جاھاندانۋدىڭ ۇيلەسىمدى ۇردىستەرى

كەشە بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا رۋحاني كەلىسىم كۇنىنە ارنالعان «رۋحاني ءما­دە­نيەت – الەمدى جاڭارتۋدىڭ كىلتى. رۋحاني كەلىسىمگە باعىت­تال­عان 20 جىل» اتتى بۇكىلالەمدىك مادەنيەت فورۋمىنا قاتىسقان رەسەي, امەريكا, تۇركيا, يران, ارگەنتينا, اۆستريا, گەرمانيا, ۋكراينا, ءۇندىستان مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ مادەنيەت پەن ونەر مايتالماندارى, ءتۇرلى ءدىني كونفەسسيالار مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى «ريكسوس» قوناق ۇيىندە جايىلعان قايىرىمدىلىق داستارقانىندا ىزگىلىك پەن قايىرىمدى ىستەرگە ورتاقتاسۋ قۇرمەتىنە يە بولدى. مادەني باعدارلاما بويىنشا قوناقتار ارماند اسسانتەنىڭ (اقش) «قازاقستان گولليۆۋد جۇلدىزدارىنىڭ كوزىمەن» اتتى دەرەكتى ءفيلمىنىڭ تۇساۋكەسەرىن تاماشالاپ, كسرو حالىق ءارتىسى يوسيف كوبزوننىڭ ونەرىمەن ۇشتاسقان مەرەكەلىك كەشكە قاتىستى. بۇكىلالەمدىك رۋحاني مادەنيەت فورۋمىنىڭ قاشاندا حالىقارالىق مادەني باسقوسۋلاردىڭ ورتالىعىنا اينالىپ جاتاتىن بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا ءوتۋىنىڭ ءوزى بۇل شارانىڭ تۇپكى ماقسات-مۇددە­سىن ايقىن اڭعارتىپ تۇرعانداي. جيىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, حالىقارالىق «رۋحاني كە­لىسىم كونگرەسى» قوعامدىق قو­رى­نىڭ پرەزيدەنتى تولەگەن مۇحامەد­جانوۆ رۋحاني كەلىسىم كۇنىنە بايلانىستى ءوز ويىن قىسقاشا تۇيىندەپ وتكەننەن كەيىن ءسوز پارلامەنت سەناتى توراعاسىنىڭ ورىن­با­سارى مۇحامبەت كوپەەۆكە بەرىلدى. ول قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ءوتىپ وتىرعان وسىناۋ ايتۋلى شارانىڭ ماڭىز­دى­لىعىنا جان-جاقتى توقتالا كەلىپ, سەنات توراعاسى قايرات ءماميدىڭ رۋحانيات فورۋمى قوناقتارىنا جول­داعان حاتىن وقىپ بەردى. «رەسەي حالقى اسسامبلەياسى» جالپى­رەسەي­لىك ۇيىمىنىڭ توراعاسى, ماسكەۋ مەملەكەتتىك مادەنيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى رامازان ابدۋلاتيپوۆ «رۋحاني مادەنيەت – الەمدى جاڭارتۋدىڭ كىلتى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاسادى. «ءبىز ءتۇرلى قاقتىعىستار مەن وي قاراما-قايشىلىقتارى, ادىلەتسىزدىك پەن قىسىمدىق ارەكەتتەر بوي كورسەت­كەن قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. مۇنداي كەلەڭسىز جايتتار جەر شا­رىنىڭ كەز كەلگەن بولىگىندە حالىق­تىڭ نارازىلىعىن تۋدىرماي تۇر­ماي­دى. ەندەشە, وعان قارسى قانداي دا ارەكەت بولسىن ۇدايى جاڭا سيپاتقا يە بولىپ وتىرۋى كەرەك. بۇل .