– داميانو ميكەلەتتو مىرزا, ءسىزدىڭ «وپەرا ونەرى حالىقارالىق بيزنەسكە اينالىپ كەلە جاتىر» – دەگەن پىكىرىڭىزگە قۇلاق اسپايتىن جان نەكەن-ساياق. كلاسسيكالىق ونەر تۋرالى بۇلاي توسىن وي توپشىلاۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟
– ويتكەنى جەر بەتىندەگى ادامزات بالاسىنىڭ بارىنە بىردەي ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ ىشىندە قازىر اسىرەسە, وپەرا ونەرىنىڭ باعى ەرەكشە جانىپ تۇر. بۇرىن كوپ نارسەدەن بەيحابار بولىپ كەلگەن وركەنيەتتەردىڭ ەندى ءبىر-بىرىمەن ەتەنە جاراسىپ, ميداي ارالاسۋى ءتۇپتىڭ تۇبىندە شىعارماشىلىق ادامىنىڭ ومىرىنە ەلەۋلى وزگەرىستەر الىپ كەلەتىنى تاعى بەلگىلى. بۇرىن بىزدەر دە, سىزدەر دە اشىلماعان ارالدار ءتارىزدى بەيمالىم ەدىك. قازاقستانعا ات باسىن بۇرۋ – ءومىرىمنىڭ وزەگىنە وڭ وزگەرىستەر الىپ كەلدى. بۇل مەنىڭ ونەردەگى جاڭا تىنىسىمدى اشىپ, ۇلان-عايىر دالانىڭ بوياماسىز, شىنايى ۇنىنە ءسۇيسىندىم...
– دج. ۆەرديدىڭ قىزىققا تولى, كۇلكىلى «فالستاف» وپەراسى بۇگىنگى قوعام ءۇشىن نەسىمەن قۇندى؟
– ءتۇرلى ستيل مەن ءداۋىردى ءبىر بويىنا بىرىكتىرگەن ەرەكشە تارتىمدى سپەكتاكلدە ءتۇس پەن ءوڭ, كەشەگى مەن بۇگىنگى شاق قابىسا ورىلەدى. اقسۇيەك دجون فالستاف مىرزانىڭ باسىنان كەشكەن حيكايالارى وتە اسەرلى باياندالىپ, بولجاپ بولماس سيۋجەت وتە كوتەرىڭكى راۋىشتە كورىنىس تابادى, جايدارمان ناز بەن جارقىنشاق مۇڭعا شالىنعان اياۋلى سەزىم جىرى تىڭداۋشى جۇرەگىن ەلەڭدەتپەي قويمايدى.
وقيعا قارت مۋزىكانتتارعا ارنالعان ۇيدە ءوربيدى (كەزىندە كومپوزيتوردىڭ ءوزى نەگىزىن قالاعان). ەگدە تارتقان ءانشى فالستافتىڭ جانىن ماحاببات اۋەنى تۇنجىراتىپ, جۇرەگىن عالامات سەزىم بيلەيدى. اياۋلى جانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن ىڭكارلىك, جۇرەك سىرى مولدىرەپ جىرلانار قويىلىمدا ىشكى جان تولعانىسىنا باسىمىراق ءمان بەرۋگە تۋرا كەلدى. يدەيانى الاڭسىز الىپ شىعۋ ءۇشىن وسى ءتاسىلدى پايدالاندىم.
