ۇكىمەت وتىرىسىندا جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جو­باسى ماقۇلداندى

استىق جيناۋ ناۋقانى اياقتالۋعا جاقىن

اۋىل شارۋاشىلىعى ءبى­رىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى قايرات ايتۋعانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق وڭىرلەردە استىق جيناۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىنگە دەيىن 11,6 ملن گەكتاردىڭ استىعى جينالعان. ورتاشا گەكتارىنا 12,6 تسەنتنەر تۇسىمدىلىكپەن 14,7 ملن توننا استىق باستىرىلعان. استىق جيناۋ قارقىنى وتكەن جىلدىڭ دەڭگەيىنەن 2,5 ملن گەكتارعا نەمەسە 16 پايىزعا ارتىق.  

جالپى, رەسپۋبليكا بويىنشا ءداندى داقىلدار القاپتارىنىڭ 76,7 پايىزى جينالىپتى. نەگىزگى ەگىن ەگەتىن وڭىرلەردە, ماسەلەن, اقمولا وبلىسىندا 3,5 ملن توننا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 3,3 ملن توننا, قوستاناي وبلىسىندا 3,8 ملن توننا استىق ورىلدى.

ق.ايتۋعانوۆ سونىمەن قاتار وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا ماساقتى ءداندى داقىلداردى جيناۋ اياقتالعانىن اتاپ ءوتتى. ياعني, 1,4 ملن توننا ءداندى داقىل جينالعان, بۇل وتكەن جىلدىڭ دەڭگەيىنەن 3,5 پايىزعا ارتىق.

ارپا جيناۋ جۇمىستارى دا اياقتالۋعا جاقىن. ماسەلەن, بۇگىنگى تاڭدا 1,8 ملن گەكتار نەمەسە القاپتاردىڭ 86 پايىزى جينالىپ, 2,7 ملن توننا ارپا ءدانى الىنىپ وتىر. ال مايلى داقىلدار بويىنشا استىق جيناۋ القاپتارىنىڭ شامامەن 24 پايىزى جينالعان, بۇل وتكەن جىلدىڭ دەڭگەيىنەن 10 پايىزعا ارتىق. ءسويتىپ, 1,2 ملن توننا مايلى داقىل باستىرىلعان. سونىمەن قاتار الماتى, جامبىل جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا كوكونىس-باقشا داقىلدارىن جيناۋ جالعاسۋدا. ايتالىق, القاپتىڭ 76 پايىزى قامتىلىپ, 3,1 ملن توننا كوكونىس-باقشا داقىلدارى جينالعان, بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس دەڭگەيىنەن 13 پايىزعا ارتىق.
ق.ايتۋعانوۆ, سونداي-اق اس­تىق جيناۋ جۇمىستارىن ۇيىم­داسقان تۇردە جۇرگىزۋ ءۇشىن وڭىر­لەر ارزانداتىلعان ديزەل وتى­­نى­نىڭ قاجەتتى كولەمىمەن قامتاماسىز ەتىلگەنىن, بارلىق قابىلداۋ پۋنكتتەرى جاڭا ءتۇسىم استىعىن قابىلداۋعا دايىن ەكەن­دىگىن تىلگە تيەك ەتتى. سونىمەن قاتار اعىمداعى جىلى استىق قوي­­ما­لارىنىڭ رەيتينگىن انىق­تاۋ جانە تاعايىنداۋ ادىستەمەسى ەنگى­زىلگەن. بيىلدان باستاپ ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى سە­نىمسىز رەيتينگكە يە استىق قابىل­داۋ كاسىپورىندارىمەن جۇمىس جا­ساۋ­دى دوعارماق. بۇدان وزگە اس­تىق ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن اعىم­داعى جىلى تۇقىم شارۋاشى­لىعىن قولداۋ جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى قولدانۋ بو­يىنشا قاجەتتى شارالار قابىل­دانعانىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ار­قا­سىندا 3-ءشى سىنىپتى استىق ۇلەسى 76 پايىزدى قۇراعان, ال وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 44 پايىز بولعان.

ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيستر وسىلايشا بيىل بۋنكەرلىك سالماقتاعى جالپى ەگىن جيناۋ 19,5 ملن توننانى قۇرايتىنىن جەتكىزدى. ال نەگىزگى ەگىن ەگەتىن ءۇش ءوڭىر بويىنشا شامامەن 15 ملن توننا جيناۋ جوسپارلانعان. مەجەلەنگەن ساپانى ەسكەرە وتىرىپ, اتالعان كولەمدەر استىقتىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن 8 ملن تونناعا دەيىن جەتكىزۋگە مۇم­كىندىك بەرمەك. 

جاڭا سالىق كودەكسى اشىقتىقتى كوزدەيدى

ۇكىمەت وتىرىسىندا ما­­قۇل­دانعان جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسى جايىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ باياندادى. ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنشە, جاڭا كودەكس شوب ءوسىمىن ىنتالاندىرۋدى جانە ەلىمىزدىڭ قارجى سەكتورىن نىعايتۋدى كوزدەيدى. ت.سۇلەيمەنوۆ سونىمەن قاتار جاڭا سالىق كودەكسى اياسىندا سالىق سالۋ يدەولوگياسى وزگەرگەنىن, ول ادال سالىق تولەۋشىنى قورعاۋعا, ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سەكتورلارىن ىنتالاندىرۋعا جانە اكىم­شىلىكتەندىرۋدى جەڭىلدەتۋگە با­عىتتالاتىنىن اتاپ ءوتتى.

جاڭا كودەكس سالىق داۋلارىن ءادىل قاراۋعا مۇمكىندىك بە­رەدى. سونداي-اق ەگەر سالىق تو­لەۋ­شى سالىق ورگانىنىڭ تۇسىندى­رۋىنە سايكەس ارەكەت ەتسە جانە ناتي­جەسىندە پوزيتسيا وزگەرگەن بولسا, ايىپپۇلدار مەن ءوسىمپۇلدار قول­دانباۋ ۇسىنىلۋدا. بۇدان وزگە بيزنەسكە زاڭنامانىڭ وزگەرىستەرىن زەرتتەۋ ءۇشىن كوبىرەك ۋاقىت ۇسىنىلادى. بارلىق پايدا بولعان تۇزەتۋلەردى كەلىسە وتىرىپ, ءبىر زاڭ جوباسىمەن ەنگىزۋ ۇسىنىلۋدا – بۇل بيزنەسكە سالىق كودەكسىنىڭ بارلىق وزگەرىستەرى تۋرالى حاباردار بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, دەدى مينيستر.

شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن قولدانىستاعى ارنايى سالىق رەجىمدەرىن ساقتاۋ قاراستىرىلعان. وعان قوسا جاڭا بالامالى رەجىم – تياناقتالعان شەگەرۋ ۇسىنىلعان. سونداي-اق «جەڭىلدەتىلگەن دەكلاراتسيا» رەجىمى اياسىندا تابىس مولشەرى بويىنشا تالاپ جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن بىردەي بولادى. بۇعان قوسا, جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىندا گەولوگيالىق بارلاۋعا ينۆەستيتسيالار ىنتالاندىرىلادى. كەن سالاسى ءۇشىن ۇستەمە پايداعا سالىقتى الىپ تاستاۋ ۇسىنىلدى. تابىستى بارلاۋدى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا كوممەرتسيالىق تابىس بونۋسىن الىپ تاستاۋ جوسپارلانعان. تەڭىز جانە تەرەڭ مۇناي كەن ورىندارى ءۇشىن جەر قويناۋىن پايدالانۋعا الدەقايدا جەڭىل بالامالى سالىق ۇسىنىلعان.

ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورى تۇرعىسىندا ارنايى ينۆەس­تي­تسيالىق كەلىسىم (ايك) اياسىن­دا اۆتوموبيل جاساۋ ءۇشىن قو­سىم­شا قۇن سالىعى (ققس) بويىنشا جەڭىلدىكتەر ۇسىنىلۋدا. وسىلايشا, شيكىزاتتار مەن ماتەريالدار يمپورتى, سونداي-اق ايك-تە وندىرىلگەن تاۋارلاردى وتكىزۋ بويىنشا اينالىم ققس-دان بوساتىلادى. سونداي-اق بەرىلەتىن م ۇلىك ققس-سىز ساتىپ الىنعان بولسا جانە ايك-كە ارنالعان تاۋارلار تىزىلىمىنە ەنگىزىلگەن بولسا, م ۇلىكتى قارجى ليزينگىنە بەرۋ ققس-دان بوساتىلادى. سونىمەن قاتار, قارجى سەكتورىن ساۋىقتىرۋ, ينۆەستيتسيالار تارتۋ جانە ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتارعا قاتىسۋشىلارعا جە­ڭىل­دىكتەردى ارتتىرۋ ءۇشىن دە ىن­تا­­­لاندىرۋ شارالارى قاراس­تى­رىل­عان. جالپى, سالىق جاڭا­شىل­دىق­تارىن قابىلداعان سوڭ سالىق داۋلارى, تەكسەرىستەر سانى ازايادى, اكىمشىلىكتەندىرۋ جە­ڭىل­دەتىلەدى دەپ بولجانۋدا.

جيىندا بۇدان ءارى سالىق كودەكسى تۋرالى اڭگىمەنى جالعاس­تىر­عان قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ سالىق كودەكسىنىڭ جاڭا جوباسىندا جانە ىلەسپە زاڭ جوباسىندا قاراستىرىلعان مەملەكەت پەن سالىق تولەۋشى اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستى ىرىق­تان­دىرۋ تۋرالى باياندادى.

مينيستر مەملەكەتتىك كىرىس­تەر ورگاندارى مەن سالىق تولەۋ­شى اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل­دىڭ ايقىن ەرەجەلەرىن بەكىتۋ ماق­­ساتىندا زاڭدىلىق قاعيداتى, تيىم­دىلىك قاعيداتى جانە تاۋەكەلگە باع­دارلانعان اكىمشىلىكتەندىرۋ قاعي­داتى سياقتى سالىقتىق اكىم­شىلىك­تەندىرۋدىڭ قاعيداتتارى ەنگى­زىلەتىنىن ايتتى. ءمينيستردىڭ مالى­مەتىنشە, سالىق ءتارتىبىن ارتتى­رۋدى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا تاۋە­كەلدەردى باسقارۋ جۇيەسى تۇ­بە­­گەي­لى قايتا قارالادى. سالىق تو­لەۋ­شى­لەردىڭ ءتۇرلى ساناتتارى ءۇشىن سا­­لىق­­تىق اكىمشىلىكتەندىرۋگە ار­تا­راپ­­تاندىرىلعان ءتاسىل ەنگىزى­لۋدە.

جوبادا سەنىم مەن اشىقتىقتىڭ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ءىرى سالىق تولەۋشىلەرمەن ءوزارا ءىس-قي­مىلدىڭ جاڭا ءتۇرى – دەڭ­گەيلەس مونيتورينگ قاراستىرىلعان. مۇنداي ءتاسىل ەىدۇ ەلدەرىندە پايدالا­نىلاتىن اكىمشىلىكتەندىرۋدىڭ ىلگە­رىندى ادىستەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
زاڭ جوباسىندا ارەكەتسىز سا­لىق تولەۋشىلەردى ماجبۇرلەپ جويۋ ءۇشىن نەگىزگى شارتتار قاراس­تى­رىلعان. اتالعان ءراسىمنىڭ اشىق­تىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا ماجبۇرلەپ جويۋ تۋرالى اقپارات الدىن الا باق-تا جا­ريالانادى جانە وسى كومپا­نيا­لاردىڭ الەۋەتتى كرەديتور­لارىنىڭ شاعىمدارىمەن جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. 

سالىقتىق تەكسەرۋلەر تۇر­عىسىنان ولاردىڭ سانىن قىس­قارتۋ مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا با­عىتتالعان شارالار قاراستى­رىلعان, دەدى مينيستر. ماسەلەن, جوس­پاردان تىس تەكسەرىستەر جۇر­گىزۋ ءۇشىن نەگىزدەمەلەر 56 پايىز­عا قىسقاراتىنىن اتاپ ءوتتى. سو­نى­مەن قاتار, كودەكس جوباسىندا ليتسەنزيالىق باقىلاۋدى ىرىق­تاندىرۋ, سونداي-اق ققس-تى قاي­تارۋ راسىمدەرىن وڭتايلاندىرۋ بويىنشا شارالار كوزدەلگەن.

