اتتى ەڭبەگىندە: «ابىلقايىر ءبىر جاعىنان جوڭعار شاپقىنشىلىعىنان, ءبىر جاعىنان ماڭىنداعى تاق تارتىسى كەزىندە ءوز ىقپالىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ورىس بيلىگىنە جۇگىندى» دەگەندى ايتادى.
جالپى بۇل وقيعا تۋرالى ارقيلى تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. سونىڭ ىشىندە زەرتتەۋشى-تاريحشى م.پ.ۆياتكيننىڭ: «رەسەيگە جاقىنداسۋ ماسەلەسىن ابىلقايىر وزىنە قاراستى ستارشيندەرمەن اقىلداسا وتىرىپ شەشتى. حاننىڭ ۋفاعا ەلشى اتتاندىرۋداعى ماقساتى – بوداندىق قابىلداۋ ەمەس, وداق جاساۋ بولاتىن» دەگەنىن ەسكەرمەي كەتۋگە تاعى بولمايدى.
ا.ي.لەۆشيننىڭ پايىمىنا جۇگىنسەك: ءبىر تامشى قان شىعارماي قازاقتاردى باعىندىرۋ رەسەي ءۇشىن داۋىردە ءبىر بولاتىن جاقسىلىق. ودان كەيىن قازاق دالاسى ارقىلى شىعىسقا مويىن سوزادى. ول ءۇشىن اۋەلى, قازاقتار مەن باشقۇرتتاردى ءبىر-بىرىنە ايداپ سالىپ, سوعىستىرىپ, السىرەتە بەرگەن ءجون. شىعىستاعى حيۋانىڭ قۋاتىن اڭداپ كورۋ ماقساتىندا ورىستار ابىلقايىردى ولارمەن سوعىستىرۋ قاجەت دەگەن سياقتى قۇپيا جوسپار قۇرادى.
ارام پيعىلىن تەز ارادا ىسكە اسىرۋ ءۇشىن رەسەي پاتشاسى كىشى وردا قازاقتارىن بوداندىققا الۋ ماسەلەسىن ساراي شەنەۋنىگى, قازاقشا جاقسى سويلەي الاتىن سىرتقى ىستەر كوللەگياسى شىعىس تىلدەرىنىڭ ءتىلماشى ا.ي.تەۆكەلەۆكە تاپسىرا وتىرىپ: «ەگەر كىشى وردا ءبىزدىڭ قول استىمىزعا قاراعىسى كەلمەيتىن بولسا, وندا ءبىر ميلليون سوم شىعىنعا قاراماي, قالايدا رەسەيدىڭ قول استىنا قاراتۋدى ويلا», دەگەن نۇسقاۋ بەرەدى (كازاحسكو-رۋسسكيە وتنوشەنيا ۆ ءحVى-ءحVىىى ۆۆ. قۇجاتتار جيناعى. الماتى, 1961, 31-ب).
تەۆكەلەۆتىڭ كىشى ورداعا كەلۋى جايلى رەسەي مەملەكەتتىك كەڭەس مۇشەسى, وتارلاۋ تەورەتيكتەرىنىڭ ءبىرى الەكسەي يراكليەۆيچ لەۆشين ءوزىنىڭ زەرتتەۋ ەڭبەگىندە: «تەۆكەلەۆتىڭ ورداعا كەلۋى قىرعىزداردى (قازاقتار) قاتتى تولقىتتى. ولار بوستاندىعىن جوعالتىپ الاتىنى جونىندە ويلانعان كەزدە اشۋ-ىزاعا بۋلىقتى. تەۆكەلەۆتى ولتىرمەك بولدى» دەيدى (قىرعىز-قازاق, نەمەسە قىرعىز-قازاق وردالارى مەن دالاسىنىڭ سيپاتتاماسى. الماتى, 1996, 181-ب).
ەلشى تەۆكەلەۆتى ولىمنەن اراشالىپ قالعان ادام – بوكەنباي باتىر. ورىس ەلشىسى 1732 جىلى 5 قاڭتاردا سىرتقى ىستەر القاسىنا جازعان حابارلاماسىندا: «مەن ولاردىڭ (قازاقتاردىڭ) حارام نيەتتەرىن بىلگەن سوڭ جانىما باشقۇرتتاردى شاقىرىپ الىپ, بۇدان قالاي قۇتىلۋعا بولاتىنىن سۇراپ اقىلعا سالدىم. باشقۇرتتار بۇدان قۇتىلۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار. ول – وسى ەلدىڭ ىقپالدى ادامدارى بوكەنباي باتىر مەن ونىڭ كۇيەۋ بالاسى ەسەت باتىر, ونىڭ نەمەرە اعاسى قۇداينازار مىرزانىڭ ءتىلىن تابۋ كەرەك دەگەندى ايتتى. راسىندا, باشقۇرتتاردان ولاردىڭ ولسە ولىمتىگى ارتىق ءھام بايلىعى دا شاش-ەتەكتەن ەكەن... الايدا مەن حانعا شابارمان جىبەرىپ امان الىپ قالۋىن ءوتىندىم. حان مەنىڭ شابارمانىمنان بوكەنباي باتىردى ىزدەپ تاپسىن, ودان باسقا قۇتىلاتىن جول جوق دەپ سالەم ايتىپتى» دەيدى («نيۆا» جۋرنالى. 1891 ج. 285-ب).
