بۇرىنعى ساياساتتىڭ سالقىنى – ءالى دە بايۋ مەن داۋلەتتى بولۋعا ادال جولمەن ۇمتىلۋ ۇعىمىن شاتاستىرامىز. بۇل مىندەتتى تۇردە الەۋمەتتىك سانانىڭ العا جىلجۋىنا كەدەرگىسىن كەلتىرەدى.
ايتقانداي, بىردە ناعىز نارتاۋەكەلمەن تۋريزمگە, جىلجىمايتىن مۇلىككە قاتىستى بيزنەستىڭ بارلىق قيىنشىلىقتارىنان ءوتىپ, تۇرمىستارىن تۇزەگەن زاڭگەر جولداستارىمىزدىڭ ۇيىنە بارساق, كوڭىل كۇيلەرى جوق. اڭگىمەنى دوسىمىزدىڭ ايەلى باستادى. ۇلكەن ءۇي سالىپ جاتقان. تالعاممەن تۇرعىزىلىپ جاتقان شاڭىراقتارى شىنىندا دا كىسى قىزىعاتىنداي ەدى. اۋىلدان اعايىندارى قىدىرىپ كەلىپتى. ءۇيدىڭ ءىشى قۇرىلىستىڭ شاڭىنان ءالى قۇتىلماعاندىقتان كۇتۋشىلەرىنە الدىمەن دالاداعى ساكىگە داستارقان جايعىزادى. داستارقان جاساپ جۇرگەن قىز قوناقتاردىڭ اڭگىمەسىن قۇلاعى شالادى عوي.
– ادال اقشاعا مۇنداي ءۇي سالۋ مۇمكىن ەمەس, – دەپ مۇرىندارىن ءشۇيىرىپ وتىرعان تۋىسقانداردىڭ ءسوزى ءۇي يەلەرىنىڭ دە قۇلاعىنا جەتەدى. مۇنان كەيىن قازانعا سالىنعان ەتتى زالدا بەرەمىز دەپ وتىرعان ولار قوناقجايلىق نيەتتەن كىلت اينىپ, كەلگەن ادامداردى دالادان كۇتىپ جىبەرىپ, وسىعان نالىپ وتىر ەكەن.
بار بولساڭ كورە المايتىن, جوق بولساڭ بەرە المايتىن اعايىنعا بۇل ءسوزدى ايتقىزىپ وتىرعان دا سول باياعى تەرىس تۇسىنىك. وكىنىشتىسى دە وسى, ءبىزدىڭ قوعامدا ادال جولمەن بايۋعا بولادى دەگەنگە سەنىمنىڭ ازدىعى... دوستارىمىزدىڭ وسى باقۋاتتى كۇنگە جەتۋى ءۇشىن بىردە اش, بىردە توق بولعانىن, بانكتەن كوپ نەسيە الىپ, ونى قايتارۋ ءۇشىن جىلدار بويى جۇمىس ىستەگەنىن, تاعىسىن-تاعىلاردى تىزە بەرۋدىڭ ءوزى ارتىق. ويلاستىرىلعان اقىلمەن داۋلەتكە يە بولدى. ەشكىمنىڭ نالاسىنا قالماي-اق, اقىسىن جەمەي قاتارعا قوسىلدى. ودان بەرى دە ءبىراز جىل ءوتتى. سول ءزاۋلىم ءۇي ساتىلىپ, ەندى ولار ەشكىمگە سالىق سالماي-اق, قارىز الماي-اق بالالارىن الەمنىڭ ەڭ تاڭداۋلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقىتىپ, باسقا دا ارماندارىن جۇزەگە اسىرىپ وتىر.
داۋلەت نە ءۇشىن كەرەك؟ وسى ءۇشىن ەمەس پە؟! بارلىق ادام ماتەريالدىق يگىلىككە ۇمتىلادى, ونسىز ءومىردىڭ ءمانى دە جوق. الايدا تەك بايۋ ءۇشىن عانا بايۋ – ءسيزيفتىڭ ەڭبەگى سياقتى قىزىقسىز, ەش كەتكەن بولار ەدى.
