كەشە ەلوردادا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ءبىرىنشى ءسامميتى باستالدى. ەكى كۇنگە سوزىلاتىن القالى جيىنعا 15 مەملەكەتتىڭ باسشىلارى مەن ۇكىمەت باسشىلارى, 37 ەلدىڭ دەلەگاتسياسى, 30 حالىقارالىق ۇيىمنىڭ باسشىلارى مەن وكىلدەرى قاتىسۋدا.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءسامميتتىڭ پلەنارلىق وتىرىسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز سويلەپ, بۇل باسقوسۋ يسلام تاريحىندا ەرەكشە ءىز قالدىراتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق حالقىنىڭ يسلام الەمىمەن قارىم-قاتىناسى ەجەلگى زاماننان تامىر تارتاتىنىن ايتتى.
– ءبىزدىڭ بايتاق دالامىزعا يسلام ءدىنى بۇدان مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن كەلدى. ەلىمىز يسلام مەن باتىس وركەنيەتتەرى اراسىنداعى دوستىق ديالوگقا دانەكەر بولىپ وتىر, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
ءوز سوزىندە مەملەكەت باسشىسى قازىرگى تاڭدا مۇسىلمان ۇمبەتى بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان سىن-قاتەرلەرگە توقتالدى.
– بىرىنشىدەن, ەكسترەميستىك جانە تەرروريستىك ۇيىمدار كەڭىنەن ەتەك الۋدا. ولاردىڭ لاڭكەستىك ارەكەتتەرىنىڭ ناتيجەسىندە, ءبىرىنشى كەزەكتە مۇسىلمان الەمى ەلدەرىنىڭ ازاماتتارى زارداپ شەگىپ وتىر. ەكىنشىدەن, يسلاموفوبيالىق پىكىر قوعام ىشىندە كەڭ تارالۋدا. باتىس ەلدەرىندە مۇسىلماندارعا قارسى قىلمىستىق ارەكەتتەر جىل سايىن كوبەيىپ بارادى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سونداي-اق, قازاقستان پرەزيدەنتى ميانمادا بولعان جاعدايعا بايلانىستى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, بارلىق تاراپتى بۇل پروبلەمانى بۇۇ الاڭىنداعى ديالوگ اياسىندا تەك بەيبىت جولمەن شەشۋگە شاقىردى.
– ۇشىنشىدەن, 1 جارىم ميللياردتان استام ادامدى بىرىكتىرەتىن يسلام الەمى بۇگىندە, وكىنىشكە وراي, اۋىزبىرلىك تانىتا الماي وتىر. سودان ءبىز كوپ ۇتىلىپ وتىرمىز. مۇسىلماندار اراسىنداعى بىتىراڭقىلىق پەن كونفەسسياعا ءبولىنۋدى سىرتقى كۇشتەر ءوز مۇددەسىنە پايدالانۋدا. ءبىز مۇنى ارتتا قالدىرۋىمىز كەرەك. تورتىنشىدەن, الەمنىڭ وزگە وڭىرلەرى قارقىندى دامىپ جاتقاندا كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەرى كوش سوڭىندا قالدى. كەيبىر سىنشىلار يسلام دۇنيەسىنىڭ ارتتا قالۋى ءدىننىڭ وزىمەن بايلانىستى دەپ سانايدى. الايدا, بۇل اقيقاتقا مۇلدە جاناسپايدى. ەگەر تاريحقا جۇگىنەتىن بولساق, يسلام وركەنيەتى ءوز كەزەڭىندە الەمنىڭ نەعۇرلىم دامىعان ورتالىعى بولدى. ول بۇكىل ادامزاتتىڭ وركەندەۋىنە زور ۇلەس قوستى. قازىرگى تسيفرلىق ەكونوميكانىڭ ءۇش تۇعىرى بار. ياعني, ساندار, الگەبرا, الگوريتم. بۇل ءۇش تۇعىر ءبىر عالىمنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ول 12 عاسىر بۇرىن ءبىزدىڭ وڭىردە امۋداريانىڭ سالاسىندا تۋعان مۇحاممەد يبن مۇسا ءال-حورەزمي بولاتىن. الگوريتم تەرمينى ءال-حورەزمي ەسىمىنىڭ لاتىن تىلىندەگى ترانسكريپتسياسى بولىپ تابىلادى. قازىر دامۋدىڭ جاڭا ۇيىمداستىرۋشىلىق ساتىسىنا وتۋگە مۇمكىندىك تۋدى, وسىنى پايدالانۋىمىز كەرەك. پايعامبارىمىزدىڭ حاديستەرىندە مىناداي جولدار بار: كىمدە-كىم ءبىلىم ىزدەۋ جولىنا تۇسسە, اللا تاعالا ونىڭ جانناتقا بارۋ جولىن جەڭىلدەتەدى,– دەدى ەلباسى.