BBC ارناسىنىڭ حابارلاۋىنشا, جاستاردىڭ وتباسىلىق ومىرگە اسىقپاۋى ولاردىڭ اتا-انالارىن عانا ەمەس, قىتاي ۇكىمەتىن دە تولعاندىرىپ وتىر.
«وتكەن ونجىلدىقتا ەل ىشىندەگى ۇيلەنۋ كورسەتكىشى ارتقانىنا قاراماستان, ەكىنشى جىل قاتارىنان قىتايدا جاڭادان تىركەلگەن نەكە سانى ازايىپ بارادى. شاڭىراق كوتەرگەندەر 2014 جىلى 9,1 پايىزعا ازايدى. 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش تاعى 6,3 پايىزعا قۇلدىراعان. سونىمەن قاتار, نەكەگە تۇرۋ جاسى دا 1,5 جىلعا ءوستى», – دەيدى BBC.
قىتاي ۇكىمەتى «قۇدا ءتۇسىپ, قۇيرىق-باۋىر اساتۋعا» 1950 جىلى تىيىم سالعان بولاتىن. الايدا, اتا-انالار ءالى كۇنگە دەيىن بالالارىن اتاستىرۋدى ءجون كورەدى. ءتىپتى, ولار بويداق بالاسى تۋرالى اقپارات الماسۋ ءۇشىن ارنايى مەكەمەلەرگە بارادى ەكەن. BBC ارناسى شىعىستاعى كورشىمىزدىڭ قول قۋسىرىپ وتىرماعانىن ايتادى.
«2007 جىلى ءبىلىم مينيسترلىگى 27 جاستان اسقان قىزداردى «وتىرىپ قالعان» دەپ رەسمي تۇردە مالىمدەپ, بولاشاق جارىنا قوياتىن «وتە قيىن» تالاپتارىن ازايتۋعا شاقىرعان بولاتىن. «وتىرىپ قالعان» ۇعىمى ۇلعا دا, قىزعا دا قولدانعانىمەن, عالىمدار ونى سىناپ, جاس قىزدار قارسىلىق كورسەتتى. 2016 جىلى ۇكىمەت «كەش» ۇيلەنگەندەرگە (جىگىتتەرگە 25, قىزدارعا 23 جاستان كەيىن) بال ايىنا قوسىلاتىن 7 كۇندىك مەرزىمدى الىپ تاستادى».
«اسپاناستى ەلىنىڭ» بويداقتار تاعدىرىنا الاڭداۋىنىڭ نەگىزى بار. قازىرگى تاڭدا قىتايدا ساۋسىلداعان سوقا باس ەركەكتەر ميلليونداپ سانالادى. ولاردىڭ ناقتى سانىن ايتۋ قيىن. دەگەنمەن, ەلدەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءتۇرلى دەرەكتەر كەلتىرەدى. Global Times بويداق جىگىتتەردىڭ سانى 24 ميلليون شاماسىندا ەكەنىن حابارلاسا, China Daily ولاردىڭ سانى 33 ميلليوننان اسىپ تۇسەتىنىن جەتكىزگەن-ءدى.
«قىتاي جانە جاھاندانۋ ورتالىعىنىڭ» دەنساۋلىق ساقتاۋ بويىنشا مامانى حۋانگ ۋەنجەنگ ەركەكتەر سانىنىڭ ارتۋىنا ەلدەگى ء«بىر بالا» باعىتى تىكەلەي اسەر ەتكەنىن ايتادى. ويتكەنى, اتا-انالاردىڭ كوبى «ۇلدىڭ اتى ۇل عوي, شىركىن, قاشاندا» دەگەندەي, جالعىزىنىڭ ەر بالا بولعانىن قالايدى. ماماننىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. People’s Daily حابارلاۋىنشا, 1971-2012 جىلدار ارالىعىندا 270 ميلليون جاساندى تۇسىك تاستاتۋ وقيعاسى تىركەلگەن.