كەشەندى ءتاسىل كەرەك 

ۇكىمەت وتىرىسىندا قارال­عان تاعى ءبىر ماسەلە – سپورت ينفرا­قۇ­رىلىمىن دامىتۋ جانە قازاقستان ازاماتتارىن دەنەشىنىقتىرۋمەن شۇعىلدانۋعا تارتۋ بويىنشا جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرى. بۇل رەتتە اتقارىلعان شارالار جايىن­دا مالىمەتتەرمەن بولىسكەن ما­دە­نيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىس­تانبەك مۇحامەدي ۇلى ەلى­­مىزدە دەنەشىنىقتىرۋمەن شۇ­عىل­داناتىن ازاماتتار سانى ارتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.

ماسەلەن, 2016 جىلدىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا 4 ملن-نان استام ادامدى نەمەسە حالىقتىڭ 27,4 پايىزى دەنەشىنىقتىرۋمەن جانە سپورتپەن اينالىسۋمەن قامتۋ قامتاماسىز ەتىلگەن. ءۇش جىل ىشىندە بۇل كورسەتكىش 2,3 پايىزعا وسكەن. بۇل تۇستا دەنە­شىنىقتىرۋمەن جۇيەلى اينالىساتىن بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ۇلەسى 15,3 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. بۇگىندە جوو ستۋدەنتتەرىنىڭ 20 پايىزى, كوللەدجدەردە 30 پايىزى سپورتقا تارتىلعان.
سپورتپەن شۇعىلداناتىن مۇ­گە­دەكتەر ءۇشىن جاعدايلار جاسالۋدا. 2009 جىلدان بەرى سپورتپەن شۇعىلدانۋشىلاردى قامتۋ 4 پايىزدان 10,2 پايىزعا ارتتى, دەدى مينيستر. ال ۇلتتىق سپورت تۇر­لەرىمەن اينالىساتىنداردىڭ ۇلەسى 2013 جىلعى 5,9 پايىزدان 2016 جىلى 7,7 پايىزعا دەيىن ارتقان. 

«قازاقستان بارىسى» جوباسى ءبىزدىڭ ۇلتتىق سپورتتىق برەن­دىمىزگە اينالىپ ۇلگەردى. «ەۋرازيا بارىسى» جانە «الەم بارىسى» تۋرنيرلەرىن ۇيىمداستىرۋ ار­قى­لى ول حالىقارالىق دەڭگەيگە شىقتى. وسىنىڭ ارقاسىندا اۋىل­دارداعى بالالار مەن جاستار قازاق كۇرەسى سەكتسيالارىنا بەلسەنە قاتىسۋدا. ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋ بو­يىنشا يۋنەسكو-نىڭ ۇكىمەت­ارالىق كوميتەتىنىڭ XI سەسسيا­سى­نىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاق كۇرەسى يۋنەسكو-نىڭ ادام­زاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس ما­دەني مۇراسىنىڭ رەپرە­زە­نتا­تيۆتى تىزىمىنە ەنگىزىلدى, دەدى ا.مۇحامەدي ۇلى.

ماسەلەنى تالقىلاۋ قورى­تىن­دىسىندا پرەمەر-مينيستر ب.ساعىنتاەۆ ەلىمىزدىڭ كەيبىر مەك­تەپتەرىندە سپورتتىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋدە ماسەلە بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى, وسىعان بايلانىستى ايماقتاردىڭ اكىمدەرىنە بۇل ماسەلەنى باقىلاۋعا الۋ تاپسىرىلدى. سونىمەن قاتار, بىرقاتار مەكتەپتەردە سپورت زالدار جوق, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلەگە دە بارىنشا نازار اۋدارىپ, بالالاردى سپورتقا تارتۋدا كەشەندى ءتاسىلدى ەنگىزۋ كەرەك.

دينارا بىتىك, 
«ەگەمەن قازاقستان»