– ەردەن راۋان ۇلى, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى سوت جۇيەسى مەن بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن زاڭداردى مۇلتىكسىز ورىنداۋعا باعىتتاپ, سوت-قۇقىقتىق رەفورماسىنىڭ جاڭا ساتىسىنا باستاما بەرگەنى بەلگىلى. وسى رەفورمانىڭ ءمان-ماڭىزىنا توقتالىپ وتسەڭىز.
– قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى جونىندە وتكىزىلگەن كەڭەستە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋدارىپ, قىلمىستىق قۋدالاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋدىڭ بازالىق باعىتتارىن جەتىلدىرۋ جونىندە ءمانى زور ماسەلە كوتەردى. سولاردىڭ قاتارىندا, قىلمىستىق پروتسەستە ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ, تەرگەۋ جۇرگىزۋ ءتارتىبىن وڭتايلاندىرۋ, قىلمىستىق پروتسەستەگى جارىسپالىلىقتى, سوتقا دەيىنگى ساتىدا سوت باقىلاۋىن ودان ءارى كۇشەيتۋ جانە قىلمىستىق قۋدالاۋ, پروكۋراتۋرا مەن سوت ورگاندارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردىڭ قايتالانۋىن بولدىرماۋ جانە ولاردى ناقتى ءبولۋ قاجەتتىلىگىن اتاپ ءوتتى.
قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋ, ياعني جاڭعىرتۋ ادامداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋگە جانە ونى دامىتۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى ءىس-شارا. 2008 جىلدان باستاپ, كۇدىكتىنى, ايىپتالۋشىنى قاماۋدا ۇستاۋدى سانكتسيالاۋ عانا سوتتارعا بەرىلسە, بۇگىنگى كۇنى باسقا دا بىرقاتار تەرگەۋ امالدارىن سانكتسيالاۋ سوت قۇزىرىنا ءوتتى. ۇلت جوسپارىنىڭ 22-ءشى قادامىن ورىنداۋ ماقساتىنا ساي قابىلدانعان بۇل ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسىندە تەرگەۋ سۋديالارىنىڭ قاراۋىنا تۇسكەن ماتەريالداردىڭ 2015 جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 3 ەسەگە ءوسۋى, بۇل ينستيتۋتقا دەگەن حالىقتىڭ سەنىمىنىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى.
– بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە جاسىرىن تەرگەۋ ارەكەتتەرى پروكۋروردىڭ سانكتسياسى نەگىزىندە عانا جۇزەگە اسىرىلۋدا. مۇنداي ءتارتىپ حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ سىنىنا ۇشىراعاندىقتان, بىرنەشە رەت بۇل زاڭ نورمالارىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋ تۋرالى ۇسىنىمدار جولدانعان ەدى. بۇعان نە دەيسىز؟
– راسىندا, بۇل ماسەلەگە تەرەڭىرەك قاراعان دۇرىس. انا الىس شەتەلدەردى الماعاننىڭ وزىندە, ءبىزدىڭ بۇرىنعى وداقتاس كورشىلەرىمىزدىڭ كوبى بۇل تەرگەۋ امالدارىن سانكتسيالاۋدى سوت باقىلاۋىنا الدەقاشان-اق بەرگەن. مىسالى, لاتۆيادا بارلىق وسىنداي ارەكەتتەر (ولاردىڭ سانى 11) تەك قانا سوت شەشىمى نەگىزىندە جۇرگىزىلسە, ۋكراينادا 12 ارەكەتتىڭ 9-ىنا سوت سانكتسيا بەرەدى. مولدوۆا, ليتۆا, ەستونيا جانە ت.ب. مەملەكەتتەردە دە وسىنداي تاجىريبە قالىپتاسقان. بۇل تۇرعىدان العاندا جاسىرىن تەرگەۋ ارەكەتتەرىن سوت ارقىلى سانكتسيالاۋدى شەشۋ, كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىن ماسەلە. ويتكەنى, ول ادامداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ءتيىمدى قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرۋ تەتىگى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قىلمىستىق ىزگە ءتۇسۋ, قۋدالاۋ ورگاندارى قىزمەتىن وبەكتيۆتى تۇردە باعالاۋ نىسانى.
