پروكۋراتۋرا ورگاندارى

داعدارىس كەزىندە ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك كەپىلدىگى مەن قاۋىپسىزدىگى ساقتالۋىنىڭ سەنىمدى تۇتقاسى بولىپ وتىر ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتارعا تولى 2009 جىل تاريح ەنشىسىنە اينالىپ, ەندى, مىنە, 2010 جىلعا دا اياق باستىق. وسى ءبىر كەزەڭدى سالىمىز سۋعا كەتپەي, الەۋمەتتىك قاۋىپ-قاتەرگە ۇرىنباي, لايىقتى شىعارىپ سالعانىمىزعا سالاۋات دەسەك, مۇندا پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ دا ۇلەسى بار ەكەنىن باتىل ايتا الامىز. پروكۋراتۋرانىڭ قاداعالاۋ قىزمەتى ەلىمىزدەگى زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ سەنىمدى تەتىگى بولا وتىرىپ, مەملەكەت جانە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تاراپىنان العا قويىلعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مىندەتتەمەلەر ورىندالۋىنىڭ, قوعامدا قاۋىپسىزدىكتىڭ, ورنىقتىلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋىنا كەپىل بولا الدى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز. 22 قاڭتاردا وتكەن جىلعى زاڭدىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىن نىعايتۋ جونىندەگى جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسى جان-جاقتى تالقىلانىپ, الداعى كەزەڭگە قىزمەت باسىمدىقتارى انىقتالدى. پروكۋراتۋرا ورگاندارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قارجى داعدارىسى كەزىندە قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي تۇراقتىلى­عىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان تاپ­سىر­مالارىن ورىنداۋعا, سونداي-اق ازا­ماتتاردىڭ ەڭبەك جانە ەكونوميكالىق قۇقىقتارىن قورعاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. 2009 جىل بويىنا پرو­كۋ­رورلاردىڭ جۇمىسى زاڭ نورمالارى شەڭ­بەرىندە جۇمىسشىلارعا ەڭبەكاقى­نى ۋاقتىلى جانە تولىقتاي تولەۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, ءوندىرىس كولەمىن ناقتى سەبەپسىز ازايتىپ, قىزمەتشىلەردى ەڭبەك دەمالىسىنا كەتۋگە ماجبۇرلەۋگە جول بەرمەۋگە باعىتتالدى. پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتىلەرى بويىنشا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سا­لادا 255 مىڭ ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى قورعالىپ, 183 مىڭ قىزمەتشىنىڭ جالپى سوماسى 8,8 ميلليارد تەڭگەنى قۇ­را­يتىن ەڭبەكاقى بويىنشا قارىزى ءون­دى­رىلىپ بەرىلدى. پروكۋراتۋرا ورگاندارى ازاماتتار­دىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ 251 مىڭنان استام ارىز-شاعىمدارىن شەشىپ بەردى. ولاردىڭ 14 مىڭنان استامى نەگىزدى دەپ تابىلىپ, قاناعاتتاندىرىلدى. 66 مىڭ­نان استام ازامات پەن زاڭدى تۇلعا­لار­دىڭ وكىلدەرى جەكە قابىلداۋدا بولسا, ولاردىڭ 39 مىڭنان استامىن ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگان باسشىلارى تىكەلەي قابىلدادى. سونداي-اق ەل پرەزيدەنتىمەن بول­عان “تىكەلەي جەلى” بارىسىندا كەلىپ ءتۇس­كەن ارىز-شاعىمداردى قاراۋ ءجونىن­دەگى جۇمىستار تولىقتاي اياقتالدى. بۇل رەتتە باس پروكۋراتۋرادا جالپى العاندا 3443 ساۋال قارالىپ, 85 ادامنىڭ ءوتى­نىشى قاناعاتتاندىرىلدى, 27 ارىز ءىشى­نارا قاناعاتتاندىرىلىپ, 3044 ارىز-شاعىمعا زاڭ نورمالارى شەڭبەرىندە ناقتى دا انىق تۇسىندىرمەلەر بەرىلدى. بۇل ارىز-شاعىمداردى قاراۋ ناتيجە­سىن­دە پروكۋراتۋرا ورگاندارى زاڭ بۇ­زۋشىلىقتى جويۋ جونىندە 57 ۇسىنىس ەنگىزدى. 