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, يسلام – بۇگىندە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ءدىن. ءححى عاسىردا ول الەمدەگى ەڭ كوپ تاراعان دىنگە اينالادى. پايعامبار حاديسىندە «بەسىكتەن قابىرگە دەيىن ءبىلىم ىزدەڭدەر» دەپ ايتىلعان. ولاي بولسا, باستى مىندەت – يسلام وركەنيەتىنە قىزمەت ەتەتىن جاڭا يدەيالاردى جۇزەگە اسىراتىن ينتەللەكتۋالدى جاڭا ەليتانى تاربيەلەۋ. الايدا, مۇسىلمان مەملەكەتتەرى عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەرگە ورتاشا العاندا جالپى ىشكى ءونىمنىڭ جارتى پروتسەنتىن عانا بىلەدى. ول 2,3 پروتسەنتتى قۇرايتىن الەمدىك كورسەتكىشتەن الدەقايدا تومەن. قوعامداستىق مەملەكەتتەرىندە 1 ميلليون تۇرعىنعا شاققاندا زەرتتەۋشىلەردىڭ سانى 615 ادامدى قۇرايدى. ول الەمدىك ورتاشا كورسەتكىشتەن 2 جارىم ەسە از. وسى جاعدايدى كۇرت وزگەرتۋ كەرەك. قازىر يسلام الەمىندە رۋحاني سىلكىنىس, جاڭعىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداۋدا.
– ادامزات ءتورتىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا قارساڭىندا تۇر. 2017 جىل عىلىمي-تەحنيكالىق جانە يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ جاقسى كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزگەن يسلام ىنتىمتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ ەلدەرى از ەمەس. مۇنى عالامدىق يننوۆاتسيالار يندەكسى ارقىلى كورىپ وتىرمىز,– دەدى ەلباسى. –
نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇسىلمان ەلدەرىندەگى عالىمداردىڭ ىزدەنىستەرىنە قولداۋ كورسەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋدارىپ, ۇيىم اياسىندا عىلىم مەن تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا قوسقان ۇلەس ءۇشىن سىيلىق تاعايىنداۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىن ايتتى.
– يننوۆاتسيالىق كلاستەرلەر عىلىمدى قامتيتىن ورنىقتى ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزى بولىپ سانالادى. قازاقستان وسىنداي كلاستەرلەردى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى مەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى بازاسىندا بەلسەندى دامىتۋدا. يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ عالىمدارى مەن زەرتتەۋشىلەرىن وسى جۇمىستارعا بەلسەندى اتسالىسۋعا شاقىرامىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بۇدان بولەك, قازاقستان پرەزيدەنتى عىلىم مەن يننوۆاتسيانى يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ ءرولىن ارتتىرۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىز ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزدىك. ەندى ونىڭ اۋماعىندا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى جۇمىسىن باستايدى. سىزدەردى يسلام قارجىسى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا شاقىرامىز. بۇل رەتتە يسلام دامۋ بانكىنىڭ عىلىم جانە يننوۆاتسيالاردى قارجىلاندىرۋ جونىندەگى الەۋەتى وتە زور, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى جاسىل تەحنولوگيالاردى دامىتۋ ماسەلەسىنە توقتالىپ, جاسىل تەحنولوگيا مەن ينۆەستيتسيانى دامىتۋ جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىقتىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋدى ۇسىندى. اتالعان ورتالىق ءۇش اي بويى الەم نازارىن قازاقستانعا اۋدارعان ەكسپو حالىقارالىق كورمەسىنىڭ بازاسىندا قۇرىلاتىن بولادى. ەكسپو كورمەسىندە ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جاڭا يدەيالار, زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگيالار كورىنىس تاپتى. يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى ءسامميتىنىڭ وسى كورمە اياسىندا ءوتۋىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار دەۋگە بولادى.
– ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ءۇشىن اگرارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىق اسا ماڭىزدى. ءبارىمىز بىرلەسىپ اگرارلىق عىلىمدى دامىتىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋىمىز كەرەك. بۇل تەك اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا ەمەس, بۇدان دا تىعىز ينتەگراتسيا مەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن دە قاجەت. قازاقستاننىڭ ءوز تاراپىنان ازىق-ت ۇلىك ءونىمىن ارتتىرۋعا, ونى يسلام ەلدەرىنە شىعارۋعا بارلىق جاعداي مەن مۇمكىندىكتەرى بار, – دەدى ەلباسى.
وسى جيىندا مەملەكەت باسشىسى يسلام الەمىندەگى ماڭىزدى عىلىمي-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن G20 فورۋمى سىندى بەيرەسمي توپ قۇرۋ تۋرالى ويىمەن ءبولىستى.
– يسلام ۇيىمىنىڭ الدىڭعى قاتارلى ون بەس مەملەكەتى بىرىگىپ, ونى OIC15 دەپ اتاساق دۇرىس بولار ەدى. يسلام ۇممەتىنە عىلىم مەن تەحنيكالار سالاسىن دا دامىتۋ ماسەلەسى وتە ماڭىزدى بولىپ وتىر. وسىعان وراي الدىڭعى قاتارلى باتىس ەلدەرىمەن تۇراقتى ءارى جەمىستى بايلانىستار ورناتۋ قاجەت. ولارمەن ءوزارا بايلانىستا بولۋىمىز ءتۇبى يسلام ەلدەرىنىڭ ىلگەرىلەۋىنە پايداسىن تيگىزەتىنى انىق,– دەدى ەلباسى.
پلەنارلىق وتىرىستا قازاقستان پرەزيدەنتى كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى قوعامدا دىنارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋدىڭ قازاقستاندىق تاجىريبەسىن بولىسۋگە ءازىر ەكەندىگىن جەتكىزدى. جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ بارشاسىن 2018 جىلى وتەتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ التىنشى سەزىنە كەلۋگە شاقىردى.
– ءسوز سوڭىندا, ۇرپاقتارىمىز يسلام الەمىنىڭ بىرلىگىنە, ىنتىماقتاستىعى مەن بولاشاعىنا ارنالعان بۇگىنگى تاريحي فورۋمعا جوعارى باعا بەرەدى دەپ ويلايمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ءسامميتتىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان ءسوز سويلەپ, قاتىسۋشىلاردى ميانماداعى كۇردەلى احۋالدى رەتتەۋگە اتسالىسۋعا شاقىردى.
– ميانماداعى باۋىرلارىمىز قيىن جاعدايدا. ولار ءوز ۇيلەرىن تاستاپ, جان-جاققا بوسىپ كەتۋگە ءماجبۇر. ءبىز وسى ءبىر ادىلەتسىزدىكتى بىرگە توقتاتۋىمىز قاجەت. بانگلادەش پەن ميانما ۇكىمەتتەرىمەن كەلىسە وتىرىپ, ول جەردەگى «ادامزات دراماسىن» شەشكەن ءجون. بارلىق مۇسىلمان مەملەكەتتەرى بىرىگىپ, باۋىرلارىمىزعا قول ۇشىن سوزۋىمىز كەرەك, – دەدى ەردوعان.
ال وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ ءوز ەلىندە جاس عالىمداردىڭ حالىقارالىق يسلام ورتالىعىن اشۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى.
– بۇل ورتالىق ءبىلىم مەن تاجىريبەنىڭ ورداسىنا اينالاتىنىنا سەنەمىن. ورتالىقتا بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە بولادى. سونداي-اق, عۇلاما ءال-حورەزميگە ارناپ جاس ماتەماتيكتەردىڭ حالىقارالىق وليمپياداسىن وتكىزۋدى ۇسىنامىز. يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ مۇسىلمان الەمىندەگى عىلىمي جەتىستىكتەرى ءۇشىن ارنايى ناگرادا تاعايىنداۋ دا دۇرىس بولاتىن ەدى,– دەدى ش.ميرزيوەۆ.