وسىعان سايكەس تاعى ءبىر ماسەلە – ول پروتسەستىك ارەكەتتەردى سانكتسيالاۋ جونىندەگى ماتەريالداردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ تىكەلەي تەرگەۋ سۋدياسىنا جولدانۋىنا قاتىستى. مۇنداي ءتارتىپ تەك ازاماتتارعا عانا ەمەس, قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنا دا قولايلى بولاتىنى ءسوزسىز. بۇعان قوسا تاعى ءبىر تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلە – ول سوت باقىلاۋىمەن تىعىز بايلانىستى. ويتكەنى قازىرگى قولدانىستاعى قپك-ءنىڭ 131-بابىنىڭ 4-بولىگىنە ساي, كۇدىكتىنى سوتتىڭ سانكتسياسىنسىز 72 ساعاتتان اسپايتىن مەرزىمگە ۇستاۋعا بولادى. ال كەيبىر ەلدەردە بۇل مەرزىم 24 ساعاتقا, باسقالارىندا 48 ساعاتقا دەيىن شەكتەلگەن. قىلمىستىق پروتسەستى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالاردى ورىنداۋ بارىسىندا سەزىكتى ادامدى ۇستاۋدى 48 ساعاتقا دەيىن شەكتەۋ, ال ەرەكشە جاعدايلاردا عانا ونى 72 ساعاتقا ۇزارتۋ قاراستىرىلۋدا.
– دۇرىس ەكەن. بىراق, سونىمەن قاتار, قازىرگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ول قاماۋ تۇرىندەگى بۇلتارتپاۋ شاراسىنىڭ قولدانۋ نەگىزدەرىن قىسقارتۋ باعىتى بولىپ تابىلادى دەيمىز. بۇعان قالاي قارايسىز؟
– بۇل تۇرعىدا كاسىپكەرلىككە قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بويىنشا قاماۋدى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار مەن قىلمىستىق قاۋىمداستىقتاردان باسقالارعا قولدانباۋ ۇسىنىلۋدا. ول قۇپتارلىق ۇسىنىس, ويتكەنى مۇنداي قۇقىق بۇزۋشىلىققا قاتىستى سەزىكتى ادامداردىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇرىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلماعان, قوعامعا قاۋىپتى ەمەس, تۇراقتى مەكەن-جايلارى بار تۇلعالار. سوندىقتان دا ولارعا قاتىستى قاماۋ تۇرىندەگى بۇلتارتپاۋ شاراسىن قولدانۋدىڭ قاجەتى جوق.
– ءار تاراپتىڭ نەگىزگى ماقساتى سوتقا بارلىق قاجەتتى دالەلدەردى ۇسىنۋ, ۇستانىمدارىن ايقىن بايانداپ, قۇقىقتىق تۇرعىدان ولاردى نەگىزدەۋ عوي. سول سەبەپتى, تاراپتاردىڭ باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا, شەتەلدەردىڭ وزىق تاجىريبەلەرىنە سۇيەنىپ, قىلمىستىق پروتسەستى جەتىلدىرۋ شەڭبەرىندە ادۆوكاتتاردىڭ وكىلەتتىكتەرىن ءارى قاراي كەڭەيتۋ جولدارى قاراستىرىلۋدا ەمەس پە؟
– ءيا, مۇنداي شارالار ايىپتاۋ ۇستانىمىنان بەت بۇرىپ, شىنايى جارىسپالىلىقتى – پروتسەستىك باسەكەلەستىكتى قامتاماسىز ەتەدى دەگەن ۇمىتتەمىز. جاڭادان قولدانىسقا ەنگىزىلگەن قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكس ادۆوكاتتارعا كۇدىكتى, ايىپتالۋشىنى قورعاۋ ءۇشىن كوپتەگەن جاڭا مۇمكىندىكتەر بەردى. مىسالى, قپك-ءنىڭ 55-بابى سوتقا دەيىنگى وندىرىستە تەرگەۋشى ادۆوكاتتىڭ قىلمىستىق ءىس ءۇشىن ماڭىزى بار كەيبىر تالاپ-تىلەكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى سۇرانىستارىن ورىنداۋدان باس تارتقان نەمەسە زاڭدا قارالعان مەرزىم ىشىندە قابىلداماعان جاعدايدا, ونىڭ ءۋاجدى ءوتىنىشحاتى بويىنشا بۇل ماسەلەلەردى تەرگەۋ سۋدياسى ارقىلى شەشۋگە مۇمكىندىك بەردى.
