قوعامنىڭ التىن دىڭگەگى ءبىلىم مەن عىلىم دەسەك, وسى ەكى سالاعا بۇكىل سانالى عۇمىرىن ارناعان, تورتكۇل دۇنيە ماتەماتيكتەرى عۇلاما دەپ باعالاعان, قوزعالمالى ساۋلەلەنۋ تەورياسى سالاسى بويىنشا قازاق ەلىندەگى عىلىمي مەكتەپتىڭ نەگىزىن سالعان, يادرولىق رەاكتورلاردى ەسەپتەۋ پراكتيكاسىندا, اتموسفەرالىق وپتيكانىڭ, قاشىقتىقتان زوندتاۋدى العاش رەت ەل كولەمىندە قولدانىسقا ەنگىزگەن, عارىشتىق مونيتورينگ, عارىشتىق ماتەريالتانۋ جانە عارىشتىق-زىمىران كەشەندەرىن پايدالانۋ سالاسىندا جاڭا عىلىمي باعىتتاردىڭ جوباسىن جاساعان اكادەميك ومىرزاق ماحمۇت ۇلى سۇلتانعازين ەدى.
اتاقتى عالىمدى تورتكۇل دۇنيە تانيدى دەۋىمىزدىڭ نەگىزى بار. ماسەلەن, ول وسىدان التى جىل بۇرىن ومىردەن وزعاندا ۇستازى, اكادەميك گۋري مارچۋك: «ول قوعام الدىنداعى پارىزعا دەگەن وراسان جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ادامى ەدى. ونى ءوز ەلىندە دە, شەتەلدەردە دە ماتەماتيكتەر قۇرمەتتەدى» دەسە, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى حۋبەرت. ە.بليۋم ونى ۇلىلاردىڭ قاتارىنا قوسىپ, «ومىرزاق ماحمۇت ۇلىن العاش كەزدەستىرگەنىمدە, مەن ونىڭ بويىنان اسا كورنەكتى ادامعا ءتان عالامات قاسيەتتەردى تانىعان ەدىم. سودان بەرى مەن ونىڭ جوعارى وي-پاراساتىنا, ماسەلەلەردى تالقىلاۋداعى تالدامپازدىق كوزقاراسىنا, جاراتىلىستانۋ عىلىمى سالاسىنداعى ونىڭ مول ءبىلىمى مەن ءتاجىريبەسىنە تاڭدانۋمەن كەلەمىن. ول تاماشا اكادەميك جانە حالىقارالىق تۇرعىدا ايرىقشا بەدەلدى ءارى مويىندالعان وقىمىستى بولاتىن» دەيدى. وسىنداي ايتۋلى عالىمنىڭ اتاۋلى كۇنىنە وراي, قاناتتاس جۇرگەن زامانداسى, كورنەكتى وقىمىستى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى جابايحان مۇباراك ۇلى ءابدىلديندى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتان كەيىنگى ۇلتتىق اكادەميانى باسقارعانداردىڭ ىشىندەگى تالانتىمەن تانىلعان, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن كورىنگەن مىقتى ادام وسى – ومىرزاق ماحمۇت ۇلى ەدى. بايسالدى, پاراساتتى, ايتقان سوزىندە تۇراتىن, تازا, كەسكىن-كەلبەتى, ءجۇرىس-تۇرىسى بولەك, جالپاقتاۋ مەن جالتاقتاۋدان ادا ازامات ەدى. مەن ونىمەن كوپ ارالاستىم. قۇداي بەرگەن دارىندى دامىتىپ, عالىم بولىپ قالىپتاسۋ ۋاقىتقا, ءومىر دامۋىنا بايلانىستى. دەگەنمەن, ءوزىڭ ەڭبەك ەتپەي تاعى بولمايدى. وتكەن عاسىردىڭ 50-60-شى, ودان كەيىن 70-ءشى جىلدارى قازاقتىڭ ءبىر كوتەرىلگەن كەزى ەدى. عىلىمعا, بىلىمگە, مادەنيەتكە ۇلت ۇرپاقتارى ەرەكشە قۇلشىنىسپەن بەت بۇردى. قازاق عىلىمىندا قانىش ساتباەۆتىڭ شوقتىعى بيىكتەن كورىنىپ, جۇلدىزى جارقىراپ تۇردى. بۇكىل ورتالىق ازيادا ءبىرىنشى بولىپ كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميكتىگىنە سايلانىپ, لەنيندىك سىيلىق الدى. ونىڭ الدىندا كومپوزيتور مۇقان تولەباەۆ مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولعان ەدى. ال مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسى ۇلت رۋحانياتىنىڭ كوش باسىنا شىقتى. ول دا توپتى جارىپ, لەنيندىك سىيلىقپەن اتالىپ ءوتىلدى. الەم جۇرتشىلىعى وسى ۇلىلار ارقىلى قازاقتى تانىدى. ىرگەلى ۇلت, تاريحى بار, تاعىلىمى مول جۇرت ەكەنىن ءبىلدى.
ءوز ەلىمىزدىڭ جاستارى, بىزدەر سول كەزدە اباي دانىشپان ايتپاقشى, قانىشقا, مۇحتارعا «بولماساق تا ۇقساپ باعۋعا» تىرىستىق.
– سولاردىڭ قاتارىندا ومىرزاق ماحمۇت ۇلى دا بار ەمەس پە؟
– ارينە, تۋما تالانت قاشاندا توپتى جارماي تۇرا المايدى عوي. قوستاناي وبلىسىنىڭ قاراوبا كەنتىندە 1936 جىلى ومىرگە كەلگەن ومىرزاق مەكتەپتى وتە جاقسى ءبىتىرىپ, 1958 جىلى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسەدى. ونى جاقسى بىتىرگەن ازامات اسسيستەنتتەن ەسەپتەۋ ماتەماتيكاسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسىنە دەيىنگى جولدان وتەدى. وسى ارادا مەن مىنا ءبىر نارسەنى ايتا كەتسەم دەيمىن, ول كەزدە جوعارى وقۋ ورىندارىندا ساباق بەرەتىن وقىتۋشىلار تالانتتى جاستارعا ەرەكشە ءمان بەرەتىن. سەن قازاقسىڭ با, باسقا ۇلتتىڭ وكىلىسىڭ بە, قارامايتىن. ونىڭ ۇستىنە بىزدەر جوعارى وقۋ ورنىنا كەلگەندە ويىمىزدا وقۋعا تۇسەمىز دەگەن نىق سەنىم بولدى. سەنىم بار جەردە ءبارى جاقسى بولاتىنى بەلگىلى.
تالانتىمەن كوزگە تۇسكەن ومىرزاق سول كەزدەگى عىلىمنىڭ التىن ارقاۋىنداي سانالاتىن كسرو عىلىم اكادەمياسى ءسىبىر بولىمشەسىنىڭ ماتەماتيكا ينستيتۋتىندا كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىن قورعادى, پروفەسسور اتاعى بەرىلدى. اكادەميانىڭ ءسىبىر بولىمشەسىنە ناعىز مىقتىلار عانا باراتىن. وندا عىلىمنىڭ اتاقتى وكىلدەرى قىزمەت ەتەتىن. ومەكەڭنىڭ ۇستازى گۋري مارچۋك بولدى. بۇل ازامات كەيىن كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە سايلاندى.
عۇلاما عالىمنىڭ بار ويى, ءبىلىم بىلىگى تەك قانا جاستاردى وقىتۋ مەن عىلىمعا ارنالدى. قازمۋ-دە شاكىرتتەرگە ءدارىس وقىسا, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ماتەماتيكا جانە مەحانيكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەدى. وسى تۇستا تەوريالىق جانە قولدانبالى ماتەماتيكانىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. جۇزدەگەن شاكىرت تاربيەلەدى. ابىرويى ءوسىپ, اكادەميك اتاعىن الدى. ول ءسوزدىڭ ەمەس, ءىستىڭ ادامى ەدى.