15 تارتىپتىك ءوندىرىس جانە 10 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى, قىلمىستىق قۋ­دالاۋ ورگاندارىنىڭ 9 زاڭسىز قاۋ­لى­سى توقتاتىلدى, قاداعالاۋ سوت ينس­تان­تسيا­سىنا 13 نارازىلىق كەلتىرىلدى. مۇ­نىڭ ءبارى سايىپ كەلگەندە پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ وتانداستارىمىزدىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن تىكەلەي قورعاپ قالۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرى پارمەندىلىگىنىڭ ايقىن كۋاسى. سونداي-اق وتكەن جىلى ۇلەسكەرلىك قۇرىلىس سالاسىنداعى تەرىس سالدار­لار­عا قارسى تۇرۋعا شارالار قابىلداندى. ولار قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ كەي­بىر باسشىلارى تاراپىنان بولعان ءارتۇرلى زاڭ بۇزۋشىلىقتار مەن الاياق­تىق فاكتىلەرى, ولاردىڭ ءوز مىندەتتەرىن ورىنداۋدان باس تارتۋى, ۇلەسكەرلەردىڭ اقشالاي قاراجاتتارىن ماقساتسىز جۇمساۋ, ءتىپتى, تىكەلەي تالان-تاراجعا سالۋمەن بايلانىستى جاعدايلار بولدى. 2009 جىلى 82 نىسان تۇرعىزۋ كەزىندەگى 45 قۇرىلىس سالۋشىلار تاراپىنان بولعان ءارتۇرلى تەرىس ارەكەتتەر بەل­گى­لەرىن, ءتىپتى ۇلەسكەرلەردىڭ قارجىلارىن اشىق تالان-تاراجعا سالۋ فاكتىلەرىن پروكۋرورلاردىڭ وزدەرى تىكەلەي انىقتادى. بۇل رەتتە 9 مىڭنان استام ازامات جابىرلەنۋشى دەپ تانىلدى. پروكۋرورلاردىڭ جەدەل ارەكەتتەرى ارقاسىندا تەرگەۋگە دەيىنگى كەزەڭدە “ال­ۆين گرۋپپ” (84 ۇلەسكەر), “ازيا كون­تراكش يمپەكس” (130), “سەرت” (730) سياقتى قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن سالۋىن اياقتاۋىنا قول جەتكىزىلدى. پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ ءنا­تي­جەسىندە “احسەل كەنت” قۇرىلىس كوم­پانياسىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى قاي­تا جاندانىپ, “بەيبارىس بيلدينگ” كوم­پانياسى 37 ۇلەسكەرگە باسقا ءبىتىپ تۇرعان نىساننان تۇرعىن ءۇي بەردى. مۇن­داي مىسالدار از ەمەس. اۋماقتىق پروكۋراتۋرا ورگاندارى باسشىلارىنىڭ باستامالارى بويىنشا انىقتالعان بارلىق فاكتىلەرگە قاتىستى قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنا ناقتى قۇقىقتىق تاپسىرمالار بەرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 50 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, قازىردىڭ وزىندە سوت ۇكىم­دەرى­مەن 38 ادام سوتتالدى. سونىمەن بىرگە تەرىس پيعىلدى قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ ۇلەسكەرلەر پايداسىنا وتەم رەتىندە ءوندىرىپ بەرۋگە بولاتىن بارلىق اكتيۆ­تەرىن انىقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى جانە ول جالعاسۋدا. تەرىس پيعىلدى قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ اياقتالىپ ءبىت­پەگەن قۇرىلىس