يىۇ باس حاتشىسى يۋسەف بەن احماد ءال-وسەيميننىڭ پايىمداۋىنشا, يسلاموفوبياعا قارسى عىلىمنىڭ كومەگىمەن كۇرەسۋ جەمىستى بولادى. قازىرگى احۋال مۇسىلمان الەمىنىڭ الدىنا سىن-قاتەرلەر تۋىنداتىپ وتىر. تەرروريزم, ەكسترەميزم, يسلاموفوبيا ءورشىپ بارادى. بۇعان قوسا, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدە جۇمىسسىزدىق, ساۋاتسىزدىق پەن كەدەيشىلىك سىندى پروبلەمالار دا بار. وسى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن عىلىم مەن وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا ءتيىسپىز. ياعني, قوعامىمىزعا ساپالى ءبىلىم بەرۋىمىز كەرەك,– دەدى ول.
سامميت بارىسىندا پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى مپينكي حۋسەين, ماۆريتانيا يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى موحاممەد ۋلد ابدەل-ءازيز, ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, گۆينەيا پرەزيدەنتى الفا كوندە, يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى حاسان رۋحاني سىندى مارتەبەلى تۇلعالار دا ءسوز سويلەپ, ءوز پايىمدارىن ورتاعا سالدى, ۇسىنىستارىن جەتكىزدى. مەملەكەت باسشىسى ولارعا قازاقستان تۋرالى ايتقان جىلى لەبىزدەرى ءۇشىن العىس ءبىلدىرىپ, عىلىم مەن تەحنولوگيالاردى دامىتۋ جولىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدىڭ وزەكتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ءبىرىنشى جۇمىس سەسسياسىنىڭ سوڭىندا ءسامميتتىڭ قورىتىندى قۇجاتى – استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى. ءححى عاسىرداعى قوعا ومىرىندە عىلىمنىڭ ىقپالىنىڭ ارتۋى بارشا ادامزات ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن ەلباسى:
– سالانى دامىتۋ ءۇشىن بۇل ماسەلەگە قاتىستى بىرلىگىمىز بەرىك ەكەنىن وزگە ەلدەرگە تانىتا ءبىلۋىمىز كەرەك. ءسامميتتىڭ ساياسي قورىتىندى قۇجاتى استانا دەكلاراتسياسىنىڭ قابىلدانۋى سول بىرلىگىمىزدىڭ دالەلى بولۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىن. عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ءبىرىنشى سامميت دەكلاراتسياسىنىڭ قابىلدانۋى بارىمىزگە قۇتتى بولسىن!– دەدى.
سونداي-اق, وسى باسقوسۋدا تۇركيا تاراپىنىڭ ۇسىنىسى نازارعا الىنىپ, مەملەكەتتەر مەن ۇكىمەتتەر باسشىلارى وتىرىسى توراعاسىنىڭ قورىتىندى ەسەبى ازىرلەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
پلەنارلىق وتىرىس تۇيىندەلەر تۇستا نۇرسۇلتان نازارباەۆ يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسىمەن بىرگە يسلام ەلدەرىنىڭ كورنەكتى عالىمدارىن عىلىم مەن تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن بەرىلەتىن ارناۋلى سىيلىقپەن ماراپاتتادى. مەملەكەت باسشىسى سىيلىقتى ستامبۋل تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى حيميا فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى يۋسۋف ياگچىعا, ساۋد ارابياسى كورودىگىنىڭ كورول ابداللا اتىنداعى تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى مۇحاممەد-سليم الوۋينيگە, گامبيا مەديتسينالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ اعا مەنەدجەرى اسسان جايەگە, موروككوداعى Y مۇحاممەد اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى رايا چيركاوۋي ءال-مۋرسليگە, قر بعم عىلىم كوميتەتى «ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى» رمك-نىڭ باس ديرەكتورى ەرلان رامانقۇلوۆقا تابىستادى.
ەكى كۇنگە سوزىلاتىن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ءبىرىنشى ءسامميتىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىنىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى قاتىسۋشىلاردى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ جابىلۋىنا ارنالعان سالتاناتتى راسىمگە شاقىردى. سامميت بۇگىن جالعاسىن تابۋدا.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