– سول ىسكەرلىگى, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن باسقارعان كەزدە ەرەكشە تانىلدى ەمەس پە؟ ءسىز بۇل تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
– ءيا, قانىش ساتباەۆتان كەيىن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ بەت بەدەلىنىڭ ارتۋىنا, ابىرويىنىڭ اسۋىنا ومىرزاق ماحمۇت ۇلى ەرەكشە ۇلەس قوستى. ءساتباەۆ ءۇردىسىن جالعاستىردى. سول جىلدارى اكادەميا ەرەكشە بەدەلگە يە بولدى. قاناتىن كەڭگە جايىپ, قوردالانعان عىلىمداعى پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارى العا شىقتى. نەبىر ماقسات, مىندەتتەردى كۇن تارتىبىنە قويىپ, وقىمىستىلاردى جۇمىلدىرا ءبىلدى. ءبىر زاماندارى, اتاپ ايتقاندا, قانىش يمانتاي ۇلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى قۇرىلا سالعاننان كەيىن ونىڭ كوشپەلى سەسسياسىن باتىس وڭىرىندە وتكىزىپ, «قارا التىننىڭ» جاي جاپسارىن تالقىعا سالعان ەدى. وسىنى سۇلتانعازين 80-جىلداردىڭ اياعىندا قايتادان جالعاستىردى. ءوندىرىستى ءوڭىر سانالاتىن ورتالىق قازاقستان مەن شىعىس قازاقستاندا اكادەميانىڭ ءبولىمشەلەرىن اشىپ, كوشپەلى سەسسيالارىن وتكىزدى. كەيىن ول باتىس وڭىرىندە جالعاسىن تاپتى. اتىراۋدا وتكەن كوشپەلى سەسسياعا كسرو عىلىم اكادەمياسنىڭ اكادەميگى گ.مارچۋك باستاعان وقىمىستىلار, مينيسترلەر كەلىپ, بايانداما جاساپ, جەر استى بايلىقتارىن عىلىمي تۇرعىدان تالدادى. عىلىم مەن ءوندىرىستى قاتار دامىتۋ ماسەلەسىن قوزعادى. ىرگەلى عىلىمدا جاسالعان تەوريالىق ەڭبەكتەردى شيكىزات وندىرۋگە پايدالانۋ جايى ءسوز بولدى.
ول كەزدەگى اكادەميانىڭ بەدەلى دە, ەل دامۋىنا قوسقان ۇلەسى دە ايتۋلى ەدى, ابىرويلى ەدى. عىلىم ورداسىنىڭ جىلدىق سەسسياسىنا سول كەزدەگى ەل باسشىلارى د.قوناەۆ, ب.ءاشىموۆ باستاعان باسقا دا لاۋازىم يەلەرى تۇگەلگە جۋىق قاتىساتىن. اكادەميا باسشىلارىنىڭ مارتەبەسى قانداي بولعانىن مىنا مىسالدان كورۋگە بولادى دەسەم, عىلىم, بىلىمگە قاتىسى بار مينيسترلەردى اكادەميا پرەزيدەنتى وزىنە شاقىرىپ, كەڭەس قۇراتىن. سول تۇستا عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى بىرنەشە ينستيتۋتتار اشىلدى. ولار: مەحانيكا جانە ماشينە تانۋ, ينفورماتيكا جانە باسقارۋ پروبلەمالارى, فيزيكا-تەحنيكالىق, عارىشتىق زەرتتەۋلەر, تاعى باسقا.
ومىرزاق ماحمۇت ۇلىنىڭ تاعى ءبىر كوڭىل بولگەنى بۇرىن الدىڭعى شەپتە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى تۇرسا, ول ەندى قوعامتانۋ عىلىمدارىن العا وزدىرىپ, العاشقى ءسوزدى, بايانداما جاساۋدى سول سالانىڭ وقىمىستىلارىنا جۇكتەدى. ويلاپ وتىرساق, مۇنىڭ دا ۇلكەن ءمانى بار ەكەن. سەبەبى, يدەولوگيا العا شىعىپ كەتكەن ەكەن. اكادەميا قىزمەتكەرلەرىنىڭ الدىنا ول مىنانداي ماسەلە قويعانى بار. عىلىممەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشىلارى دا اينالىسادى, اكادەميا عالىمدارى دا شۇعىلدانادى. ەندەشە, ءبىز ىرگەلى ماسەلەلەردى كوتەرەيىك دەيتىن. سونىڭ ءناتيجەسىندە اكادەميا عالىمدارى كوپتومدىق ىرگەلى ەڭبەكتەردى جازۋعا كىرىستى. مىسالى, تاريحشىلار قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق دامۋىنا بەت بۇرسا, فيلوسوفتار فيلوسوفيالىق ويدىڭ تەرەڭىنە بويلادى. ادەبيەتشىلەر 10 تومدىق ەڭبەك جازۋعا وتىرسا, تىلدە ىرگەلى گرامماتيكانى زەردەلەۋ قاجەت دەلىندى. بۇل ونىڭ عىلىمعا دەگەن ەرەكشە ءىلتيپاتىن كورسەتەتىن ەدى. تەوريالىق ماسەلەنى كوتەرگەندە, ناتيجەسى قانداي بولادى دەگەندى قاتتى تالاپ ەتەتىن. ءسويتىپ, عىلىم اكادەمياسىنىڭ اتقاراتىن جۇمىسى ۇشان-تەڭىز ەكەنىن وقىمىستىلارعا دا, ءتيىستى لاۋازىم يەلەرىنە دە دالەلدەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ومىرزاق ماحمۇت ۇلىنىڭ تۇسىندا قازاق عىلىمى بيىك بەلەسكە كوتەرىلدى.
ال قايتا قۇرۋ باستالعاندا اقتاڭداقتاردى اشۋعا جەتە ءمان بەردى. الاش ارىستارىنىڭ اتتارىن جاڭعىرتىپ, ەڭبەكتەرىن قايتا باستىرۋعا ەرەكشە ۇلەس قوستى. حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنداعى الىپتاردىڭ مەرەيتويلارىن اتاپ ءوتۋ كەزىندە ونىڭ ىجداعاتتىعى ءبارىمىزدى قايران قالدىراتىن.
ۇلت ۇلىلارى قاشاندا نازاردا ءجۇرۋ كەرەك, ولار اتاۋسىز قالماۋ كەرەك, ۇرپاق سولارعا قاراپ وسەدى, سونى ەستەن شىعارماۋىمىز ءتيىس دەيتىن. ايتۋلى تويلاردى وتكىزگەندە ايقايدان اۋلاق بولايىق. ول تويلار ماقتاۋ, ماراپات ءسوز ايتۋ ءۇشىن ەمەس, ەڭ الدىمەن ۇلت وكىلدەرى, ۇرپاق الدىنداعىنى تانۋ ءۇشىن جاسالاتىنىن ەستەن شىعارمايىق. ءبىر حالىق ءبىر حالىقتى حالقىنىڭ اتىمەن عانا ەمەس, سول حالىقتىڭ ايتۋلى ۇل-قىزدارىمەن تانيدى. ماقتانىپ ايتاتىن ادامدار بىزدە از با؟ ۇلىنى تانىعان, قادىرلەگەن حالىق ەشكىمنەن كەممىن دەمەيدى دەيتىن.
– جابايحان مۇباراك ۇلى, ءسىز اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىپ وتىرعان وقىمىستىنىڭ بويىنان تەكتىلىكتىڭ ۇلگىسى كورىنىپ تۇراتىن. قازاق حالقىنىڭ پاتريوتى ەكەنىن تالاي كورسەتكەندە ەدى. مادەنيەتتىلىگى دە, ۇلكەنگە ىزەتى, كىشىگە ءىلتيپاتى دا بولەكشە بولاتىن. كەيدە ومىرزاق ماحمۇت ۇلىمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا, ول كىسىنىڭ وي-ساناسىنىڭ بيىكتىگىنە, تۇسىنىسكەن ادامىمەن شەشىلە سويلەسىپ, جان سىرىن بۇكپەسىز ايتاتىنىنا تالاي كۋا بولىپ ەدىك...
– اسىل قاسيەتتەرىن تاپ باسىپ ايتىپ وتىرسىڭ. ونىڭ بويىنداعى تەكتىلىك كىمگە دە بولسا ۇلگى عوي. تەكتى ادامنىڭ بويىنان, سويلەگەن سوزىنەن جاقسى قاسيەت ايداي انىق كورىنىپ تۇرادى. شىنىندا, ول عۇلاما عالىم, تالانتتى ۇيىمداستىرۋشى عانا ەمەس, ادامدىعى, ازاماتتىعى بولەك جان بولاتىن. ءوزىڭ ايتقانداي, ۇلتىنىڭ باسىنان شاڭ ۇشىرمايتىن. اناسى تۋرالى اڭگىمەلەگەندە ەرەكشە سەزىمگە بولەنىپ وتىرۋشى ەدى. سويتسەم, ونىڭ اناسى وتە اقىلدى, تەكتى بولعان ەكەن. تەكتىلىكتىڭ تامىرى جەر بەتىنە جاقىن جاتسا, ودان قايىر جوق. ال تەرەڭدە بولسا, پايداسى زور. ومەكەڭنىڭ اناسى بۇكىل قازاق حالقىنا بەلگىلى باراق باتىردىڭ تۇقىمى ەكەن. اجەسى سول باتىر ساۋىتىنىڭ شىعىرشىقتارىنان الىپ نەمەرەلەرىنىڭ باس كيىمىنە ىرىمداپ تىگىپ قوياتىن بولعان. ونىسى كوز تيمەسىن, بالە-جالادان اۋلاق بولسىن دەگەنى عوي. ناعاشى رۋحى, انانىڭ اسىل قاسيەتى, ونىڭ بويىنا مولىنان دارىعان.