سپەكتاكلدىڭ سۋرەتشى-ستسەنوگرافى پاولو ءفانتيندى, كوستيۋمدەر بويىنشا سۋرەتشىسى كارلا تەتيدى كوپ اۋرەگە سالا قويماعان سياقتىمىن. ءبارى دە ءبىز ويلاعانداي ءساتتى ءورىلدى. بۇعان اۋەلى ىشكى تۇيسىكتەردىڭ ءتۇيىسۋى سەبەپشى بولسا كەرەك. سەبەبى بىرىمەن-ءبىرى ەتەنە تۇسىنىسكەن ادامداردىڭ عانا جولدارى بولادى ەمەس پە؟ وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ءار ادامنىڭ وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى مۇقيات اتقارىپ, ادالدىق تانىتۋىم دىتتەگەن ماقساتقا قول جەتكىزدى. باستى پارتيانى ورىنداعان ارىپتەستەرىم ويىمداعىنى قاعازدان وقىپ تۇرعانداي ۇعىپ الا قويدى. سپەكتاكلدە ۇساق-تۇيەك دەگەن نارسە اتىمەن جوق, ءبارى – ماڭىزدى... ساحنادا جۇرگەندە ساعاتقا قارامايسىڭ. دومنا پەشىنىڭ جانىندا جانتالاسقان جانداي جون ارقامىز سۋعا مالىنىپ, اقىرى ءوز جوبامىزدى جۇزەگە اسىردىق.
– باستى پارتيالاردى كىمدەر ورىندادى؟
– اقسۇيەك بونۆيۆان دجون فالستاف مىرزا ءرولىن الەمدەگى ەڭ ۇزدىك ورىنداۋشى, حاريزماعا تولى امبرودجو ماەستري سومداپ, جالىندى ەنەرگياسىمەن جارقىراپ كوزگە شالىندى. ونى الەمگە تانىمال ەتكەن فالستاف پارتياسىنداعى اتىشۋلى دەبيۋت 2001 جىلى لا سكالا تەاترى ترۋپپاسىنىڭ اسا ءىرى جەتىستىگى رەتىندە تاريحتا قالدى. بۋسسەتوداعى دجۋزەپپە ۆەردي تەاترىنىڭ تاريحي ساحناسىندا ورىن العان سول ساتتەن بەرى دە مۇندا تالاي بەينەلەر جاڭعىردى. الايدا ماەستري ورىنداۋىنداعى بەينەنىڭ جارقىلى ءالى كۇنگە دەيىن كوزىڭدى قارىپ وتەدى. ول تۋرالى نەبىر بەدەلدى باسىلىمداردا جىلى پىكىرلەر, سىني ماقالالار جازىلدى.
ودان ارى قاراي فورد بەينەسى – ماسسيمو كاۆالەتتي, اليسا فورد حانىم – كارمەن دجانناتتازيو, نانەتتا – روزا فەولا, مەگ پەيدج حانىم – انناليزا ستروپپا, كۆيكلي حانىم – يۆونن ناف, فەنتون – فرانچەسكو دەمۋرو, دارىگەر كايۋس – لۋكا كاسالين, باردولف – فرانچەسكو كاستورو, پيستول گابريەلە ساگونا سومداۋىندا كورەرمەنگە جول تارتتى. لا سكالا تەاترىنىڭ ارتىستەرى ماەسترو زۋبين مەتانىڭ جەتەكشىلىگىمەن ونەر كورسەتتى. ول بۇگىندە ەڭ تانىمال قويۋشى-ديريجەر رەتىندە الەمگە تانىمال سيرەك تۇلعالاردىڭ ءبىرى سانالادى. كاسىبي شەبەرمەن بىرگە ساحنا ساحاراسىنا ساپار شەگۋ – سەنىمدى ادال دوسىڭمەن ءومىردىڭ قيىندىعىن جەڭىپ, شاتقالدان شاتقاياقتاماي, شىڭعا شىرقاي كوتەرىلۋمەن تەڭ. وسىنداي ءوز كاسىبىن سۇيەتىن جايساڭ جاندارمەن جولىڭنىڭ توعىسۋى وتە عاجاپ.
– لا سكالا تەاترىنىڭ نازارىنا قالاي ىلىكتىڭىز؟
– 2013 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا وسى تەاتر ءۇشىن ادەيىلەپ دج. ۆەرديدىڭ «بال-ماسكاراد» وپەراسىن قويعان بولاتىنمىن, سودان سوڭ ىلە-شالا ميلاندىق تەاتردىڭ ساحناسىنا دج. ءروسسينيدىڭ «جىبەك ساتى» سپەكتاكلىن شىعاردىم, ال ەندى تاپ وسى كۇندەرى لا سكالا تەاترىندا ءۇشىنشى قويىلىمىم – «فالستاف» وپەراسى ءجۇرىپ جاتىر. جالپى «قالاي نازارعا ىلىكتىڭىز؟» دەگەن سۇراقتان گورى مەنى «بۇل مەنىڭ ەڭسەرگەن ەڭ بيىك شىڭىم با؟» دەگەن ماسەلە كوبىرەك مازالايدى.