بوكەنباي باتىر ورىس ەلشىسىن اجالدان قۇتقارىپ قانا قويماي, وزىنە قاراستى ۇلىسقا كوشىرىپ الادى جانە الاڭسىز جۇمىس جۇرگىزۋىنە قولاي تۋعىزادى. ءتىپتى ەلشىلىك ميسسياسى اياقتالىپ ۋفاعا اتتانعاندا شاعىن جاساقپەن قورعاپ-قورشاپ شىعارىپ سالادى. وسى ەڭبەگى ءۇشىن تەۆكەلەۆ باتىرعا 500 رۋبل سىيلىق ۇسىنادى. بۇل ماراپاتتان بوكەنباي باتىر باس تارتقانى ايتىلادى. ءبىر قىزىعى, بوكەنباي باتىردىڭ بالاسى تىلەنشى, ودان تۋعان نەمەرەسى جولامان تىلەنشى ۇلى ەكەۋى دە وتارلاۋشىلارعا قارسى ەل-جەرىن قورعاۋ ماقساتىندا ءومىر بويى ات ۇستىنەن تۇسپەي ءوتتى.
شىن مانىندە, رەسەيلىك وتارلاۋ ساياساتىنا ەڭبەك سىڭىرگەن بوكەنباي باتىردىڭ ارەكەتى ءبازبىر تاريحشىلار سول زاماننىڭ ساياسي احۋالىنا بايلانىستى تۋىنداعان كورگەندىك شەشىم دەپ قابىلدايدى. بۇل جەردە دانا جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ تۇجىرىمىنا سۇيەنسەك, وتارشىلىق – تەك ءبىزدىڭ عانا ەمەس, ادامزاتتىڭ كوبىنىڭ باسىنا تۇسكەن تاقسىرەت. ودان قۇتىلۋ ءۇشىن ءبىر-ءبىرىن ءارى يتەرىپ, بەرى جىعاتىن اۋرە-سارساڭ ەمەس, ورتاق جولداعى ىنتىماق كەرەك. ونداي ىنتىماق ءبىر-بىرىمىزدەن ءمىن ىزدەۋ جولىمەن ەمەس, ارقايسىمىزدىڭ كوكەيتەستى مۇددەمىزدى بىردەي ەلەپ, بىردەي ەسكەرۋ جولىمەن ورنايدى, دەگەن پايىمىنان اسىرىپ نە ايتۋعا بولادى ء(ابىش كەكىلباي. ء«ۇش پايعامبار» قۇراستىرعان ا. نىسانالى. ء«داۋىر», 1992 ج. 144-ب).
بوكەنباي باتىر قارا ۇلى 1742 جىلى ومىردەن وتكەن. باتىردىڭ قازاسى جايلى ورىس دەرەكتەرىندە ناقتى مالىمەتتەر بار. جايىق كازاچەستۆوسىنىڭ وكىلى حاركيننىڭ 1742 جىلى 7 ماۋسىمدا ورىنبور ەكستراكت كوميسسياسىنا جازعان حاتىندا بوكەنباي باتىر مامىر ايىندا تۇرىكپەندەر قولىنان قازا تاپقانى ايتىلسا, پ.ي.رىچكوۆتىڭ جازباسىندا «قازاقتاردى توناعان تۇرىكمەندەردى تىنىشتاندىرۋ ءۇشىن جورىققا اتتانعان بوكەنباي باتىر وسى ساپارىندا قازا تاپتى» دەلىنگەن (يستوريا كازاحستانا ۆ رۋسسكيح يستوچنيكاح ءحVى-حح ۆەكوۆ, 5 ت. 33-ب).
تاريحتا بوكەنباي باتىردان قالعان ءبىر بەلگى – بوكەنباي شوقىسى. شوقىنى 1803 جىلى 21-تامىزدا كورگەن يا.پ.گاۆەردوۆسكي: «قۇلاقاشى تاۋىنان بيىك قابانقۇلاق تاۋى بار. اراسىن قۇمدى جازىق ءبولىپ تۇر. وڭ جاعىمىزدا سۋىقبەتتاۋ كورىنەدى. ودان 40 شاقىرىم جەردە بوكەنباي تاۋى. ولاردىڭ اراسىندا «بوكەنباي شوقىسى» اتالاتىن شوشاق ءپىشىندى تاس توبە ەرەكشە كوزگە تۇسەدى…» دەپ جازىپتى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتە: بوكەنباي شوقىسى