داۋلەتقۇرۋشىلىق دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى ءبىزدىڭ دۇنيەتانىمعا نەگىزدەلىپ الىنعان كاپيتاليزم دەگەننىڭ قازاقشا ءتارجىماسى عانا. ءبىر كاسىپتى دوڭگەلەتىپ, جەكەمەنشىك يەسى رەتىندە جىلجىمايتىن م ۇلىكتەر يەسى بولىپ, ونى ەكونوميكالىق اينالىمعا ەنگىزۋ باياعىنىڭ لوردتارى مەن گرافتارىنداي الەۋمەتتىك مارتەبەنى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن دە كەرەك.
دەگەنمەن, سانالى ادام قۇر بايۋدىڭ ەش ماعىناسى جوق, كۇيبەڭ تىرلىك ەكەنىن تۇيسىنە الادى. داۋلەتقۇرۋشىلىق دۇنيەتانىمىنىڭ فيلوسوفيالىق ءمانى وسىعان كەلىپ تىرەلەدى. بەلگىلى ءبىر بيىك يدەيالار ءۇشىن بايۋ عانا تۇبىندە سول ىسكە ماعىنا بەرەدى, جاڭا ساپاعا الىپ شىعادى.
ماسەلەن, م.ۆەبەردىڭ «پروتەستانتسكايا ەتيكا ي دۋح كاپيتاليزما» دەگەن 1905 جىلعى ەڭبەگىندە ورتاعاسىرلىق ءدىني سەنىمى كۇشتى ادامدار قۇداي الدىندا كۇناسى كەشىرىلەدى-ءمىس دەگەن يدەياعا سەنىپ نەعۇرلىم ادال ەڭبەكپەن باي بولۋعا ۇمتىلدى. ناتيجەسىندە ادال ەڭبەك ساپالى ءونىمنىڭ وندىرىلۋىنە اپارىپ, ساپاعا نەگىزدەلگەن باسەكە ينستيتۋتىن قالىپتاستىردى. سوندىقتان, وسى كۇنى دە, سەكۋلياريزاتسيانىڭ قايناۋىنان ءبىر وتكەن نەمىس حالقى, ءدىني سانا كەتسە دە, ادەت قالماي, ساپالى ءونىمدى ءوندىرىپ كەلەدى. قاي ۇلت «مەرسەدەستى» نەمىستەر سياقتى جاساي الادى؟
قازاقتا: «باي بولايىن دەسە قۇدايى قالامايدى, باتىر بولايىن دەسە جۇرەگى داۋالامايدى» دەگەن ءسوز بار. بۇل ءبىر جاعىنان ءبىزدىڭ بولمىسىمىز بەن تۇسىنىگىمىزدە بايلىقتى قۇدايدىڭ بەرگەنى, جارىلقاعانى, ونىڭ مىندەتتى تۇردە قۇداي ىسىنەن الشاقتاماي جاراتىلۋى تالاپ ەتىلەدى. وسىنداي مادەني ءھام جازىلماعان يمپەراتيۆ داۋلەتتى ادامدارعا مەشىت سالدىرتىپ وتىر.
ال باتىستا باي ادام قوعام الدىندا ءوزىن مىندەتتى, ايىپتى سەزىنبەيدى. بىزدە ەكىنشى ءبىر ىقپالدى تامىر-تانىس, تۋىسقاننىڭ ەسەبىنسىز بايۋ مۇمكىن ەمەس دەگەن تاپتاۋرىندىقتىڭ ءوزى دە بەكەر قالىپتاسقان جوق...
بىراق زامانا ابدەن وزگەردى. بۇل ماسەلەدە اتاجۇرتقا ورالىپ جاتقان قانداستارىمىزدىڭ كوزقاراسى دا, تىرلىگى دە كوش ىلگەرى. كوپشىلىگى ەشكىمگە جالتاقتاماي, الاقان جايماي, قولىنان كەلەتىن كاسىپتى جۇرگىزىپ وتىر.
نە دەسەك تە, داۋلەتقۇرۋشىلىق مىنەزدىڭ ءتۇبى ناتيجەلى ەڭبەك ەتۋ مادەنيەتىنە الىپ كەلەدى. ۇل-قىزدى ەسى كىرگەننەن باستاپ وسىعان داعدىلاندىرۋ تۇبىندە ءوز ءدانىن بەرەدى.
ايتپەسە جۇرتتىڭ جالعان قوشەمەتى ءۇشىن قايىرسىز بايۋ نەمەسە باي بولىپ كورىنۋگە ۇمتىلۋ كىمدى ۇشپاققا شىعارىپتى؟!.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