ءۇشىن ادىلەتسىزدىكپەن كۇرەستىڭ وزىنە جاڭاشا كوزقاراس كەرەكتىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى تالاپ ەتىپ وتىر. ءبۇ­گىنگى ومىرلىك ماسەلەلەردى تۇبەگەيلى وزگەرتپەي, ادامزات وركەنيەتىنىڭ كەلەشەگى كەمەل بولادى دەپ ايتا المايمىز. الەمدى ءتۇرلى قاۋىپ-قاتەرلەردەن قۇتقارۋدىڭ جالعىز-اق امالى بار: ول – رۋحاني قۇن­دى­لىقتار ارقىلى جاقىنداسۋ, ادامدار اراسىنداعى ءوزارا ىنتىماق­تاس­تىق پەن مادەني بايلانىستاردى نىعايتۋ بولىپ تابىلادى» دەگەن رەسەيلىك قوناق استانادا ءوتىپ جاتقان فورۋم ادامزات بالاسىنىڭ تاريحىندا جاڭا كە­زەڭنىڭ باستال­عانىن كورسەتەدى دەپ تۇجىردى. ءتۇپ­تەپ كەلگەندە, جەر بەتىندەگى بارلىق تىرشىلىك يەسى ءبىر-ءبىرىنىڭ رۋحاني بايلىقتارىن با­رىن­شا قادىر­لەپ, باعالاۋى ارقىلى عانا وزدە­رىنىڭ مىزعىماس تۇرمىسى مەن ومىرلىك قاعيدالارىن تۇراق­تان­دىرا الادى دەگەن پايىم العا تار­تىلدى. استانا وتكەن جىلى دا ءدال وسى مەزگىلدە مادەنيەت پەن ونەردىڭ نەبىر ايتۋلى تۇلعالارىنىڭ وي الا­ڭىنا اينالىپ, سوعىس ءورتى مەن قاقتىعىستاردىڭ, ەسىرتكى مەن ادام بالاسى ساناسىن ازعىراتىن باسقا دا ءتۇرلى زالالدى قۇبىلىستاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا كوپشىلىككە ۇندەۋ ارناعان بولاتىن. بۇل رەتتە قازاق ەلى استاناسىنىڭ ءوزىنىڭ سون­دا­عى بايسالدى بايلامى مەن جار­قىن كەلبەتىنە بەرىك كۇيىندە قالا بەرەتىنى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ كەۋ­دەسىن ماقتانىش سەزىمىنە تولتى­را­تىنى ايتىلدى. قايىرىمدىلىق, ماحاببات, ادىلەتتىلىك پەن جاسام­پاز­دىق قاسيەتتەرىن ۇرپاقتان ۇر­پاق­قا جالعاستىرۋ ءار ادامنىڭ الدىنا قويعان باستى ماقساتىنا اينالۋى ءتيىس. رۋحاني مادەنيەتكە نەگىزدەلمەگەن ءومىردىڭ اياعى قۇر­دىمعا كەتىپ تىنادى. سوندىق­تان دا ادامنىڭ جان بايلىعى قاي قوعامدا دا الدىڭعى ورىنعا قويىلىپ كەلدى. بۇگىن ءبارىمىزدىڭ تاعى دا باس قوسىپ وتىرعانداعى ماقساتىمىز جالعىز-اق نارسە – رۋحاني جاڭعىرۋ ماسەلەسى. بۇكىلالەمدىك مادەنيەت فورۋمى ءححى عاسىردى رۋحاني اعار­تۋ عاسىرى دەپ جاريا ەتكەنى ءمالىم. وسىعان بايلانىستى ءالى ءبىزدىڭ بىرلەسە تىزە قوسىپ اتقاراتىن شارۋا­لارىمىز ۇشان-تەڭىز. «كۋلتۋرا» دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇپ توركىنى وتە تەرەڭ ماعىنانى بىلدىرەدى. بۇل ءبىزدى جا­سامپازدىققا, جارقىن بولاشاققا قىزمەت ەتۋگە شاقىرادى. ساياساتكەرلەر مادەنيەتتى باعا جەتپەس بايلىق دەپ باعالاعانى ابزال دەگەن بايانداماشى بەيبىت ءومىر مەن تى­نىشتىق جىرىن الەمگە پاش ەتۋدە باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا قازاقستاننىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قوناق مۇنىڭ ءبارى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نا­زارباەۆتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان سارابدال ساياساتى مەن قازاقستان حال­قىنىڭ ءبىرتۇتاس بىرلىگىنىڭ ارقاسى ەكەنىنە ايرىقشا توقتالدى. قازاق ەلى مۇنداي ناتيجەگە از ۋاقىتتا قول جەتكىزە سالماعانى بەلگىلى. تاريح قويناۋىنان نەبىر قۇندى جاۋ­ھار­لار تابىلۋدا. ب.د.