– ەزۋگە ەرىكسىز كۇلكى ۇيىرەتىن, ءازىل-قالجىڭعا قۇرىلعان تۋىندىدا كوستيۋمدەر مەن دەكوراتسيانىڭ سوعان لايىق بولۋى شارت پا؟
– ساحناگەردىڭ ساناسى ءبىر ويعا شەگەلەنىپ قالعانىن كورگەن ەمەسپىن. سوندىقتان كوستيۋمدەر مەن دەكوراتسيا بارلىق كەزدە كۇلكى ءۇشىن قوسىمشا قۇرال رەتىندە پايدالانىلا بەرمەيدى. مۇندا نەعۇرلىم ەركىندىك سەرەناداسى ەسىپ تۇرۋى كەرەك. بۇلاردى رەجيسسەردىڭ قيالى شەشەدى. كۇلكىلى جايتقا قۇرىلعان سپەكتاكلدىڭ ءبارىن جەڭىل-جەلپى دۇنيە ەكەن دەپ باعالاۋشىلار بار. بىراق تۇسىنگەنگە كۇلە ءبىلۋ دە, كۇلدىرتە الۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. مۇنىڭ استارىندا جانىڭىزعا ۇلكەن سالماق تۇسىرەتىن نارسەلەر بۇعىپ جاتادى. سوندىقتان كوڭىل جابىرقاتار تۇستارىن زەرتتەپ-زەردەلەۋ اسا ماڭىزدى. بۇل جەردە بايانداۋدىڭ ەكى ءتۇرلى دەڭگەيى بار: بىرىندە شىنايى ومىردەن الشاق كەتپەي, دج. ۆەرديدىڭ ءوزى نەگىزىن سالعان قارتتار ءۇيىنىڭ دالمە-دالدىگىن كورسەتەتىن دەكوراتسيالاردى پايدالاندىق. اڭگىمەلەۋدىڭ ەكىنشى دەڭگەيى – فالستافتىڭ تۇستەرىنەن تۇرادى, ياعني تىڭداۋشىلاردى وتكەن عاسىرعا ساپار شەككىزۋدى ماقۇل كوردىك. ياعني ەلەۋسىز كورىنىستەن تاريحي ساتتەر ارا-تۇرا قىلاڭ بەرىپ قالىپ وتىرادى.
– اركىم ونەردەن ءوز اقيقاتىن, ءومىر ءسۇرۋ قاعيداسىن ىزدەپ تالپىنىپ باعادى. ءسىز سول سۇرلەۋىڭىزدى تاپتىڭىز با؟
– جالپى, وپەرادا تۇپنۇسقادان تىم الشاق كەتىپ قالۋعا بولمايدى. ودان قول ءۇزىپ الساڭىز, قويىلىم قوجىرايدى. بارلىق ادامنىڭ كوڭىلىن تابامىن دەۋ – ۇلكەن قاتەلىك. سودان سوڭ تاريحقا ءار ادامنىڭ كوزقاراسى ءار ءتۇرلى. سول سەكىلدى اقيقات جولى دا سولاي. ءتىرى پەندە ءۇشىن ەرتەڭگى كۇننىڭ ەنشىسىنەن ماڭدايىنا نە بۇيىرارى بەلگىسىز. ءوز باسىم ءبىر سىزىقتىڭ بويىمەن تاپجىلماي ءومىر سۇرگەن جاندى كورگەن ەمەسپىن. كۇنى بۇرىن نە بولاتىنى ءمالىم بولسا, ومىردە نە ءمان قالادى؟! ونەر دە سولاي. بۇل دا – ءتىرى اعزا. ال مەن بار بولعانى سونىڭ ىشىندەگى تىرشىلىككە بويۇسىنعان كوپتىڭ ءبىرىمىن. اقيقاتىم – وسى. قولىمنان كەلەتىنى, ءوز قيال-قۇسىمدى شەكتەمەۋ, مۇمكىندىكتىڭ قاي-قايسىسىنا دا قارسى تۇرماۋ, مەيلىنشە اشىق, كەڭ بولۋ. تاريحقا ءبىر عانا تۇستان ءۇڭىلۋ كوپ جايتتى نازاردان تىس قالدىرىپ قويۋعا اكەلىپ سوقتىرادى. سوندىقتان وعان ءار قيىردان زەر سالىپ ۇيرەنۋ كەرەك. وسى رەتتە كلاسسيكالىق جانر ءاردايىم جاڭا ءارى وزەكتى بولا الادى. ونەردەگى سۇرلەۋىم – ءبىر عانا سيۋجەتكە بايلانىپ قالماۋ, وعان ءار ءتۇرلى قىرىنان كەلۋ.
– عافۋ ەتىڭىز, سوندا تۇپنۇسقانى ءوزىمنىڭ شابىتىمنىڭ شارىقتاۋىنا قاراي قۇبىلتۋعا قۇقىم بار دەگەنىڭىز بە؟ رەجيسسەردىڭ قولىنا مۇنداي مۇمكىندىكتى بەرىپ قويىپ, باسقالار قاراپ وتىرا ما؟ مىسالى, اۋەل باستا ۆەرديدىڭ كورسەتكىسى كەلگەن وي-ءتۇيىنى اقىر اياعىندا جۇرتقا ۇعىنىقتى بولماي قالادى-اۋ دەپ كۇماندانبايسىز با؟
– ەۋروپادا وعان جاڭاشا قاراۋ تەندەنتسياسى بەلەڭ الۋدا. وپەرا از-كەم ءتۇرلى ينتەرپرەتاتسيالارعا يە بولا باستادى. قازىر دە, ارينە جازىلۋدا, بىراق سانى از. دج. پۋچچينيدەن كەيىن ءتىپتى بۇل جانرعا قالام تەربەۋ مۇلدە ازايدى. مىنە, سودان كەيىن رەجيسسەرلىك ينتەرپرەتاتسيا ءداستۇرى پايدا بولدى. تەاترلاردىڭ وزدەرى بۇل سيۋجەتتەرگە جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋدى قاجەت ەتەدى, بىراق شىن مانىندە, وپەرا وعان مۇقتاج ەمەس. ينتەرپرەتاتسيا تۇپنۇسقانى تۇپكىلىكتى وزگەرتىپ تاستاۋ دەگەن ءسوز ەمەس. قايتا كەرىسىنشە, سپەكتاكلدىڭ عۇمىرىن ۇزارتىپ, قويىلىمنىڭ تۇسىنىكتى بولىپ قالا بەرۋىنە مۇمكىندىك اشادى, سونىمەن قاتار حالىقارالىق بيزنەسكە اينالىپ ۇلگەرگەن وپەرانىڭ ءساتتى جانر بولۋىنا جاعداي تۋعىزادى. ونىڭ استە شەگى جوق, تەك ءبىر عانا شەكتەۋ – ءوزىنىڭ نەگىزگى ءمان-ماعىناسىن جوعالتپاۋى ءتيىس. ەڭ الدىمەن, كورەرمەنگە تۇسىنىكتى بولۋ جاعىنا كوبىرەك ءمان بەرىلەدى. قيال, كوركەمدەۋ جاعىنا وسى مەجەگە جەتىپ العان سوڭ عانا كوڭىل بولىنەدى. جاڭا نۇسقا – سودان كەيىنگى اڭگىمە. وسىلاي ەتكەندە عانا جانردىڭ جانى ساقتالادى.
– سيۋجەت جالىقتىرعان جاعدايدا قانداي ارەكەتكە بارعان ابزال؟
– مۇندايدا كلاسسيكالىق شىعارمالاردى جاڭعاقشا شاعاتىن تالانتتى كومپوزيتورلار كەرەك.