جالپى, جاقسى ادام بولۋ ءۇشىن اناسى تەكتى بولۋ كەرەك. تەكتىدەن تۋعان ازامات عالىم دا بولادى, ۇلتىنىڭ پاتريوتى دا بولادى. وسى ارادا ويىما بۇقار جىراۋدىڭ مىنا ءبىر ولەڭ جولدارى ءتۇسىپ وتىر. «جال قۇيرىعى قابا دەپ, جابىدان ايعىر سالماڭىز. قالىڭمالى ارزان دەپ, جاماننان ايەل الماڭىز. جابىدان ايعىر سالساڭىز, جاۋعا مىنەر ات تۋماس. جامان ايەل الساڭىز, توپقا كىرەر ۇل تۋماس» دەيدى ۇلى جىراۋ.
ومىرزاقتىڭ اناسىنىڭ اقىلدىلىعىن قاراڭىزشى, بالاسىن قارعادايىنان بىلىمگە باۋلىپتى. ونىسى ۇلىنىڭ تالابى مەن تالانتىن ەرتە اڭعارعاندىقتان بولۋى كەرەك.
بويىنداعى كىسىلىگى اتا-بابالارىنا بارىپ جالعاساتىن ەدى. پاراساتتىلىعى ءوز الدىنا, ادامدىق قاسيەتتەرىنىڭ ءوزى ءبىر الەم. ەتەك-جەڭى كەڭ, اسىقپايتىن, اپتىقپايتىن, سۇڭعاق بويىنا قاراي, ويى دا بيىك ەدى. ءبىر نارسە ءۇشىن كورىنە قويايىن دەمەيتىن. اردان اتتامايتىن. ارسىزدىقتان اۋلاق جۇرەتىن. بايلىققا, مانساپقا قىزىقپايتىن, بار ماقساتى قازاق عىلىمىنا, بىلىمىنە, مادەنيەتىنە ۇلەس قوسسام دەگەن نيەت ەدى.
ول ەكى تىلگە بىردەي ەدى. ۇلتتىق داستۇرگە, ادەت-عۇرىپقا جەتىك بولاتىن. راسىندا, ءبىزدىڭ زامانداستارىمىز اۋىلدان قالاعا كەلگەندە ەكى اۋىز ورىسشا بىلمەيتىن, بىراق تەز ارادا قاتارعا قوسىلىپ, ءتىپتى قالا بالالارىنان وزىپ كەتىپ جاتاتىن. بۇل سول كەزدەگى تازالىقتان بولۋ كەرەك. مەن قازىر جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ءدارىس وقيمىن. وسى كۇنگى جاستار نە ورىس ءتىلىن, نە قازاق ءتىلىن جارىتىپ بىلمەيدى. ءبىر ءدۇبارا ۇرپاق ءوسىپ كەلە جاتقانداي كورىنەدى ماعان. وسىنى جۇرت بولىپ جۇمىلىپ, ويلاستىرعانىمىز ءجون سەكىلدى.
– الدىڭعى تولقىن اعالارىنا دەگەن ومەاعاڭنىڭ قۇرمەتى بولەك ەدى دەپ ەدىڭىز ءبىر اڭگىمەڭىزدە. سول تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز.
– ابىرويى اسىپ, اتاعى دۇرىلدەپ, قىزمەتى ءوسىپ تۇرسا دا اكادەميك كىسىلىگى مەن كىشىلىگىن ءبىر مىسقال دا تومەندەتكەن ەمەس. قاراپايىمدىلىعىمەن كىمدى دە بولسا باۋراپ الاتىن. اسىرەسە, ۇلت زيالىلارى ع.ءمۇسىرەپوۆ, ا.نۇسىپبەكوۆ, ءا.مارعۇلان, ش.شوكين, ءى.كەڭەسباەۆ جانە وزگە دە اعالارىمىزعا ءار كەز ءىلتيپات تانىتىپ, ىزەتىن كورسەتەتىن. اتاۋلى كۇندەرىن ەلدەن بۇرىن ويلاستىرىپ قوياتىن.
ول دوستىققا دا ادال ەدى. سەنىمىڭدى اقتايتىن, ءوزى دە سەنگەن ادامدارىنا اعىنان جارىلاتىن. قۇبىلما مىنەز, جاعىمسىز قىلىقتارىمەن «ءبىر ۇرتى ماي, ءبىر ۇرتى قان» (اباي) بولىپ جۇرەتىن جىلماقايلاردى ماڭايىنا جۋىتپايتىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ومىرزاق ماحمۇت ۇلى ءبۇتىن ادام بولاتىن.
– اكادەميك عارىش سالاسىنداعى ايتۋلى مامان ەدى. ول كىسىنىڭ ءوزىمىزدىڭ جەر سەرىگىمىزدى عارىشقا ۇشىرۋ جونىندە العاش ماسەلە كوتەرگەنى دە ەستە. بايقوڭىر اتوم پوليگونى ەمەس, كوپ ەلدىڭ قولى جەتپەي وتىرعان ۇلكەن كەشەن دەۋشى ەدى. ءسىز بۇل تۋرالى دا جاقسى بىلەتىن بولۋىڭىز كەرەك.
– جوعارىدا ايتتىم, ول اكادەميانى باسقارىپ جۇرگەندە بىرنەشە ينستيتۋتتار اشتى دەپ. سونىڭ قاتارىندا عارىشتىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى دا بار ەدى. كەيىن وسى ينستيتۋتتى ءوزى باسقاردى. سول ينستيتۋتتا جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ دەرەكتەرىن قابىلدايتىن حالىقارالىق جەلىلەر ورتالىعىن قۇردى. عارىشقا ۇشقان قوس قىرانىمىز توقتار اۋباكىروۆ پەن تالعات مۇساباەۆتىڭ وربيتالىق كەشەن بورتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن ەكسپەريمەنتتەردىڭ ءتورت قازاقستاندىق عىلىمي باعدارلاماسىنا جەتەكشىلىك ەتتى. ونىڭ ناتيجەلەرىن ينستيتۋتتا زەرتتەپ, زەردەلەدى. ءوزىڭ ايتقانداي, بايقوڭىر قازاق ءۇشىن بولاشاقتا ۇلكەن تابىس كوزى ەكەنىن ءجيى ايتاتىن. اسىرەسە, عارىشقا قاجەت ماماندار دايىنداۋدى قولعا الىپ, كوككە سامعايتىن كەمەلەردى جاساۋ ىسىنە قاتىسۋ ماسەلەسىن دە ءار كەز ويلاستىرىپ جۇرەتىن. كەزىندە وداقتىق عارىشتىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولعان ر.ز.ساگدەەۆپەن بىرىگىپ, بىرنەشە باعالى باعدارلامالار, ۇسىنىستار جاساعان ەدى. سونى قايتسەك جۇزەگە اسىرامىز دەپ, ويى ونعا, ساناسى سانعا ءبولىنىپ جۇرەتىن. تاۋبە دەيىك, قازىر عارىشقا ءوز جەر سەرىگىمىزدى ۇشىردىق. ەندى قازاق ەلىنىڭ ازاماتتارىنان كادر دايىنداۋ ءىسىن تۇبەگەيلى شەشسەك, بايقوڭىر ول ايتقانداي, باعىمىز بولارى ءسوزسىز.
كەيىنگى جاستارعا ۇلگى بولسىن دەپ مىنا ءبىر ونەگەسىن دە العا تارتسام ارتىقتىق ەتپەس. اناسىن الاقاندا ۇستاعان ومەكەڭ جارىن دا قادىرلەپ ءوتتى. رايحان عانيقىزى ەكەۋى ءبىر اۋىلدا ءوسىپ, ءبىر مەكتەپتە وقىپ, جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىر فاكۋلتەتتە ءبىلىم العان ادامدار. ومىرزاق قازمۋ-دە قىزمەت ەتسە, رايحان بۇرىنعى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا, قازىرگى ەكونوميكا ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىس جاسادى. ومىرزاق جىلقىشىنىڭ ۇلى ەدى. ال رايحان كولحوز باستىعىنىڭ قىزى بولاتىن. ءبىر عاجابى, ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى سىيلايتىن, قۇرمەتتەيتىن, تەڭ دارەجەدە جۇرەتىن. سەن جىلقىشىنىڭ ۇلىسىڭ, مەن باستىقتىڭ قىزىمىن دەگەنىن ءومىر بويى ەستىگەن ەمەسپىز. وسى كۇنى كەيبىر وتباسى ۇل-قىزدارىنىڭ اراسىنداعى جالىنداعان ماحاببات تەڭسىزدىكتەن تۋىنداعان كيكىلجىڭگە ۇلاساتىنىن كورگەندە, بۇل كىسىلىكتىڭ, كىشىلىكتىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ كەمدىگىنەن, دۇنيەنىڭ ق ۇلىنا اينالىپ, بيلىكتىڭ بيشىگىن مالدانعان تىرلىكتەن-اۋ دەپ ويلايمىن.