د. VI-VII عاسىرلاردان سىر شەرتەتىن ار­حەولوگيالىق قازبا بايلىقتارى بۇل وڭىردە جازۋ مادەنيەتى بۇدان قانشاما عاسىرلار بۇرىن پايدا بولعانىن كورسەتەدى, كونە مۇ­رالار ەجەلگى مادەنيەتتىڭ ورتا­لى­عى دا وسى جەر بولعانىنا كۇمان كەلتىرتپەيدى, دەيدى فورۋمعا قا­تىسۋشى. كسرو حالىق ءارتىسى يوسيف كوبزون ءوزىنىڭ بىلتىر دا وسى فورۋمدا ءسوز سويلەگەنىن, بەيبىتشىلىك رۋحىن جىرلايتىن قانداي دا ءىس-شاراعا ءۇن قاتۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. ءما­دە­نيەتتىڭ وزەگى رۋحاني ىزگىلىكتە دەپ اتاپ كورسەتتى. سوندىقتان دا بۇل فورۋم ءوزىنىڭ الەم الدىنداعى بو­رىشىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى دەگەن وي ءبىلدىردى. مادەنيەت پەن ونەر قاشاندا ادامزاتتىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن قىزمەت ەتىپ كەلەدى. بۇل جولدا قازاقستاننىڭ جارقىن باستاماسى وزگەلەرگە ۇلگى بولۋى كە­رەكتىگىن نازارعا سالدى. بۇۇ جانىنداعى بۇكىلالەمدىك ءدىن وكىل­دەرى كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى باۆا دجەين قازاقستان يادرولىق قارۋدان تۇبەگەيلى باس تارتقان دۇنيە ­جۇزىندەگى ەڭ العاشقى ەل دەپ باعا بەردى. وسى باعىتىنان-اق مۇن­دا­عى حالىقتىڭ كوزدەگەنى بەيبىت ءومىر مەن تىنىشتىق ەكەنى ايقىن اڭ­عا­رىلادى. بۇكىل ادامزات با­لا­سى­نا قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعان مۇنداي الاپات قارۋدان باس تار­تۋ­دىڭ ءوزى كەمەل باسشىسى بار ەلدىڭ عانا قو­لى­نان كەلەتىن ءىس دەپ پايىمدادى. رۋحاني مادەنيەتتە ءدىننىڭ ەرەكشە ءرول اتقاراتىنىنا كوڭىل ءبولدى. ءسوزىنىڭ سوڭىن امەريكان اقىنىنىڭ ادام­زاتتى پاراساتتىلىققا ۇندەيتىن وتتى جىرىمەن تۇيىندەدى. ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ توراعاسى قايرات لاما ءشارىپ ءدىن الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق رەتتەۋشى رەتىندە قالىپ­تاسىپ كەلە جاتىر دەي كەلىپ, يس­لام­نىڭ قاي كەزدە دە بىرلىك پەن بەيبىتشىلىككە, قايىرىمدىلىق پەن يمان­دىلىققا قىزمەت ەتكەنىن ەسكە سال­دى. كەيبىر ەۋروتسەنتريستىك پيعىل­دا­عى كەرتارتپا كوزقاراستاردىڭ يسلامدى ادامزات وركەنيەتىنە كەرە­عار ويمەن اشكەرەلەپ كورسەتۋگە تىرىسىپ باعىپ جاتۋى دا تەگىن ەمەس. مۇنداي يسلام قاعيدالارىنا قاراداي كۇيە جاعىپ, ادام شو­شىر­لىق ەتىپ كورسەتۋگە تىرىساتىن كەز كەلگەن ارەكەتتىڭ ار جاعىندا حالىق پەن حالىقتى, ءدىن مەن ءدىندى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋعا ۇمتىلعان جان­دار­دىڭ جات پيعىلى جاتقانىن اڭ­عارۋ قيىن ەمەس. دىنگە دەگەن مۇن­داي ەكسترەميستىك شابۋىل بارشا ادامزات بالاسىن تولعاندىراتىن باس­تى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. بۇل عاسىر قانتوگىستەر مەن قاقتىعىستار ءداۋىرى ەمەس, حالىقتى قايىرىم­دى­لىققا ۇندەيتىن كەزەڭگە اينالۋى كەرەك. ەلوردا تورىنە دۇنيە ءجۇزى­نەن مادەنيەت پەن رۋحانياتتىڭ وسىن­شاما تانىمال تۇلعالارىن جي­ىپ وتىرعانداعى كوزدەگەن ماق­سات تا سوندا ەكەنىن فورۋمدا ءسوز ءسوي­لەگەن قوناقتاردىڭ ءبارى اتاپ ءوتتى. امەريكالىق قوناق ارماند اسسانتەنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا تارتۋى رەتىندەگى «دالامەن سىرلاسۋ» دەرەكتى تۋىندىسى وسى شارانىڭ ەڭ باستى وقيعاسى دەۋ­گە لايىق. قازاقستان تۋرالى كينو­نىڭ باستى ەرەكشەلىگى – قازاق ەلى­نىڭ باسىنان وتكەرگەن تاريح-تالاي­ىن باسقا ءبىر ەلدىڭ ازاماتىنىڭ كوز­قاراسىمەن باعامداۋ بۇرىن-سوڭدى كينو ۇردىسىمىزدە كوپ كەزدەسە بەرمەيتىن باستاما ەدى. كۇنى كەشە وسى ءفيلمنىڭ نيۋ-يورك قالا­سىن­دا تۇساۋى كەسىلگەنى ءباسپاسوز بەتتەرىندە جۇرتشىلىقتى قۋانىشقا كەنەلتىپ جاتىر. 20 مينوتتىك وقيعا جەلىسى قىران قۇستى بىلەگىنە قون­دىرعان قازاق جىگىتىنىڭ وتتى, قايسار رۋحقا تولى جانارىنداعى ورلىكتى بەينەلەۋمەن ءورىلىپ, نەۆادا-سەمەي پوليگونىنىڭ قازاق جەرىنە كەلتىرگەن قاسىرەتىن, ادام قولىمەن جا­سال­عان الاپات زۇلماتتى بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ قارسى ۇنىنە اينال­دى­رىپ جىبەرەدى. تاۋەلسىزدىك تۇعىرىن بەكىتكەن ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سا­ليقالى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى – ءتۇرلى ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن بىرلىكتى, ىزگى قارىم-قاتىناستى وقيعاعا وزەك ەتۋىمەن قىزعىلىقتى. فورۋم­عا قاتىسقان ارماند اسسانتەنى كورەرمەنگە تانىستىرىپ جاتۋ, ءاري­نە, ارتىعىراق بولار. اكتەر ونەرى جۇرتقا «وديسسەي», «بوناپارت پەن جوزەفينا» سياقتى الەمگە كەڭ تا­راعان كوركەم تۋىندىلار ارقىلى وتە تانىس. وتكەن جىلعى فورۋمدا ءتۇسىرىلىمى باستالىپ كەتكەن فيلم­نىڭ اراعا ءبىر جىل سالىپ, وسى كەش­تە سالتاناتتى جاعدايدا تۇساۋى­نىڭ كەسىلۋى گولليۆۋد اكتەرىنە دەگەن قۇرمەتىمىزدى بۇرىنعىدان دا اسىرا تۇسەرى ءسوزسىز. امەريكانىڭ تانىمال اكتەرى پيتەر گريننىڭ «مەنى ارماند اسسانتە مەن ونىڭ قازاقستاندىق دوستارى جاساعان فيلم تاڭعالدىردى. ءوزىمدى جاس بالاداي سەزىندىم. بۇل فيلم جاڭا بىلىمگە دەگەن قۇمارلىعىمدى وياتا­دى. ونى ەڭ الدىمەن بالالار كورۋ­گە ءتيىس. ءفيلمدى مەكتەپتەردە كور­سە­تۋ كەرەك – ويتكەنى, ول بولاشاققا دەگەن ءۇمىت پەن سەنىم تۋرالى ءاڭ­گىمەلەيدى» دەپ ءسۇيسىنىس ءبىلدىرۋىنىڭ ءوزى جاي بولماسا كەرەك. سونىمەن, فورۋمعا الەمنىڭ 27 ەلىنەن كەلگەن دەلەگاتتار ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا ادامزاتقا ورتاق قۇن­دىلىقتار تۋ­رالى ويلارىن ورتاعا سالدى. 1997 جىلى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى قايىرىمدىلىق اسىنا ءبىر مەزگىلدە 60 مىڭ وتانداسىمىز قاتىسقان ەكەن. سول ءداستۇردىڭ جالعاسىنداي مەرەكەلىك اس «الەمدە بەيبىتشىلىك, اۋىزبىرلىك پەن سۇيىسپەنشىلىك ور­نا­سىن!» دەگەن تىلەكتەرمەن بيىل تاعى دا جۇرتتى جۇمىلدىرىپ جاتقانى قۋانىشتى عوي, ارينە, الايدا ءبىز سول قايىرىمدىلىق وتى ءبىر كۇن­مەن ءوشىپ قالماي, ءار ادامنىڭ ءجۇ­رە­گىن ماڭگى جىلىتىپ تۇرعاي دەپ تىلەيمىز. قاراشاش توقسانباي.