ارينە, قىلمىستىق پروتسەستىڭ ىرگەلى قاعيداتىنىڭ ءبىرى – تاراپتاردىڭ جارىسپالىلىعى ەكەنى بەلگىلى. وسىعان وراي كەلەسى باعىت – قىلمىستىق پروتسەستەگى تاراپتاردىڭ باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋ, ادۆوكاتتاردىڭ ءرولىن بارىنشا كوتەرۋگە قاتىستى بولماق. ول, ءبىر جاعىنان ايىپتاۋ جانە قورعاۋ تاراپتاردىڭ تەڭ قۇقىقتارى مەن تەڭ مۇمكىنشىلىكتەرىنە نەگىزدەلسە, ەكىنشى جاعىنان, ولاردىڭ ءوز تۇجىرىمدارىن دالەلدەۋ مىندەتتەرىن دە ايعاقتايدى. بىراق, تاجىريبە كورسەتكەندەي, قولدانىستاعى پروتسەستىك زاڭدا قاراستىرىلعان مۇمكىنشىلىكتەر تاراپتاردىڭ جارىسپالىلىعىن, ياعني باسەكەلەستىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ءالى دە جەتكىلىكسىز. ۇسىنىلعان ءىس-شارالارمەن قوسا, ادۆوكاتۋرا مەن وكىلدىك ينستيتۋتتارىن تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ دا تالقىلانۋدا.
– قىلمىستىق پروتسەستى وڭتايلاندىرۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى وي-پىكىرىڭىزبەن كەڭىرەك بولىسسەڭىز, ويتكەنى كەيبىر ەۋروپا ەلدەرىندە قىلمىستىق-پروتسەستىڭ تيىمدىلىگى ءۇشىن «بۇيرىقتىق ءوندىرىس» دەگەن قولدانىلادى عوي.
– قازىرگى قولدانىستاعى قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستە دە قىلمىستىق ءۇردىستى جەڭىلدەتەتىن وندىرىستەر كوزدەلگەن (مىسالى, ايىپتى مويىنداپ, دالەلدەمەلەر داۋلانباعان جاعدايدا, پروتسەستىك كەلىسىمنىڭ قولدانىلۋى). بۇل باعىتتاعى پايدالى ءۇردىستى ءالى دە جانداندىرۋ قاجەت. وعان تۇرتكى بولىپ وتىرعان دامىعان ەۋروپالىق ەلدەردە قولدانىلىپ جاتقان وندىرىستەر, سونىڭ ءبىرى – بۇيرىقتىق ءوندىرىس. مىسالى, ەستونيادا بۇيرىقتىق ءوندىرىس ايقىن قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بويىنشا قولدانىلىپ, پروتسەستىك تيىمدىلىك بەرىپ كەلەدى. مۇنداي ءوندىرىس سوت وتىرىسىن وتكىزۋدى, دالەلدەمەلەردى تۋرا سوت ماجىلىسىندە زەرتتەۋدى قاجەت ەتپەيدى. سۋديا, جيناقتالعان قۇجاتتارعا سۇيەنىپ, ۇكىمدى تاراپتاردىڭ قاتىسۋىنسىز بۇيرىق تۇرىندە شىعارادى.
وسىعان ۇقساس ءوندىرىس گەرمانيادا (وندا سۋممارلىق ءوندىرىس دەپ اتالادى) جانە باسقا دا كوپتەگەن ەلدەردە قالىپتاسقان جانە مۇنداي پروتسەستىك ءتارتىپ قىلمىستىق كەڭىستىككە تارتىلعان ادامداردىڭ قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرمەيتىنى ءسوزسىز. بىراق تا, باسقا ەلدىڭ مۇنداي تاجىريبەسىن وزگەرىسسىز ءبىزدىڭ ۇلتتىق زاڭناماعا ەنگىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى جوق. قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ قىزمەتىن بارىنشا جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا ولاردىڭ وزىق ۇلگىلەرىن, سول سياقتى ءوز مەملەكەتىمىزدىڭ قۇقىقتىق پروتسەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرىپ, وسىنداي بۇيرىقتىق ءوندىرىستى قىلمىستىق تەرىس قىلىقتارعا, مۇمكىن بولسا, ونشا اۋىر ەمەس ساناتتاعى قىلمىستارعا دا قولدانۋ ماسەلەسى دە بەلسەندى تۇردە تالقىلانۋدا. قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭنامانى زامان تالابىنا قاراي جەتىلدىرۋ كونستيتۋتسيامىزدا بەكىتىلگەن ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى بولارى انىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەكساندر تاسبولات,
«ەگەمەن قازاقستان»