ءيا, ومىرزاق كەلىستى جىگىت ەدى. ويى مەن بويى تەڭ تۇسەتىن. رايحان دا كورىكتى بولاتىن. قولاڭ شاشى تىرسەگىنە ءتۇسىپ, اققۇبا جۇزىنە بوتا كوزى جاراسىپ تۇراتىن. مەن ەكەۋى قاتار كەلە جاتقاندا ىشتەي ءسۇيسىنىپ, ەكى جاقسى قوسىلمايدى دەگەن وتىرىك دەۋشى ەدىم. ءبارىمىز دە پەندەمىز عوي, كەيدە كەلىستى ايەل كورسەك, اڭگىمەنى گۋلەتىپ جىبەرىپ, ومەكەڭە قارايتىنبىز. ول كىسى ونداي كەزدە تۇك ەستىمەي, وزىمەن ءوزى وتىراتىن, ءمان دە بەرمەيتىن. سول كەزدە بارىپ, ونىڭ جارعا دەگەن ادالدىعىن, سىرتىنان ءبىر اۋىز ءسوز ايتپاۋعا, وزگەگە كوز سالماۋعا سەرت بەرگەنىن اڭعاراتىنبىز. وسىنداي اسىل قاسيەتتەرىن ايتا بەرسەم, جەتىپ-ارتىلادى. بۇل ونىڭ جەتەلىلىگىنەن, تەكتىلىگىنەن بولۋ كەرەك.
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا كورەگەندىكپەن ۇيىتقى بولعان «بولاشاق» باعدارلاماسىنا دەگەن ءسۇيسىنىسىن تالاي ەستىپ ەدىك. بۇل ەلىمىزدىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىنا كەڭ جول اشادى دەپ وتىراتىن...
– بۇل راس, جاقسى بايقاعان ەكەنسىڭ. شىنىندا, پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاق» باعدارلاماسى ۇلكەن يدەيادان تۋعان عوي. جاڭادان ەگەمەندى ەل بولىپ جاتقاندا مىقتى كادردىڭ قاجەت ەكەنى بەلگىلى بولدى. قازىر سونىڭ جەمىسىن كورىپ جاتىرمىز. ءومىرزاق ماحمۇت ۇلى وسى «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ باعىت-باعدارىن قولداي وتىرىپ, مىنانداي ويىن ورتاعا سالۋشى ەدى. باعدارلاما اياسىندا شەنەۋنىك دايىنداۋمەن قاتار, عىلىمعا قاجەت تالانتتاردى دا وقىتساق دەيتىن. ەڭ دارىندىلاردى ىرىكتەپ الىپ, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ مىقتى جاراقتالعان لابوراتوريالارىندا ءبىلىمىن تولىقتىرىپ, تاجىريبەدەن وتكىزىپ, ودان كەيىن ەلىمىزگە كەلگەننەن سوڭ سونى جالعاستىرىپ, جاڭا عىلىمي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا پايدالانساق, تەحنيكا مەن تەحنولوگيانى جەتىلدىرۋگە ۇلەسىن قوستىرساق دەيتىن. ول كەڭەس ءداۋىرىنىڭ العاشقى جىلدارىندا پ.كاپيتسا, ك.لانداۋ, ۆ.فوك, ن.سەمەنوۆ, تاعى باسقا جاستاردى شەتەلگە وقۋعا جىبەرگەنىن, ولاردىڭ نيلس بوردان, وزگە دە وقىمىستىلاردان ءبىلىم الىپ كەلىپ, كەڭەس عىلىمىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقانىن تىلگە تيەك ەتەتىن. بولاشاقتا سول سەكىلدى ءبىز دە ناعىز تالانتتاردى عىلىم سالاسى بويىنشا جىبەرسەك دەيتىن. ال ءبىتىرىپ كەلىپ جاتقانداردىڭ عىلىمعا بەت بۇرمايتىنىنا, تەك شەنەۋنىكتىك قىزمەتكە تالپىناتىنىنا قىنجىلىپ, ولاردىڭ بارىنە جىلى ورىن قايدان تابىلار ەكەن دەگەن كۇدىگىن دە جاسىرماۋشى ەدى. بۇل ونىڭ تالاپشىلدىعىنان تۋعان ويلار دەپ بىلەمىن. تالاپشىلدىعىنا تاعى ءبىر دايەك كەلتىرسەم, اكادەميانى باسقارىپ جۇرگەندە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنا باسشى, مىقتى لابوراتوريالارعا مەڭگەرۋشى تاعايىنداعاندا وعان ۇسىنىلعان ازاماتتاردىڭ ءبىلىم بىلىگىنە ەرەكشە نازار اۋداراتىن. كەز كەلگەن ادامدى بوس ورىنعا قونجيتا سالىپ, عىلىم مەن بىلىمگە زيان جاسامايىق دەيتىن. تانىستىقپەن قىزمەتكە تالانتسىزداردى العان ادامدار تۋرالى ەستىسە, وبالدان قورقىڭدار دەپ وتىراتىن.
ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ەر ەڭبەكسىز وسپەيدى دەگەندى ءجيى ايتىپ, ءوزىنىڭ بۇگىنگى دارەجەگە ەڭبەكپەن جەتكەنىن اڭعارتاتىن. ال قازىرگى جاستاردىڭ جەتەككە ۇيرەنىپ العانىنا قاتتى كەيتىن. بۇعان كەيبىر اتا-انالار دا بوي الدىرىپ بارادى, ولاردىڭ بالالارى تانىستىقپەن وقىپ, تانىستىقپەن قىزمەتكە تۇرۋعا ۇمتىلادى. اكەسى مىقتىلاردىڭ, اقشاسى بارلاردىڭ ۇل-قىزى ءتىپتى تاناۋلارىن كوتەرەتىندى شىعاردى, بۇل جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس. مۇندايدان ۇلت بۇزىلادى, ۇرپاق السىرەيدى, دەپ وي بولىسەتىن. ءبىز جاستاردىڭ ساناسىنا التىن پىشاقتىڭ قاپ تۇبىندە جاتپايتىنىن, جەتەكتەگەن تازىنىڭ ءبارى اڭ المايتىنىن قۇيۋىمىز كەرەك. جەمقورلىق دەگەن جەگى قۇرت ۇلكەندى قويىپ, مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىن جاعالاي باستادى. مۇنداي جاعدايدا ءبىلىم تولىق بەرىلمەيدى. ءبىلىمدى بىلاي قويىپ, ۇرپاعىمىز تانىستىقپەن قىزمەت ىستەيمىن, اۋىردىڭ استى, جەڭىلدىڭ ۇستىمەن ءجۇرىپ بايلىق جينايمىن دەگەنگە قۇمارتاتىن بولادى. مۇنى بولدىرماۋ بىزگە پارىز بولىپ تۇر. ارقايسىمىز مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «عىلىمنىڭ ارتىنان ەرىپ, كورسەتكەن جولىمەن جۇرگەن جۇرت بۇل كۇندە ءومىردىڭ تورىندە. اۋەلى عىلىمسىز ادام مەن بۇل كۇنگە عىلىمدى ادامدى الساق, ەكەۋىنىڭ اراسى ايلاسىز حايۋان مەن اقىلدى, ايلالى ادامنىڭ اراسىنداي» دەگەن ۇلى وسيەتىن ورىنداۋىمىز كەرەك دەيتىن.
قورىتا ايتقاندا, ءبىلىم مەن بىلىگى كىمگە دە بولسا ۇلگى بولاتىن, تەك وزىمىزدە عانا ەمەس, الەمگە اتى تانىلعان اسىل ازامات ومىرزاق ماحمۇت ۇلى سۇلتانعازيننىڭ ءومىردەن وزعانشا ونەگەلى ءومىرى وسىلاي جالعاسىپ ەدى. ەندى ونىڭ ءوزى جوق بولعانمەن, عىلىمداعى جاڭالىعى ءار قىرىنان سالتانات قۇرىپ, ەل دامۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ جاتىر. تاۋبە دەرلىگى وسى.
– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت.