– فالستاف – تۇبىنە تەرەڭ بويلاماساڭ, سىر-ساندىعىندا نە بار, نە جوعىن سەزدىرمەيتىن وتە كۇردەلى پارتيا. ولاي دەيتىنىمىز, جۇرت ءاجۋالاپ, كۇلكىگە اينالدىرعانمەن بۇل كەيىپكەر ولاي ەمەس قوي. مۇنىمەن ۆەردي نە ايتپاق بولدى ەكەن؟
– مىنا دوڭگەلەنگەن دۇنيەنىڭ ءوزى سەلك-سەلك ەتىپ, ميىعىنان ك ۇلىپ تۇرعان جوق پا ء(وزى دە ءسال-ءپال ەزۋ تارتىپ, جىميدى)؟ ءومىر تۋرالى كەيدە ءوزىمىز نەشە ءتۇرلى ءسوز ساپتاپ جاتامىز. بىرەۋ ء«ومىر ءسۇرۋ قيىن بولىپ بارادى» دەپ شاعىمدانادى, بىرەۋ ء«ومىر-وتكىنشى, مىنا تىرشىلىكتە ماڭگىلىك ەشنارسە جوق», دەپ تۇجىرىم جاسايدى. ءومىر جايىندا شىركىن, كىم ءپالساپا سوقپاي جاتىر دەسەڭشى. مۇنى قانداي تۇستە كورگىڭىز كەلەتىنى قابىلدايتىن كوڭىلىڭىزگە, سەزىنەتىن جۇرەگىڭىزگە بايلانىستى. ونى قاي تۇسپەن بوياعىڭىز كەلەدى؟ قارا قارىنداشپەن بە, اق تۇسپەن بە؟ گارمونيا بولۋى ءۇشىن ارالاسقانى ءجون شىعار. ۆەردي كەيىپكەرىنە ءوزىم سولاي قارادىم. نەگە بۇل ادامنىڭ ۇستىنەن جۇرت سونشاما كۇلەدى دەپ تۇڭىلمەدىم. دۇنيەنىڭ ءبارى ءازىل-قالجىڭنان تۇرادى ەكەن. ول بىردە قاڭباقتاي جەپ-جەڭىل كورىنگەنمەن, ەكىنشى جاعىنان تەرەڭ ويعا شومدىرادى. وپەرادا ماحاببات, قايعى-مۇڭ, ءولىم مەن جاراتۋشى يە جايى جىرلانادى. جالپى بىرەۋدىڭ ازاپ-مۇڭىنا بولماسا قايعىلى وقيعالار ۇستىنەن مىسقىلداۋ, مىرس-مىرس كۇلۋ ادەپسىز ادەت ەمەس پە؟ ءومىر قۇزىنا تابان تىرەگەن ۆەرديدى سول ساتتە نە تولعاندىردى, نەگە مۇڭايدى, نە ءۇشىن سولاي شەشىم قابىلدادى؟ ءار سۋرەتكەر سونى تاۋىپ, دامىلداعىسى كەلەدى.
– ۆەرديدىڭ 80 جىلدىق قۇرمەتىنە ارنالعان وپەرانىڭ مۋزىكاسى قانداي عاجاپ! سىزگە نە ماڭىزدى – مۋزىكا ما, سيۋجەت پە؟
– ەكەۋى دە. بۇل جەردە كومپوزيتوردىڭ ەڭبەگى الابوتەن. بۇل ونىڭ بۇرىنعى جازعاندارىنىڭ بىردە-بىرەۋىنە ۇقسامايدى. وزگەشە رۋحتا ورىلگەن تۇشىمدى تۋىندى. بۇل جەردە اريا, اۋقىمدى حور نومىرلەرى جوق, ياعني مۇلدەم باسقا وپەرا. جاڭانى ىزدەگەندە جارتى جولدا توقتاپ قالۋعا بولمايتىنى سياقتى, مەن دە وسى الەمدى شىن شارلاپ, ناعىز ءومىر مەكتەبىن, ۆەردي رۋحى شالقىعان مەكەندى تاپتىم.
اڭگىمەلەسكەن قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