نىساندارى مەن باسقا دا اكتيۆتەرى ارقىلى ۇلەسكەرلەردىڭ سالعان اقشالارىن قايتارۋ جونىندە دە جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىنگى كۇنى سوتتار پروكۋرورلاردىڭ 4581 ۇلەسكەر مۇددەسىنە 35,4 ميلليارد تەڭگە بويىنشا تەرىس پيعىلدى قۇرىلىس سا­لۋشىلارعا قويىلعان 48 تالابىن قانا­عاتتاندىردى. بۇل دەگەنىڭىز – پرو­كۋ­راتۋرا انىقتاعان قارجىلىق زاڭ بۇزۋ­شىلاردىڭ جالپى سوماسىنىڭ 70 پايى­زى. وسى با­عىت­تاعى جۇمىستار جال­عا­سۋ­دا, ۇلەسكەرلىك قۇ­رىلىستىڭ قاتارداعى قا­تىسۋشى­لارىنىڭ قۇقىقتارى مەن ەكو­نوميكالىق مۇددەلەرىن قورعاۋ جونىندەگى كۇش-جىگەردى تابىستى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. كاسىپكەرلەر مەن شاعىن بيزنەس سۋ­بەك­تىلەرىنىڭ زاڭدى قۇقىقتارىن قام­تا­ماسىز ەتۋ پروكۋراتۋرا ورگان­دارى­نىڭ 2009 جىلعى قۇقىق قورعاۋ قىز­مەتىنىڭ باسىم باعىتىنىڭ ءبىرى بولدى. ءبىر جاعىنان, ولار جاھاندىق قارجى داعدارىسىنىڭ تەرىس اسەرىن مىقتاپ سەزىندى. بۇل ارادا, باس پروكۋراتۋرا باس­تاماسىمەن پروكۋراتۋرا ورگاندارى­نىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرىنىڭ بارىندە كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندە قۇرىلعان ارنايى جەدەل توپتار ءوز مىندەتتەرىن تولىق اقتاعانىن ايتا كەتكەن ءجون. سونىڭ ناتيجەسىندە 100-دەن استام كاسىپكەردىڭ قۇقىعى قورعالدى. بۇل باعىتتاعى كۇن سايىنعى جۇمىستار جالعاسۋدا, ماسەلەن, قازىرگى ۋاقىتتا كاسىپكەرلەر مەن تاۋار ءوندىرۋ­شىلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ەلىمىزدىڭ بارلىق جەرىنە بىردەي كوم­مۋنيكاتسيالىق توراپ – سەنىم تەلە­فونىن قالىپتاستىرۋ اياقتالىپ كەلەدى. تۇتاستاي العاندا, الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق سالاداعى ازاماتتاردىڭ قۇ­قىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا 2009 جىلى پروكۋرورلار ورتالىقتا جانە جەر­گىلىكتى جەرلەردە 23 115 تەكسەرۋ ءجۇر­گىزگەن. ولاردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا 10 296 نارازىلىق قاناعاتتاندىرىلىپ, 553 ۇيعارىم ورىندالدى, زاڭ بۇزۋشى­لىقتى جويۋ ءۇشىن شارالار قولدانىلا وتىرىپ, 19 661 پروكۋرورلىق ۇسىنىم قارالدى. پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ شا­را­لارى بويىنشا 38 387 زاڭسىز قۇ­قىق­تىق اكتى توقتاتىلدى نەمەسە وزگەرتىلدى. تارتىپتىك, اكىمشىلىك جانە ماتەريال­دىق جاۋاپكەرشىلىككە 52 538 ادام تار­تىلدى, 71 ءىس قوزعالىپ, قازىردە ولاردىڭ 18-ءى سوتقا جىبەرىلدى. سوت قاراعان قىل­مىستىق ىستەر بويىنشا 18 ادام سوت­تا­لىپ, مەملەكەت كىرىسىنە 55 ميللياردتان استام قارجى قايتارىلدى. قۇقىقتىق ءتارتىپتى ساقتاۋ, قىلمىس پەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس پروكۋرورلار جۇمىسىنىڭ باسىم باعىتى بولدى جانە سولاي بولا بەرمەك. بۇل مايداندا دا ناقتى ناتيجەلەر بار­شى­لىق. 2009 جىلعى ەلىمىزدەگى قىل­مىس­تىق احۋالعا جاسالعان تالداۋ داعدا­رىس­قا جانە بىرقاتار سالادا ءوندىرىس كو­لەمىنىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە تومەن­دەۋىنە قاراماستان, جۇمىستارىن