قوعامنىڭ التىن دىڭگەگى ءبىلىم مەن عىلىم دەسەك, وسى ەكى سالاعا بۇكىل سانالى عۇمىرىن ارناعان, تورتكۇل دۇنيە ماتەماتيكتەرى عۇلاما دەپ باعالاعان, قوزعالمالى ساۋلەلەنۋ تەورياسى سالاسى بويىنشا قازاق ەلىندەگى عىلىمي مەكتەپتىڭ نەگىزىن سالعان, يادرولىق رەاكتورلاردى ەسەپتەۋ پراكتيكاسىندا, اتموسفەرالىق وپتيكانىڭ, قاشىقتىقتان زوندتاۋدى العاش رەت ەل كولەمىندە قولدانىسقا ەنگىزگەن, عارىشتىق مونيتورينگ, عارىشتىق ماتەريالتانۋ جانە عارىشتىق-زىمىران كەشەندەرىن پايدالانۋ سالاسىندا جاڭا عىلىمي باعىتتاردىڭ جوباسىن جاساعان اكادەميك ومىرزاق ماحمۇت ۇلى سۇلتانعازين ەدى.
اتاقتى عالىمدى تورتكۇل دۇنيە تانيدى دەۋىمىزدىڭ نەگىزى بار. ماسەلەن, ول وسىدان التى جىل بۇرىن ومىردەن وزعاندا ۇستازى, اكادەميك گۋري مارچۋك: «ول قوعام الدىنداعى پارىزعا دەگەن وراسان جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ادامى ەدى. ونى ءوز ەلىندە دە, شەتەلدەردە دە ماتەماتيكتەر قۇرمەتتەدى» دەسە, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى حۋبەرت. ە.بليۋم ونى ۇلىلاردىڭ قاتارىنا قوسىپ, «ومىرزاق ماحمۇت ۇلىن العاش كەزدەستىرگەنىمدە, مەن ونىڭ بويىنان اسا كورنەكتى ادامعا ءتان عالامات قاسيەتتەردى تانىعان ەدىم. سودان بەرى مەن ونىڭ جوعارى وي-پاراساتىنا, ماسەلەلەردى تالقىلاۋداعى تالدامپازدىق كوزقاراسىنا, جاراتىلىستانۋ عىلىمى سالاسىنداعى ونىڭ مول ءبىلىمى مەن ءتاجىريبەسىنە تاڭدانۋمەن كەلەمىن. ول تاماشا اكادەميك جانە حالىقارالىق تۇرعىدا ايرىقشا بەدەلدى ءارى مويىندالعان وقىمىستى بولاتىن» دەيدى. وسىنداي ايتۋلى عالىمنىڭ اتاۋلى كۇنىنە وراي, قاناتتاس جۇرگەن زامانداسى, كورنەكتى وقىمىستى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى جابايحان مۇباراك ۇلى ءابدىلديندى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتان كەيىنگى ۇلتتىق اكادەميانى باسقارعانداردىڭ ىشىندەگى تالانتىمەن تانىلعان, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن كورىنگەن مىقتى ادام وسى – ومىرزاق ماحمۇت ۇلى ەدى. بايسالدى, پاراساتتى, ايتقان سوزىندە تۇراتىن, تازا, كەسكىن-كەلبەتى, ءجۇرىس-تۇرىسى بولەك, جالپاقتاۋ مەن جالتاقتاۋدان ادا ازامات ەدى. مەن ونىمەن كوپ ارالاستىم. قۇداي بەرگەن دارىندى دامىتىپ, عالىم بولىپ قالىپتاسۋ ۋاقىتقا, ءومىر دامۋىنا بايلانىستى. دەگەنمەن, ءوزىڭ ەڭبەك ەتپەي تاعى بولمايدى. وتكەن عاسىردىڭ 50-60-شى, ودان كەيىن 70-ءشى جىلدارى قازاقتىڭ ءبىر كوتەرىلگەن كەزى ەدى. عىلىمعا, بىلىمگە, مادەنيەتكە ۇلت ۇرپاقتارى ەرەكشە قۇلشىنىسپەن بەت بۇردى. قازاق عىلىمىندا قانىش ساتباەۆتىڭ شوقتىعى بيىكتەن كورىنىپ, جۇلدىزى جارقىراپ تۇردى. بۇكىل ورتالىق ازيادا ءبىرىنشى بولىپ كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميكتىگىنە سايلانىپ, لەنيندىك سىيلىق الدى. ونىڭ الدىندا كومپوزيتور مۇقان تولەباەۆ مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولعان ەدى. ال مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسى ۇلت رۋحانياتىنىڭ كوش باسىنا شىقتى. ول دا توپتى جارىپ, لەنيندىك سىيلىقپەن اتالىپ ءوتىلدى. الەم جۇرتشىلىعى وسى ۇلىلار ارقىلى قازاقتى تانىدى. ىرگەلى ۇلت, تاريحى بار, تاعىلىمى مول جۇرت ەكەنىن ءبىلدى.
ءوز ەلىمىزدىڭ جاستارى, بىزدەر سول كەزدە اباي دانىشپان ايتپاقشى, قانىشقا, مۇحتارعا «بولماساق تا ۇقساپ باعۋعا» تىرىستىق.
– سولاردىڭ قاتارىندا ومىرزاق ماحمۇت ۇلى دا بار ەمەس پە؟
– ارينە, تۋما تالانت قاشاندا توپتى جارماي تۇرا المايدى عوي. قوستاناي وبلىسىنىڭ قاراوبا كەنتىندە 1936 جىلى ومىرگە كەلگەن ومىرزاق مەكتەپتى وتە جاقسى ءبىتىرىپ, 1958 جىلى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسەدى. ونى جاقسى بىتىرگەن ازامات اسسيستەنتتەن ەسەپتەۋ ماتەماتيكاسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسىنە دەيىنگى جولدان وتەدى. وسى ارادا مەن مىنا ءبىر نارسەنى ايتا كەتسەم دەيمىن, ول كەزدە جوعارى وقۋ ورىندارىندا ساباق بەرەتىن وقىتۋشىلار تالانتتى جاستارعا ەرەكشە ءمان بەرەتىن. سەن قازاقسىڭ با, باسقا ۇلتتىڭ وكىلىسىڭ بە, قارامايتىن. ونىڭ ۇستىنە بىزدەر جوعارى وقۋ ورنىنا كەلگەندە ويىمىزدا وقۋعا تۇسەمىز دەگەن نىق سەنىم بولدى. سەنىم بار جەردە ءبارى جاقسى بولاتىنى بەلگىلى.
تالانتىمەن كوزگە تۇسكەن ومىرزاق سول كەزدەگى عىلىمنىڭ التىن ارقاۋىنداي سانالاتىن كسرو عىلىم اكادەمياسى ءسىبىر بولىمشەسىنىڭ ماتەماتيكا ينستيتۋتىندا كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىن قورعادى, پروفەسسور اتاعى بەرىلدى. اكادەميانىڭ ءسىبىر بولىمشەسىنە ناعىز مىقتىلار عانا باراتىن. وندا عىلىمنىڭ اتاقتى وكىلدەرى قىزمەت ەتەتىن. ومەكەڭنىڭ ۇستازى گۋري مارچۋك بولدى. بۇل ازامات كەيىن كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە سايلاندى.
عۇلاما عالىمنىڭ بار ويى, ءبىلىم بىلىگى تەك قانا جاستاردى وقىتۋ مەن عىلىمعا ارنالدى. قازمۋ-دە شاكىرتتەرگە ءدارىس وقىسا, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ماتەماتيكا جانە مەحانيكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەدى. وسى تۇستا تەوريالىق جانە قولدانبالى ماتەماتيكانىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. جۇزدەگەن شاكىرت تاربيەلەدى. ابىرويى ءوسىپ, اكادەميك اتاعىن الدى. ول ءسوزدىڭ ەمەس, ءىستىڭ ادامى ەدى.
– سول ىسكەرلىگى, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن باسقارعان كەزدە ەرەكشە تانىلدى ەمەس پە؟ ءسىز بۇل تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
– ءيا, قانىش ساتباەۆتان كەيىن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ بەت بەدەلىنىڭ ارتۋىنا, ابىرويىنىڭ اسۋىنا ومىرزاق ماحمۇت ۇلى ەرەكشە ۇلەس قوستى. ءساتباەۆ ءۇردىسىن جالعاستىردى. سول جىلدارى اكادەميا ەرەكشە بەدەلگە يە بولدى. قاناتىن كەڭگە جايىپ, قوردالانعان عىلىمداعى پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارى العا شىقتى. نەبىر ماقسات, مىندەتتەردى كۇن تارتىبىنە قويىپ, وقىمىستىلاردى جۇمىلدىرا ءبىلدى. ءبىر زاماندارى, اتاپ ايتقاندا, قانىش يمانتاي ۇلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى قۇرىلا سالعاننان كەيىن ونىڭ كوشپەلى سەسسياسىن باتىس وڭىرىندە وتكىزىپ, «قارا التىننىڭ» جاي جاپسارىن تالقىعا سالعان ەدى. وسىنى سۇلتانعازين 80-جىلداردىڭ اياعىندا قايتادان جالعاستىردى. ءوندىرىستى ءوڭىر سانالاتىن ورتالىق قازاقستان مەن شىعىس قازاقستاندا اكادەميانىڭ ءبولىمشەلەرىن اشىپ, كوشپەلى سەسسيالارىن وتكىزدى. كەيىن ول باتىس وڭىرىندە جالعاسىن تاپتى. اتىراۋدا وتكەن كوشپەلى سەسسياعا كسرو عىلىم اكادەمياسنىڭ اكادەميگى گ.مارچۋك باستاعان وقىمىستىلار, مينيسترلەر كەلىپ, بايانداما جاساپ, جەر استى بايلىقتارىن عىلىمي تۇرعىدان تالدادى. عىلىم مەن ءوندىرىستى قاتار دامىتۋ ماسەلەسىن قوزعادى. ىرگەلى عىلىمدا جاسالعان تەوريالىق ەڭبەكتەردى شيكىزات وندىرۋگە پايدالانۋ جايى ءسوز بولدى.