BBC ارناسى بويداق جىگىتتەردىڭ كوبى شالعاي ايماقتا تۇراتىنىن جانە تۇرمىسى تومەن ەكەندىگىن ايتادى. قىتاي حالقى ولاردى قارجىلىق, الەۋمەتتىك تۇرعىدان قوعامعا زياندى دەپ ەسەپتەيدى. ەكى جىل بۇرىن People’s Daily سايتى «وتىرىپ قالعان» جىگىتتەردىڭ ءجيى قىلمىستىق ارەكەتكە باراتىنىن, قۇمار ويىنعا بەرىلەتىنىن, جەزوكشەلەردى جاعالايتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. ماماندار ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن ۇسىنىپ جاتىر. ازىرگە ونىڭ ەشقايسىسى قوعام تاراپىنان دا, ۇكىمەت تاراپىنان دا قۇپتالماپتى.
دەگەنمەن, بويداقتاردىڭ كوپتىگى قىتايدىڭ عانا ماسەلەسى ەمەس. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, كوپتەگەن ەلدە شاڭىراق كوتەرگەندەر سانى بۇرىنعىدان ازايىپ كەتكەن. قازاقستانداعى جاعداي دا ءماز ەمەس. جىلدان- جىلعا وتاۋ قۇراتىندار سانى ازايىپ بارا جاتىر. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, 2013 جىلى 168 417 نەكە تىركەلسە, 2014 جىلى 159 328 جاڭا وتباسى قۇرىلىپتى. 2015 جىلى 148 769 جۇپ شاڭىراق كوتەرگەن. كەرىسىنشە, اجىراسقاندار سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. 2014 جىلى 52 673 جۇپ اجىراسسا, 2015-تە بۇل سان 53 293-كە جەتكەن. بيىل تامىزعا دەيىن 75 701 نەكە تىركەلسە, 31 469 جۇپ اجىراسقان.
قايبىر جىلى اتاعى دارداي ءبىر اعامىز 24 مىڭ قازاق قىزىنىڭ قىتايعا تۇرمىسقا شىققانىن جەتكىزىپ, دابىل قاققان ەدى. ول كىسى قىزدى-قىزدىمەن ايتىپ قالسا كەرەك. ويتكەنى, رەسمي دەرەكتەر باسقاشا سويلەيدى. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, بۇگىنگە دەيىن شەتەلدىكپەن 54 مىڭعا جۋىق نەكە تىركەلسە, سونىڭ 700-ءى عانا قىتاي ازاماتتارىمەن ارادا جاسالعان. جىل باسىندا 2010-2016 جىلدار ارالىعىندا 353 قاراكوز قىتاي ازاماتتارىنا تۇرمىسقا شىققانىن مالىمدەلدى. بىراق, سونىڭ 190-ى قىتايداعى قانداستارىمىزعا كۇيەۋگە تيگەن ەكەن. ەندەشە, ستاتيستيكالىق دەرەكتەر «قازاق قىزدارى جاپپاي قىتايعا كۇيەۋگە ءتيىپ جاتىر» دەگەن الگى اعامىزدىڭ بايبالامى ورىنسىز ەكەنىن دالەلدەيدى.
ايتسە دە, قىتايدا شەتەلدىكپەن شاڭىراق كوتەرەتىندەر كوپ كورىنەدى. ولار نەگىزىنەن وزدەرىنە مادەني, الەۋمەتتىك جاعىنان ۇقساس ۇلتتارمەن نەكەگە تۇرۋدى ءجون كورەدى ەكەن. China Information جۋرنالىنىڭ 2013 جىلى جۇرگىزگەن زەرتتەۋىنە سايكەس, قىتاي بويداقتارىن ەڭ كوپ «يمپورتتايتىن» ەلدەر قاتارىندا گونكونگ (264 مىڭ), تايۆان (133 مىڭ) جانە ماكاو (17 مىڭ) بار.
قىتايداعى بويداقتاردىڭ كوپتىگى, بىرىنشىدەن, ەكونوميكالىق جاعدايعا بايلانىستى. ونىڭ ەكىنشى سەبەبى – ەلدەگى قىز بالانىڭ ازدىعى. ازىرگە قىتاي تۇرعىندارى حالىقارالىق وتباسىن قۇرۋدا وڭتۇستىكتەگى كورشىلەرىن دۇرىس دەپ تاۋىپ وتىر. الايدا, كۇنى ەرتەڭ ولاردىڭ باسقالارعا «كوز سالماسىنا» ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ەندەشە, قىتايدا سوقا باس ەركەكتەردىڭ كوپتىگى كورشى ەلدەردى بەيجاي قالدىرماۋى ءتيىس.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