پرو­كۋ­راتۋرا ۇيلەستىرىپ وتىرعان قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارى ەلىمىزدە تىركەلگەن قىل­مىستار سانىن 2008 جىلمەن سالىس­تىرعاندا 4,6 پايىزعا تومەندەتۋگە قول جەتكىزدى. قىلمىستىق احۋال ستاتيستيكاسى­نىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشتەرى مەن سا­نات­تارى بويىنشا تومەندەۋ بايقالىپ وتىر. ماسەلەن, جالپى قىلمىس سانى 6,1 پايىزعا تومەندەدى. ال اۋىر قىل­مىس سانى 10 پايىزعا تومەندەپ, قىل­مىس­تىڭ اشىلۋى 71,8 پايىز ارتتى. قازاقستان كونستيتۋتسياسىندا بەل­گىلەنگەندەي, ەشكىمدى دە ازاپتاۋعا, قي­ناۋعا, قاتال نەمەسە ادامنىڭ ار-وجدا­نىن كەمسىتەتىن باسقا دا ارەكەتتەرمەن جازالاۋعا جول جوق. ەلىمىزدە بۇل كونستيتۋتسيالىق نور­ما­نى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق قۇ­قىقتىق تەتىك جاسالىپ, ازاپ كورسەتكەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك بەل­گى­لەنگەن جانە ازاپتاۋعا قارسى بۇۇ كون­ۆەنتسياسى ماقۇلدانعان. ال جوعارعى سوت ادامنىڭ ار-وجدانىنا قول سۇقپاۋ جونىندە ارنايى نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلداعان. وسىعان وراي, پروكۋرورلار جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتى, تەرگەۋ مەن انىق­تاۋ, جازانىڭ ورىندالۋ زاڭدى­لى­عىنا قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە قىلمىستىق قۋدالاۋ سالاسىنا تۇسكەن ادامدارعا ازاپتاۋ قولدانۋدى نەمەسە باس­قا دا قاتالدىق كورسەتۋدى مۇلدەم بول­دىرماۋ جونىندە تۇبەگەيلى شارالار قولدانۋدا ىشكى ىستەر ورگاندارىنا وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ەنگىزىلگەن “كەزەكشى پروكۋرور” ينستيتۋتى ءوزىن تو­لىق اقتاپ وتىر. سونىڭ ارقاسىندا بۇل سالاعا قاداعالاۋ تۇراقتى دا پارمەندى سيپات الدى. تاۋلىك بويعى پروكۋرورلىق رەيدتەر, ۋاقىتشا ۇستاۋ ورىندارىن­داعى نەمەسە جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتىنىڭ قىزمەت جايىنداعى ادامدارعا قاتىستى احۋالداردى سول جەردە تەكسەرۋ ازامات­تار­دىڭ قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرۋ فاكتىلەرىنىڭ قولما-قول جولىن كەسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي قىلمىستاردى تەرگەۋ پروكۋ­رور­لاردىڭ ۇدايى باقىلاۋىمەن جۇرگىزى­لە­دى. پروكۋرورلار ەل بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن مۇنداي كەلەڭسىز كورىنىستەرگە اشىق تەرگەۋ جۇرگىزۋگە, سونداي-اق كۇ­دىك­تىلەر مەن ۇستالعاندارعا ازاپ كور­سەت­كەن جانە باسقا دا رۇقسات ەتىلمەگەن ارە­كەتتەرگە بارۋعا كىنالى لاۋازىمدى ادامداردىڭ زاڭدى دا ءادىل جازاسىن الۋىنا تۇبەگەيلى قول جەتكىزەتىن بولادى. 2009 جىلى تەرگەۋ توپتارىنا باس­شى­لىق جاسايتىن ارنايى پروكۋرورلار 121 كۇردەلى جانە ماڭىزدى قىلمىستىق ءىستى ءوز وندىرىسىنە العان, ونىڭ ىشىندە 58 ءىس بويىنشا تەرگەۋ اياقتالىپ, سوتقا جىبەرىلدى, ولاردىڭ 40-ى بويىنشا ايىپتاۋ ۇكىمى شىعىپ ۇلگەردى. 