ول كەزدەگى اكادەميانىڭ بەدەلى دە, ەل دامۋىنا قوسقان ۇلەسى دە ايتۋلى ەدى, ابىرويلى ەدى. عىلىم ورداسىنىڭ جىلدىق سەسسياسىنا سول كەزدەگى ەل باسشىلارى د.قوناەۆ, ب.ءاشىموۆ باستاعان باسقا دا لاۋازىم يەلەرى تۇگەلگە جۋىق قاتىساتىن. اكادەميا باسشىلارىنىڭ مارتەبەسى قانداي بولعانىن مىنا مىسالدان كورۋگە بولادى دەسەم, عىلىم, بىلىمگە قاتىسى بار مينيسترلەردى اكادەميا پرەزيدەنتى وزىنە شاقىرىپ, كەڭەس قۇراتىن. سول تۇستا عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى بىرنەشە ينستيتۋتتار اشىلدى. ولار: مەحانيكا جانە ماشينە تانۋ, ينفورماتيكا جانە باسقارۋ پروبلەمالارى, فيزيكا-تەحنيكالىق, عارىشتىق زەرتتەۋلەر, تاعى باسقا.
ومىرزاق ماحمۇت ۇلىنىڭ تاعى ءبىر كوڭىل بولگەنى بۇرىن الدىڭعى شەپتە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى تۇرسا, ول ەندى قوعامتانۋ عىلىمدارىن العا وزدىرىپ, العاشقى ءسوزدى, بايانداما جاساۋدى سول سالانىڭ وقىمىستىلارىنا جۇكتەدى. ويلاپ وتىرساق, مۇنىڭ دا ۇلكەن ءمانى بار ەكەن. سەبەبى, يدەولوگيا العا شىعىپ كەتكەن ەكەن. اكادەميا قىزمەتكەرلەرىنىڭ الدىنا ول مىنانداي ماسەلە قويعانى بار. عىلىممەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشىلارى دا اينالىسادى, اكادەميا عالىمدارى دا شۇعىلدانادى. ەندەشە, ءبىز ىرگەلى ماسەلەلەردى كوتەرەيىك دەيتىن. سونىڭ ءناتيجەسىندە اكادەميا عالىمدارى كوپتومدىق ىرگەلى ەڭبەكتەردى جازۋعا كىرىستى. مىسالى, تاريحشىلار قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق دامۋىنا بەت بۇرسا, فيلوسوفتار فيلوسوفيالىق ويدىڭ تەرەڭىنە بويلادى. ادەبيەتشىلەر 10 تومدىق ەڭبەك جازۋعا وتىرسا, تىلدە ىرگەلى گرامماتيكانى زەردەلەۋ قاجەت دەلىندى. بۇل ونىڭ عىلىمعا دەگەن ەرەكشە ءىلتيپاتىن كورسەتەتىن ەدى. تەوريالىق ماسەلەنى كوتەرگەندە, ناتيجەسى قانداي بولادى دەگەندى قاتتى تالاپ ەتەتىن. ءسويتىپ, عىلىم اكادەمياسىنىڭ اتقاراتىن جۇمىسى ۇشان-تەڭىز ەكەنىن وقىمىستىلارعا دا, ءتيىستى لاۋازىم يەلەرىنە دە دالەلدەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ومىرزاق ماحمۇت ۇلىنىڭ تۇسىندا قازاق عىلىمى بيىك بەلەسكە كوتەرىلدى.
ال قايتا قۇرۋ باستالعاندا اقتاڭداقتاردى اشۋعا جەتە ءمان بەردى. الاش ارىستارىنىڭ اتتارىن جاڭعىرتىپ, ەڭبەكتەرىن قايتا باستىرۋعا ەرەكشە ۇلەس قوستى. حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنداعى الىپتاردىڭ مەرەيتويلارىن اتاپ ءوتۋ كەزىندە ونىڭ ىجداعاتتىعى ءبارىمىزدى قايران قالدىراتىن.
ۇلت ۇلىلارى قاشاندا نازاردا ءجۇرۋ كەرەك, ولار اتاۋسىز قالماۋ كەرەك, ۇرپاق سولارعا قاراپ وسەدى, سونى ەستەن شىعارماۋىمىز ءتيىس دەيتىن. ايتۋلى تويلاردى وتكىزگەندە ايقايدان اۋلاق بولايىق. ول تويلار ماقتاۋ, ماراپات ءسوز ايتۋ ءۇشىن ەمەس, ەڭ الدىمەن ۇلت وكىلدەرى, ۇرپاق الدىنداعىنى تانۋ ءۇشىن جاسالاتىنىن ەستەن شىعارمايىق. ءبىر حالىق ءبىر حالىقتى حالقىنىڭ اتىمەن عانا ەمەس, سول حالىقتىڭ ايتۋلى ۇل-قىزدارىمەن تانيدى. ماقتانىپ ايتاتىن ادامدار بىزدە از با؟ ۇلىنى تانىعان, قادىرلەگەن حالىق ەشكىمنەن كەممىن دەمەيدى دەيتىن.
– جابايحان مۇباراك ۇلى, ءسىز اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىپ وتىرعان وقىمىستىنىڭ بويىنان تەكتىلىكتىڭ ۇلگىسى كورىنىپ تۇراتىن. قازاق حالقىنىڭ پاتريوتى ەكەنىن تالاي كورسەتكەندە ەدى. مادەنيەتتىلىگى دە, ۇلكەنگە ىزەتى, كىشىگە ءىلتيپاتى دا بولەكشە بولاتىن. كەيدە ومىرزاق ماحمۇت ۇلىمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا, ول كىسىنىڭ وي-ساناسىنىڭ بيىكتىگىنە, تۇسىنىسكەن ادامىمەن شەشىلە سويلەسىپ, جان سىرىن بۇكپەسىز ايتاتىنىنا تالاي كۋا بولىپ ەدىك...
– اسىل قاسيەتتەرىن تاپ باسىپ ايتىپ وتىرسىڭ. ونىڭ بويىنداعى تەكتىلىك كىمگە دە بولسا ۇلگى عوي. تەكتى ادامنىڭ بويىنان, سويلەگەن سوزىنەن جاقسى قاسيەت ايداي انىق كورىنىپ تۇرادى. شىنىندا, ول عۇلاما عالىم, تالانتتى ۇيىمداستىرۋشى عانا ەمەس, ادامدىعى, ازاماتتىعى بولەك جان بولاتىن. ءوزىڭ ايتقانداي, ۇلتىنىڭ باسىنان شاڭ ۇشىرمايتىن. اناسى تۋرالى اڭگىمەلەگەندە ەرەكشە سەزىمگە بولەنىپ وتىرۋشى ەدى. سويتسەم, ونىڭ اناسى وتە اقىلدى, تەكتى بولعان ەكەن. تەكتىلىكتىڭ تامىرى جەر بەتىنە جاقىن جاتسا, ودان قايىر جوق. ال تەرەڭدە بولسا, پايداسى زور. ومەكەڭنىڭ اناسى بۇكىل قازاق حالقىنا بەلگىلى باراق باتىردىڭ تۇقىمى ەكەن. اجەسى سول باتىر ساۋىتىنىڭ شىعىرشىقتارىنان الىپ نەمەرەلەرىنىڭ باس كيىمىنە ىرىمداپ تىگىپ قوياتىن بولعان. ونىسى كوز تيمەسىن, بالە-جالادان اۋلاق بولسىن دەگەنى عوي. ناعاشى رۋحى, انانىڭ اسىل قاسيەتى, ونىڭ بويىنا مولىنان دارىعان.
جالپى, جاقسى ادام بولۋ ءۇشىن اناسى تەكتى بولۋ كەرەك. تەكتىدەن تۋعان ازامات عالىم دا بولادى, ۇلتىنىڭ پاتريوتى دا بولادى. وسى ارادا ويىما بۇقار جىراۋدىڭ مىنا ءبىر ولەڭ جولدارى ءتۇسىپ وتىر. «جال قۇيرىعى قابا دەپ, جابىدان ايعىر سالماڭىز. قالىڭمالى ارزان دەپ, جاماننان ايەل الماڭىز. جابىدان ايعىر سالساڭىز, جاۋعا مىنەر ات تۋماس. جامان ايەل الساڭىز, توپقا كىرەر ۇل تۋماس» دەيدى ۇلى جىراۋ.
ومىرزاقتىڭ اناسىنىڭ اقىلدىلىعىن قاراڭىزشى, بالاسىن قارعادايىنان بىلىمگە باۋلىپتى. ونىسى ۇلىنىڭ تالابى مەن تالانتىن ەرتە اڭعارعاندىقتان بولۋى كەرەك.
بويىنداعى كىسىلىگى اتا-بابالارىنا بارىپ جالعاساتىن ەدى. پاراساتتىلىعى ءوز الدىنا, ادامدىق قاسيەتتەرىنىڭ ءوزى ءبىر الەم. ەتەك-جەڭى كەڭ, اسىقپايتىن, اپتىقپايتىن, سۇڭعاق بويىنا قاراي, ويى دا بيىك ەدى. ءبىر نارسە ءۇشىن كورىنە قويايىن دەمەيتىن. اردان اتتامايتىن. ارسىزدىقتان اۋلاق جۇرەتىن. بايلىققا, مانساپقا قىزىقپايتىن, بار ماقساتى قازاق عىلىمىنا, بىلىمىنە, مادەنيەتىنە ۇلەس قوسسام دەگەن نيەت ەدى.
ول ەكى تىلگە بىردەي ەدى. ۇلتتىق داستۇرگە, ادەت-عۇرىپقا جەتىك بولاتىن. راسىندا, ءبىزدىڭ زامانداستارىمىز اۋىلدان قالاعا كەلگەندە ەكى اۋىز ورىسشا بىلمەيتىن, بىراق تەز ارادا قاتارعا قوسىلىپ, ءتىپتى قالا بالالارىنان وزىپ كەتىپ جاتاتىن. بۇل سول كەزدەگى تازالىقتان بولۋ كەرەك. مەن قازىر جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ءدارىس وقيمىن. وسى كۇنگى جاستار نە ورىس ءتىلىن, نە قازاق ءتىلىن جارىتىپ بىلمەيدى. ءبىر ءدۇبارا ۇرپاق ءوسىپ كەلە جاتقانداي كورىنەدى ماعان. وسىنى جۇرت بولىپ جۇمىلىپ, ويلاستىرعانىمىز ءجون سەكىلدى.
– الدىڭعى تولقىن اعالارىنا دەگەن ومەاعاڭنىڭ قۇرمەتى بولەك ەدى دەپ ەدىڭىز ءبىر اڭگىمەڭىزدە. سول تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز.
– ابىرويى اسىپ, اتاعى دۇرىلدەپ, قىزمەتى ءوسىپ تۇرسا دا اكادەميك كىسىلىگى مەن كىشىلىگىن ءبىر مىسقال دا تومەندەتكەن ەمەس. قاراپايىمدىلىعىمەن كىمدى دە بولسا باۋراپ الاتىن. اسىرەسە, ۇلت زيالىلارى ع.ءمۇسىرەپوۆ, ا.نۇسىپبەكوۆ, ءا.مارعۇلان, ش.شوكين, ءى.كەڭەسباەۆ جانە وزگە دە اعالارىمىزعا ءار كەز ءىلتيپات تانىتىپ, ىزەتىن كورسەتەتىن. اتاۋلى كۇندەرىن ەلدەن بۇرىن ويلاستىرىپ قوياتىن.
ول دوستىققا دا ادال ەدى. سەنىمىڭدى اقتايتىن, ءوزى دە سەنگەن ادامدارىنا اعىنان جارىلاتىن. قۇبىلما مىنەز, جاعىمسىز قىلىقتارىمەن «ءبىر ۇرتى ماي, ءبىر ۇرتى قان» (اباي) بولىپ جۇرەتىن جىلماقايلاردى ماڭايىنا جۋىتپايتىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ومىرزاق ماحمۇت ۇلى ءبۇتىن ادام بولاتىن.
– اكادەميك عارىش سالاسىنداعى ايتۋلى مامان ەدى. ول كىسىنىڭ ءوزىمىزدىڭ جەر سەرىگىمىزدى عارىشقا ۇشىرۋ جونىندە العاش ماسەلە كوتەرگەنى دە ەستە. بايقوڭىر اتوم پوليگونى ەمەس, كوپ ەلدىڭ قولى جەتپەي وتىرعان ۇلكەن كەشەن دەۋشى ەدى. ءسىز بۇل تۋرالى دا جاقسى بىلەتىن بولۋىڭىز كەرەك.
– جوعارىدا ايتتىم, ول اكادەميانى باسقارىپ جۇرگەندە بىرنەشە ينستيتۋتتار اشتى دەپ. سونىڭ قاتارىندا عارىشتىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى دا بار ەدى. كەيىن وسى ينستيتۋتتى ءوزى باسقاردى. سول ينستيتۋتتا جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ دەرەكتەرىن قابىلدايتىن حالىقارالىق جەلىلەر ورتالىعىن قۇردى. عارىشقا ۇشقان قوس قىرانىمىز توقتار اۋباكىروۆ پەن تالعات مۇساباەۆتىڭ وربيتالىق كەشەن بورتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن ەكسپەريمەنتتەردىڭ ءتورت قازاقستاندىق عىلىمي باعدارلاماسىنا جەتەكشىلىك ەتتى. ونىڭ ناتيجەلەرىن ينستيتۋتتا زەرتتەپ, زەردەلەدى. ءوزىڭ ايتقانداي, بايقوڭىر قازاق ءۇشىن بولاشاقتا ۇلكەن تابىس كوزى ەكەنىن ءجيى ايتاتىن. اسىرەسە, عارىشقا قاجەت ماماندار دايىنداۋدى قولعا الىپ, كوككە سامعايتىن كەمەلەردى جاساۋ ىسىنە قاتىسۋ ماسەلەسىن دە ءار كەز ويلاستىرىپ جۇرەتىن. كەزىندە وداقتىق عارىشتىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولعان ر.ز.ساگدەەۆپەن بىرىگىپ, بىرنەشە باعالى باعدارلامالار, ۇسىنىستار جاساعان ەدى. سونى قايتسەك جۇزەگە اسىرامىز دەپ, ويى ونعا, ساناسى سانعا ءبولىنىپ جۇرەتىن. تاۋبە دەيىك, قازىر عارىشقا ءوز جەر سەرىگىمىزدى ۇشىردىق. ەندى قازاق ەلىنىڭ ازاماتتارىنان كادر دايىنداۋ ءىسىن تۇبەگەيلى شەشسەك, بايقوڭىر ول ايتقانداي, باعىمىز بولارى ءسوزسىز.
كەيىنگى جاستارعا ۇلگى بولسىن دەپ مىنا ءبىر ونەگەسىن دە العا تارتسام ارتىقتىق ەتپەس. اناسىن الاقاندا ۇستاعان ومەكەڭ جارىن دا قادىرلەپ ءوتتى. رايحان عانيقىزى ەكەۋى ءبىر اۋىلدا ءوسىپ, ءبىر مەكتەپتە وقىپ, جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىر فاكۋلتەتتە ءبىلىم العان ادامدار. ومىرزاق قازمۋ-دە قىزمەت ەتسە, رايحان بۇرىنعى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا, قازىرگى ەكونوميكا ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىس جاسادى. ومىرزاق جىلقىشىنىڭ ۇلى ەدى. ال رايحان كولحوز باستىعىنىڭ قىزى بولاتىن. ءبىر عاجابى, ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى سىيلايتىن, قۇرمەتتەيتىن, تەڭ دارەجەدە جۇرەتىن. سەن جىلقىشىنىڭ ۇلىسىڭ, مەن باستىقتىڭ قىزىمىن دەگەنىن ءومىر بويى ەستىگەن ەمەسپىز. وسى كۇنى كەيبىر وتباسى ۇل-قىزدارىنىڭ اراسىنداعى جالىنداعان ماحاببات تەڭسىزدىكتەن تۋىنداعان كيكىلجىڭگە ۇلاساتىنىن كورگەندە, بۇل كىسىلىكتىڭ, كىشىلىكتىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ كەمدىگىنەن, دۇنيەنىڭ ق ۇلىنا اينالىپ, بيلىكتىڭ بيشىگىن مالدانعان تىرلىكتەن-اۋ دەپ ويلايمىن.
ءيا, ومىرزاق كەلىستى جىگىت ەدى. ويى مەن بويى تەڭ تۇسەتىن. رايحان دا كورىكتى بولاتىن. قولاڭ شاشى تىرسەگىنە ءتۇسىپ, اققۇبا جۇزىنە بوتا كوزى جاراسىپ تۇراتىن. مەن ەكەۋى قاتار كەلە جاتقاندا ىشتەي ءسۇيسىنىپ, ەكى جاقسى قوسىلمايدى دەگەن وتىرىك دەۋشى ەدىم. ءبارىمىز دە پەندەمىز عوي, كەيدە كەلىستى ايەل كورسەك, اڭگىمەنى گۋلەتىپ جىبەرىپ, ومەكەڭە قارايتىنبىز. ول كىسى ونداي كەزدە تۇك ەستىمەي, وزىمەن ءوزى وتىراتىن, ءمان دە بەرمەيتىن. سول كەزدە بارىپ, ونىڭ جارعا دەگەن ادالدىعىن, سىرتىنان ءبىر اۋىز ءسوز ايتپاۋعا, وزگەگە كوز سالماۋعا سەرت بەرگەنىن اڭعاراتىنبىز. وسىنداي اسىل قاسيەتتەرىن ايتا بەرسەم, جەتىپ-ارتىلادى. بۇل ونىڭ جەتەلىلىگىنەن, تەكتىلىگىنەن بولۋ كەرەك.
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا كورەگەندىكپەن ۇيىتقى بولعان «بولاشاق» باعدارلاماسىنا دەگەن ءسۇيسىنىسىن تالاي ەستىپ ەدىك. بۇل ەلىمىزدىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىنا كەڭ جول اشادى دەپ وتىراتىن...
– بۇل راس, جاقسى بايقاعان ەكەنسىڭ. شىنىندا, پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاق» باعدارلاماسى ۇلكەن يدەيادان تۋعان عوي. جاڭادان ەگەمەندى ەل بولىپ جاتقاندا مىقتى كادردىڭ قاجەت ەكەنى بەلگىلى بولدى. قازىر سونىڭ جەمىسىن كورىپ جاتىرمىز. ءومىرزاق ماحمۇت ۇلى وسى «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ باعىت-باعدارىن قولداي وتىرىپ, مىنانداي ويىن ورتاعا سالۋشى ەدى. باعدارلاما اياسىندا شەنەۋنىك دايىنداۋمەن قاتار, عىلىمعا قاجەت تالانتتاردى دا وقىتساق دەيتىن. ەڭ دارىندىلاردى ىرىكتەپ الىپ, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ مىقتى جاراقتالعان لابوراتوريالارىندا ءبىلىمىن تولىقتىرىپ, تاجىريبەدەن وتكىزىپ, ودان كەيىن ەلىمىزگە كەلگەننەن سوڭ سونى جالعاستىرىپ, جاڭا عىلىمي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا پايدالانساق, تەحنيكا مەن تەحنولوگيانى جەتىلدىرۋگە ۇلەسىن قوستىرساق دەيتىن. ول كەڭەس ءداۋىرىنىڭ العاشقى جىلدارىندا پ.كاپيتسا, ك.لانداۋ, ۆ.فوك, ن.سەمەنوۆ, تاعى باسقا جاستاردى شەتەلگە وقۋعا جىبەرگەنىن, ولاردىڭ نيلس بوردان, وزگە دە وقىمىستىلاردان ءبىلىم الىپ كەلىپ, كەڭەس عىلىمىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقانىن تىلگە تيەك ەتەتىن. بولاشاقتا سول سەكىلدى ءبىز دە ناعىز تالانتتاردى عىلىم سالاسى بويىنشا جىبەرسەك دەيتىن. ال ءبىتىرىپ كەلىپ جاتقانداردىڭ عىلىمعا بەت بۇرمايتىنىنا, تەك شەنەۋنىكتىك قىزمەتكە تالپىناتىنىنا قىنجىلىپ, ولاردىڭ بارىنە جىلى ورىن قايدان تابىلار ەكەن دەگەن كۇدىگىن دە جاسىرماۋشى ەدى. بۇل ونىڭ تالاپشىلدىعىنان تۋعان ويلار دەپ بىلەمىن. تالاپشىلدىعىنا تاعى ءبىر دايەك كەلتىرسەم, اكادەميانى باسقارىپ جۇرگەندە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنا باسشى, مىقتى لابوراتوريالارعا مەڭگەرۋشى تاعايىنداعاندا وعان ۇسىنىلعان ازاماتتاردىڭ ءبىلىم بىلىگىنە ەرەكشە نازار اۋداراتىن. كەز كەلگەن ادامدى بوس ورىنعا قونجيتا سالىپ, عىلىم مەن بىلىمگە زيان جاسامايىق دەيتىن. تانىستىقپەن قىزمەتكە تالانتسىزداردى العان ادامدار تۋرالى ەستىسە, وبالدان قورقىڭدار دەپ وتىراتىن.
ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ەر ەڭبەكسىز وسپەيدى دەگەندى ءجيى ايتىپ, ءوزىنىڭ بۇگىنگى دارەجەگە ەڭبەكپەن جەتكەنىن اڭعارتاتىن. ال قازىرگى جاستاردىڭ جەتەككە ۇيرەنىپ العانىنا قاتتى كەيتىن. بۇعان كەيبىر اتا-انالار دا بوي الدىرىپ بارادى, ولاردىڭ بالالارى تانىستىقپەن وقىپ, تانىستىقپەن قىزمەتكە تۇرۋعا ۇمتىلادى. اكەسى مىقتىلاردىڭ, اقشاسى بارلاردىڭ ۇل-قىزى ءتىپتى تاناۋلارىن كوتەرەتىندى شىعاردى, بۇل جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس. مۇندايدان ۇلت بۇزىلادى, ۇرپاق السىرەيدى, دەپ وي بولىسەتىن. ءبىز جاستاردىڭ ساناسىنا التىن پىشاقتىڭ قاپ تۇبىندە جاتپايتىنىن, جەتەكتەگەن تازىنىڭ ءبارى اڭ المايتىنىن قۇيۋىمىز كەرەك. جەمقورلىق دەگەن جەگى قۇرت ۇلكەندى قويىپ, مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىن جاعالاي باستادى. مۇنداي جاعدايدا ءبىلىم تولىق بەرىلمەيدى. ءبىلىمدى بىلاي قويىپ, ۇرپاعىمىز تانىستىقپەن قىزمەت ىستەيمىن, اۋىردىڭ استى, جەڭىلدىڭ ۇستىمەن ءجۇرىپ بايلىق جينايمىن دەگەنگە قۇمارتاتىن بولادى. مۇنى بولدىرماۋ بىزگە پارىز بولىپ تۇر. ارقايسىمىز مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «عىلىمنىڭ ارتىنان ەرىپ, كورسەتكەن جولىمەن جۇرگەن جۇرت بۇل كۇندە ءومىردىڭ تورىندە. اۋەلى عىلىمسىز ادام مەن بۇل كۇنگە عىلىمدى ادامدى الساق, ەكەۋىنىڭ اراسى ايلاسىز حايۋان مەن اقىلدى, ايلالى ادامنىڭ اراسىنداي» دەگەن ۇلى وسيەتىن ورىنداۋىمىز كەرەك دەيتىن.
قورىتا ايتقاندا, ءبىلىم مەن بىلىگى كىمگە دە بولسا ۇلگى بولاتىن, تەك وزىمىزدە عانا ەمەس, الەمگە اتى تانىلعان اسىل ازامات ومىرزاق ماحمۇت ۇلى سۇلتانعازيننىڭ ءومىردەن وزعانشا ونەگەلى ءومىرى وسىلاي جالعاسىپ ەدى. ەندى ونىڭ ءوزى جوق بولعانمەن, عىلىمداعى جاڭالىعى ءار قىرىنان سالتانات قۇرىپ, ەل دامۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ جاتىر. تاۋبە دەرلىگى وسى.
– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت.
سوڭعى جاڭالىقتار
ەرتەڭ اۋا رايىنا بايلانىستى بىرنەشە وڭىردە ەسكەرتۋ جاسالدى
اۋا رايى • كەشە
فريستايل-موگۋل: پاۆەل كولماكوۆ وليمپيادادا 1/8 فينالعا دەيىن جەتتى
وليمپيادا • كەشە
وسكەمەندە اۋانىڭ لاستانۋىنا بايلانىستى وقۋشىلار قاشىقتان وقيدى
ايماقتار • كەشە
استانادا LRT ايالداماسىنان ءورت شىقتى
وقيعا • كەشە
