قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا تەحاس شتاتىن سۋ تاسقىنىنىڭ استىندا قالدىرعان «حارۆي» داۋىلى اقش-تىڭ ىشكى مۇناي ءوندىرىسىن توقىراۋعا ۇشىراتتى. قازىرگى تاڭدا اقش الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەردىڭ ۇشتىگىنە كىرەدى. سونىمەن بىرگە بۇل ەلدىڭ ەكونوميكاسى دۇنيە جۇزىندەگى جەتەكشى ەكونوميكا رەتىندە مۇناي ونىمدەرىن تۇتىنۋ كولەمى بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىندى يەلەنەدى. سوندىقتان اقش-تىڭ مۇناي ءوندىرۋ جانە ونى تۇتىنۋ دەڭگەيى الەمدىك نارىقتاعى مۇناي باعاسىنىڭ رەتتەگىشى ءرولىن اتقارادى.
«حارۆي» جانە «يرما» جويقىن داۋىلدارى امەريكانىڭ مۇناي ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ يندۋسترياسى شوعىرلانعان وڭىرلەرىن باسىپ وتكەنىن ەسكەرسەك, الەمدىك مۇناي نارىعىندا شەشۋشى ءرول ويناپ تۇرعان اقش مۇناي قورىنا ەلەۋلى نۇقسان كەلگەنىن بايقاۋعا بولادى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, اقش-تىڭ مۇناي وندىرەتىن قۋاتىنىڭ بەستەن ءبىر بولىگىنە, مۇناي وڭدەۋ ءوندىرىسى قۋاتىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىنە «حارۆي» داۋىلىنىڭ اسەرى تيگەن كورىنەدى. الەمدەگى ەكونوميكاسى ەڭ قۋاتتى ەلدىڭ مۇناي ءوندىرىسى سالاسىنا تيگىزگەن «حارۆي» داۋىلىنىڭ كەسىرى 2008 جىلى اقش ەكونوميكاسىنا زور شىعىن اكەلگەن «گۋستاۆ» جانە «ايك» جويقىن داۋىلدارىنىڭ تابيعي اپاتتارىمەن پارا-پار بولىپ وتىر. سونىمەن بىرگە الەمدىك مۇناي باعاسىنا 2017 جىلدىڭ العاشقى ايلارىنان باستاپ, اقش-تىڭ ستراتەگيالىق قورلارىن پايدالانا باستاۋى دا اسەرىن تيگىزبەي قالعان جوق. بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار-تامىز ايلارىندا اقش-تىڭ ستراتەگيالىق مۇناي قورى 16 ميلليون باررەلگە ازايعان ەكەن. قىركۇيەك ايىنداعى بىرقاتار شتاتتاردى سۋ استىندا قالدىرعان تابيعي داۋىلداردىڭ سالدارىنان بۇل كورسەتكىشتىڭ ودان ءارى وسەتىندىگى داۋسىز. ەندەشە, تاياۋ بولاشاقتا مۇناي باعاسىنىڭ 50 دوللاردان كەم بولمايتىندىعىنا سەنىم ارتا تۇسپەك. بۇل ءوز كەزەگىندە ەكونوميكاسى نەگىزىنەن مۇناي شيكىزاتىنا تاۋەلدى بولىپ وتىرعان قازاقستان سياقتى دامۋشى ەلدەردىڭ تىنىسىن كەڭەيتىپ, تابىسىن ارتتىراتىنى دا انىق.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋى بويىنشا, تاياۋ بولاشاقتا مۇناي, گاز جانە كومىر ەنەرگەتيكالىق بالانستاعى ءوزىنىڭ كوشباسشىلىق ءرولىن ساقتايتىن بولادى. بۇگىنگى تاڭدا جاھاندىق ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن سۇرانىستىڭ 86,8 پايىزى كومىر, مۇناي, گاز جانە ۋران شيكىزاتى ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەدى. ناقتى بولجامدار بويىنشا, الداعى شيرەك عاسىردا بۇل كورسەتكىشتىڭ 80 پايىزدان تومەن تۇسەتىندىگى دە ەكىتالاي. وسى رەتتە «مۇناي مەن كومىردىڭ زامانى ءوتتى. سوندىقتان جەر استىنداعى مۇناي قورلارىن جىلدامىراق يگەرىپ, كادەگە جاراتىپ الۋىمىز كەرەك», دەگەن پىكىردىڭ جاڭساق ويدىڭ سالدارى ەكەندىگىن دە اتاپ ايتۋىمىز كەرەك. قازىرگى ناقتى ەسەپتەۋلەر بويىنشا, 2018 جىلى الەمدەگى مۇنايعا دەگەن سۇرانىس تاۋلىگىنە 100 ميلليون باررەلگە جەتىپ جىعىلاتىن كورىنەدى. ال وسىدان ون جىل بۇرىن عانا, پلانەتامىزداعى تاۋلىكتىك مۇناي تۇتىنۋ كورسەتكىشى 90 ميلليونعا جەتىپ توقتايدى, ودان ءارى الەمدەگى مۇناي تۇتىنۋ دەڭگەيى كۇرت تومەندەيدى دەگەن پىكىر ۇستەمدىك قۇرعان بولاتىن.
ءدال قازىرگى كۇنى الەمدىك نارىقتاعى مۇناي باعاسىنىڭ ءبىر باررەلى 55 دوللارعا جەتىپ وتىر. وتكەن جىلى عانا قارا التىننىڭ باعاسى 40 دوللارعا دەيىن قۇلدىراپ, مۇناي شيكىزاتىن ەكسپورتتاۋشى ەلدەر بيۋدجەتتەرىنىڭ ءبۇيىرى سولا باستاپ ەدى. الەمدىك مۇناي نارىعىنداعى وسىنداي جاعدايعا قاراپ, ەلىمىز جىل باسىندا ەكونوميكامىزدى دامىتۋدىڭ بازالىق مۇمكىندىگىن مۇناي باعاسىنىڭ جىلدىق كورسەتكىشىنىڭ ءبىر باررەلگە 45 دوللاردان اينالاتىن باعامىن العان بولاتىن. سوڭعى ۋاقىتتا الەمدىك نارىقتاعى مۇناي باعاسى سەنىمدى تۇردە 50 دوللاردان تومەندەگەن جوق. ماسەلەن, تەك سوڭعى ون كۇندەگى الەمدىك رىنوكتاعى مۇناي باعاسىن سارالايتىن بولساق, 11 قىركۇيەكتە مۇنايدىڭ ءبىر باررەلى 53,86 اقش دوللارىنا باعالانسا, 12 قىركۇيەكتە – 54,24, 15 قىركۇيەكتە – 55,55, 20 قىركۇيەكتە 56,20 دوللارعا تەڭ بولدى. ياعني تۇراقتى تۇردە ءوسىم بار.
دۋالى اۋىز ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك نارىقتاعى مۇناي باعاسىنىڭ الداعى ۋاقىتتا ءبىر باررەلى – 56-58 اقش دوللارىنا دەيىن ءوسىپ, جىلدىڭ اياعىندا پسيحولوگيالىق 60 دوللارلىق مەجەنى دە الۋى مۇمكىن. اقش-تىڭ مۇناي وندىرىسىندەگى تابيعي داۋىلداردان كەيىن قالىپتاسقان توقىراۋ جاعدايى ساقتالاتىن بولسا جانە بۇل ەلدەگى تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ سالاسىنداعى بۇرعىلاۋ ۇڭعىلارىنىڭ بانكروتقا ۇشىراۋ جاعدايى جالعاساتىن بولسا, الەمدىك نارىقتاعى مۇناي باعاسى 60 دوللارلىق مەجەدەن دە اسىپ جىعىلاتىنى داۋسىز. ەندەشە, قازاقستان ەكونوميكاسى بيىلعى جىلدى ايتارلىقتاي وسىممەن اياقتاپ, كەلەسى جىلدى جاقسى تابىسپەن باستاماق. وكىنىشكە قاراي, ەكونوميكامىزدىڭ ءوسۋى دە, مۇناي باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى دا ءتول تەڭگەمىزدىڭ جاعدايىن جاقسارتا الاتىن ەمەس. ونىڭ سەبەبىن سارالاۋ الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