2009 جىلى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسى­رۋ سالاسىندا زاڭدىلىقتى قامتا­ماسىز ەتۋ ماقساتىندا پروكۋرورلار تاراپىنان بارلىق قىلمىستىق ىستەر بويىنشا مەملەكەتتىك ايىپتاۋعا قولداۋ كورسەتىلدى (جەكە ايىپتاۋ ىستەرىن قوسپاعاندا). پروكۋرورلاردىڭ باستاماسىمەن اپەللياتسيالىق ساتىداعى سوتتارمەن 1311 ادامعا قاتىستى ۇكىمدەر زاڭعا سايكەستەندىرىلدى. رەسپۋبليكا بويىنشا اپەل­لياتسيالىق نارازىلىقتاردىڭ قانا­عاتتاندىرىلۋى 89,3%-دى قۇرادى. قاداعالاۋ تارتىبىمەن پروكۋرور نا­را­زىلىقتارى نەگىزىندە 474 ادامعا قا­تىستى سوت قاۋلىلارى (ۇكىمدەرى) زاڭعا ءساي­كەس كەلتىرىلدى, ال قاداعالاۋ نارا­زى­لىق­تارىنىڭ قاناعاتتاندىرىلۋى 93,5%-دى قۇرادى. ازاماتتاردى زاڭسىز قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدىڭ بارلىق فاكتىلەرى بويىنشا كىنالى لاۋازىمدى تۇلعالارعا قاتىستى قاتاڭ پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ شارالارى قابىلداندى. كەيبىر جاعدايلاردا ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇقىقتارى­نا اسەرىن تيگىزەتىن قاداعالاۋ تاجىريبە­سى­نىڭ وزگە دە ماڭىزدى تۇرعىسى رەتىندە اتقارۋ ءوندىرىسى سالاسىندا زاڭدىلىق­تىڭ ساقتالۋىنا قاداعالاۋ ۇيىم­داس­تىرۋ بولىپ ەسەپتەلەدى. 2009 جىلدىڭ ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەرىنە سۇيەن­سەك, بۇل سالادا كەلەڭسىز ۇردىستەردى ءتۇ­بە­گەيلى وزگەرتۋمەن شەكتەلمەي, جاعداي ەداۋىر جاقسارتىلدى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل كوپشىلىگىندە پروكۋرورلاردىڭ ماق­ساتتى جانە ءبىرىزدى جۇمىس جاساۋىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولىپ وتىر. 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا م ۇلىك­تىك وندىرۋلەر بولىگىندە اتقارۋ ءوندىرىسى زاڭدىلىعىنىڭ پروكۋرورلىق قاداعالاۋ جاعدايى ءسوزسىز جاقساردى دەۋگە بولادى. پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ شارالارى نەگىزىندە 15984 سوت اكتىلەرى بويىنشا جال­پى سوماسى 9 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق بەرەشەك ءوندىرىلدى. سالىستىرۋ ءۇشىن, 2008 جىلى 4,2 ميلليارد تەڭگە قۇرايتىن 11302 سوت اكتىلەرى ورىن­دال­دى. پروكۋرورلىق قاداعالاۋ شارالارى نەگىزىندە ورىندالعان سوت اكتىلەرى 41,4%, ال وندىرىلگەن قاراجاتتىڭ ءمول­شەرى 111,2% وسكەنى بايقالادى. سونىڭ ءىشىن­دە مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 2008 جىلى 1,9 ميلليارد وندىرىلسە, وسى جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن 4 ميلليارد تەڭگەدەن استام بەرەشەكتەر ءوندىرىلدى (118% وسكەن). بۇل پروكۋرورلار قول­دان­عان شارالاردىڭ پارمەندىلىگى مەن ءتيىم­دى­لىگىنىڭ كوز جەتكىزەرلىك ناتيجەسى ەكەنى ءسوزسىز. قىزمەتتەگى جاڭا تالاپتار, قاداعا­لاۋ ورگاندارى قىزمەتىندەگى جاعىمدى وزگەرىستەر مەن 2010 جىلعا بەلگىلەنگەن ماقساتتار تۋرالى ايتساق, قۇقىق ءتارتىبىن ساقتاۋ ورگاندارىنىڭ كەلىسىمدى جۇمىسىن جانە ەلىمىزدە زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كە­ڭەسىنىڭ قىزمەتى جانداندىرىلعان. 2009 جىلى ۇيلەستىرۋ كەڭەسى ماجىلىستەرىنىڭ قارالۋىنا كۇش قۇرىلىمدارىنان ۇيلەستىرىلگەن ءىس-ارەكەتتى جانە بىرىڭعاي ۇستانىمدى تالاپ ەتەتىن اسا وزەكتى ءما­سە­لەلەر شىعارىلدى. قۇقىق قورعاۋ ور­گاندارىنىڭ قىزمەتىندە بۇرىن باسىم بولعان جازالاۋ باعىتىنان قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جانە جولىن كەسۋ جاعىنا بەت بۇرىلدى. وڭىرلەردە وبلىس پروكۋرورلارى باسقاراتىن ءۇي­لەستىرۋ كەڭەسىنىڭ قىزمەتى دە جان­دان­دىرىلىپ, وڭ ناتيجەلەر الىپ كەلۋى ءتيىس. پروكۋراتۋرا ورگاندارى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى دا قايتا قارالدى. جوعارىدا ايتىلعانداي, باستى باسىم­دىق رەتىندە قۇقىق قورعاۋ قۇزىرەتىنىڭ ءتيىمدى ءارى پارمەندى جۇزەگە اسىرىلۋى ايقىن­دال­دى. پروكۋراتۋرا ورگاندارى­نىڭ ەرەك­شە نازارى مەملەكەتتىڭ ەكو­نوميكالىق مۇددەلەرىن ساقتاۋعا باعىت­تالعان. قارجى داعدارىسىنىڭ زارداپ­تارىن نەعۇرلىم ازايتۋعا باعىتتالعان ۇلتتىق قوردان بولىنگەن قاراجاتتىڭ زاڭدى جانە ماقساتتى جۇمسالۋ ماسەلەسى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا. مىسالى, وتكەن جىلى يپوتەكالىق نەسيەلەردى قايتا قارجىلاندىرۋ, اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەندى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا بولىنگەن قاراجاتتى جۇمساۋ زاڭدىلىعىنا تەكسەرۋلەر ءجۇر­گىزىلدى. قۇقىق قورعاۋ جانە ۋاكىلەتتى ور­گاندار قابىلداعان الدىن الۋ شارا­لارى ۇلتتىق قور قاراجاتىنىڭ ۇكىمەت بەلگىلەگەن شارتتارىنا سايكەس يگەرى­لۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ تەك­سەرۋلەرى ناتيجەسىندە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر تاراپىنان قور قارجىسىن ماق­ساتسىز پايدالانۋ فاكتىلەرى انىقتالدى. ماسەلەن, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە جاتپايتىن, ياعني نەسيە الۋعا قۇقىعى جوق 4 نەسيە الۋشىنى 800 ميلليون تەڭگەدەن استام سوماعا قايتا قارجىلاندىرعان. پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتىلەرى نەگىزىندە زاڭسىز پاي­دالانىلعان اقشا بانكتەرگە قاي­تارىلىپ, ءتيىستى جوبالاردى قارجى­لان­دىرۋعا جولداندى. قازىرگى تاڭدا پروكۋرورلار انىق­تاعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ جويىلۋىن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن قولدانىستاعى باقىلاۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ قاجەت. الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا پرو­كۋرورلىق قاداعالاۋدىڭ ساپاسى مەن ءتيىم­دىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا پرو­كۋرورلىق تەكسەرۋلەردى جوسپارلاۋ جانە جۇرگىزۋ كەزىندەگى تاۋەكەلدەردى باعالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ كەرەك. بۇل پروكۋرورلار­دىڭ قىزمەتىن وزەكتى ءارى ماڭىزدى ارنالارعا باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ەڭ باستى باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ازا­ماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساقتالۋىن قام­تاماسىز ەتۋ بولعان جانە سولاي بولىپ قالادى. بۇل اسىرەسە, الەۋمەتتىك جانە ەڭبەك قارىم-قاتىناسى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنا قا­تىستى. وسى جۇمىس 2010-2020 جىلدار ارالىعىنداعى مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ ەرەجەلەرى­نە سايكەس جۇرگىزىلە وتىرىپ, نىعايتۋدى تالاپ ەتەدى. بيىل پروكۋراتۋرا ورگاندارى ءوز­دەرىنىڭ مارتەبەسىنىڭ كوتەرىلۋىنە جانە وكىلەتتىكتەرىنىڭ كەڭەيتىلۋىنە باي­لا­نىستى قىزمەتىن جوعارى جانە ساپالى دەڭگەيگە كوشىرۋگە بەت بۇرۋى كەرەك. ءبىز­دەردى جاڭارتىلعان قۇقىقتىق الاڭدا جانە قويىلعان تاپسىرمالاردىڭ وزگەرىپ, ءوسۋ جاعدايىندا قىزمەت ەتۋ كۇتىپ تۇر. اتاپ ايقاندا, جىل سايىن پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا ازاماتتاردان كەلەتىن وتىنىشتەردىڭ سانى 20-30% ارتا تۇسەدى. ءبىر جاعىنان, بۇل ازاماتتاردىڭ قاداعالاۋ ورگاندارىنا ءسوزسىز سەنىم­دىلىگىن جانە پروكۋرورلار تاراپىنان ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرى ءتيىمدى قورعالاتىنىن كۋالاندىرادى. ەكىنشى جاعىنان, ادامداردىڭ قايى­رىلۋ سانىنىڭ كۇرت ءوسۋى بىزگە قوعام­نىڭ دامۋ تۇراقتىلىعى, تىنىشتىق پەن قۇقىق ءتارتىبى جاعدايىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قوسىمشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. بيىل الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالانىڭ زاڭدىلىعىن قاداعالاۋدا باستالعان جۇيەلى وزگەرىستەردى اياقتاۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. 2010-2014 جىل­دارعا بەكىتىلگەن باس پروكۋراتۋرانىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىنا سايكەس, نە­گىزگى تالاپ رەتىندە انىقتالعان زاڭ بۇزۋ­شىلىقتاردى جەدەل جانە ناقتى جويۋ بەلگىلەنگەن. سونىمەن قاتار سالالىق ستاتيستيكالىق ەسەپ پەن بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيە ءاربىر بۇزۋشىلىق تۋرالى اقپاراتتى انىقتالعاننان باستاپ جويىلعانعا دەيىن كورسەتۋى ءتيىس. بۇدان باسقا پروكۋراتۋرا ورگاندارى­نىڭ جۇمىسىندا تاعى ءبىر جاڭا ءۇردىس تمد-نىڭ ءۇش مەملەكەتى: قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرىنىڭ كەدەن وداعىن قۇرۋ شەشىمىنە نەگىزدەلگەن. وسى­عان بايلانىستى, كەدەن زاڭناماسىنىڭ ساقتالۋىنا ۇيىمداستىرىلىپ, جۇرگىزىل­گەن پروكۋرورلىق تەكسەرۋلەردىڭ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ تالاپتارى وسىعان بايلانىستى ايتارلىقتاي وسەدى. ەلىمىزدەگى سوتتار قاراعان ىستەردىڭ جىل سايىنعى ءوسۋ بەتالىسىن ەسكەرۋ قاجەت. 2009 جىلى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا پروكۋرورلار 48 مىڭ قىلمىستىق, 58 مىڭ ازاماتتىق جانە 112 مىڭنان استام اكىمشىلىك ىستەرگە قاتىستى. وتكەن جىلدىڭ ءبىرىنشى جار­تى­جىلدىعىنىڭ قورىتىندىسى بويىن­شا سوتتاردا پروكۋرورلار تاراپىنان مەملەكەت مۇددەلەرىنە وكىلدىك ەتۋ فۋنك­تسياسى سىنعا الىنعان بولاتىن. بۇگىنگى كۇنى بۇل كورسەتكىشتەر جاقسا­رىپ, پروكۋرورلار سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭ­دىلىعى مەن نەگىزدىلىگىنە ءتيىمدى اسەرىن تيگىزگەن. الايدا, مەملەكەتتىك ايىپتى قولداۋ مەن قورىتىندى بەرۋ جانە سوت اكتىلەرىنە نارازىلىق كەلتىرۋ وسى كۇنگە دەيىن سوتتا وكىلدىك ەتۋ سالاسىندا ەڭ باستى ماقسات بولىپ تابىلادى. پروكۋرورلاردىڭ قىلمىستىق ىستەر بويىنشا, سونىڭ ىشىندە القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالاتىن ىستەردە مەم­لە­كەت­تىك ايىپتاۋدى قولداۋى جوعارى دەڭ­گەيىنە جەتپەگەن. ءۇشبۋىندى سوت جۇيە­سىن ەنگىزۋ جانە سوتتاردىڭ ماماندان­دى­رىلۋىنىڭ كەڭەيتىلۋىنە بايلانىستى سوت ءىس جۇرگىزۋىنە پروكۋروردىڭ ءتيىمدى قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ سالالىق بولىمشەلەرىنىڭ قىزمەتىن دە قايتا قاراۋ قاجەت. باسقا سوزبەن ايتقاندا, سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ۇدەرىسى مىندەتتى تۇردە سوعان تەكتەس پروكۋرورلىق قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋدىڭ وزگەرۋىمەن بايلانىستى بولۋى ءتيىس. سوڭعى كەزدە باس پروكۋراتۋرانىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق دەپار­تا­مەنتىنىڭ ءرولى وسۋدە, ارينە, ونىڭ سەبە­بى وسى جىلى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-دا توراعالىق ەتۋىنە بايلانىستى. 2010 جىلى بۇل پروكۋراتۋرا بولىمشەسىنىڭ باستاپقى ماقساتى رەتىندە قازاقستان تاراپىنان ەۋروپالىق مەملەكەتتەردە ۇيىمداستىرىلعان نەگىزگى ءىس-شارالارعا پروكۋرورلاردىڭ بەلسەندى قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ دەپ بەلگىلەنگەن. ونىڭ باسقا ماڭىزدى باعىتى تمد-عا قاتى­سۋشى مەملەكەتتەر باس پروكۋرور­لا­رى­نىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسى حاتشىلىعىمەن ارا-قاتىناستاردى نىعايتۋ دەپ كورسە­تىلگەن. سونىمەن قاتار وسى جىلى قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەۋروپا كەڭەسىنە بەرىلگەن وتانىمىزدىڭ قىل­مىستىق سوت ءوندىرىسى سالاسىنىڭ ەۋرو­پالىق كونۆەن­تسيالارعا قوسىلۋ تۋرالى ءوتىنىمىنىڭ قارالۋىن قامتاماسىز ەتۋدى اياقتاۋ قاجەت. پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قىزمە­تىن اقپاراتتاندىرۋ بويىنشا ماڭىزدى جۇمىستار اتقارۋ قاجەت. قازىرگى ۋاقىت­تا بارلىق ماتەريالدار مەن ىستەردى با­قىلايتىن قۇقىق ءتارتىبى ورگاندارىنىڭ ارىزداردى تىركەۋ كىتابىنا تىركەۋگە الىنعاننان باستاپ قورىتىندى شەشىم قابىلدانعانعا دەيىن كەڭەيتىلگەن بىرىڭعاي اقپاراتتىق باعدارلامانىڭ ەنگىزىلۋى تالاپ ەتىلۋدە. وسىعان باي­لانىستى قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتكە ەسەپتەردى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىن اۆتوماتتاندىرۋ, بىرىڭعاي مەملەكەتتىك دەرەكتەر قورىن قۇرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ قاجەت. وتكەن جىلى پروكۋراتۋرا ورگان­دارى اتقارعان جۇمىستاردىڭ نەگىزگى قورىتىندىلارى مەن الدا تۇرعان ماق­ساتتار وسىنداي. پروكۋراتۋرا ورگان­دارىمەن ءوز تاعدىرىن بايلانىستىرعان ءاربىر قىزمەتكەر مەن بارلىق پروكۋرا­تۋرا ورگاندارىنىڭ ارەكەتىنە وتە كوپ جاعداي بايلانىستى, ولار – الەۋ­مەت­تىك-ساياسي تۇراقتىلىق, ازاماتتاردىڭ اماندىعى, بالالار مەن نەمەرەلەردىڭ باقىتتى بولاشاعى. بۇل ءوز ەلىمىز بەن بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەرەن ەڭبەك ەتۋ جانە ءبىزدىڭ كۇشىمىزدى جۇ­مىل­دىرۋعا لايىقتى سەبەپ ەكەنى ءسوزسىز. قايرات ءمامي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋرورى.