قۇپيا ساناق

بولىپ ەسەپتەلگەن 1939 جىلعى قازاقستان حالقى تۋرالى مالىمەتتەر نە دەيدى؟ حالىق ساناقتارى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني, اسىرەسە دەموگرافيالىق جاعدايىن انىقتاۋ, وسى سالالارداعى جەتىستىكتەر مەن كەمشىلىكتەردى ءبىلۋ, سونىڭ ناتيجەسىندە بولاشاقتا جۇرگىزىلەتىن ساياسات پەن ناقتى ءىس-شارالاردى جوسپارلاۋ ءۇشىن جۇرگىزىلەدى. قازاقستان حالقى ءوز تاريحىندا وسىنداي كوپتەگەن شارالارعا قاتىسىپ, سونىڭ كۋاگەرى بولدى. سولاردىڭ ەڭ كۇردەلىلەرى 1897 جىلعى رەسەي يمپەرياسى حالقىنىڭ جان-جاقتى ساناعى مەن كەڭەس وكىمەتى وتكىزگەن 1926, 1937 جانە 1939 جىلدار­داعى بۇكىلوداقتىق حالىق ساناقتارى دەر ەدىك. وكىنىشكە قاراي, 1937 جانە 1939 جىلعى ساناق مالىمەتتەرى جاريالانباق تۇگىلى, كوپكە دەيىن قۇپيا ساقتالىپ كەلدى. ال 1937 جىلعى حالىق ساناعىن جۇرگىز­گەندەردىڭ كوبى قۋعىنعا ۇشىراپ, باسشى­لارى “حالىق جاۋى” دەگەن اتقا ۇشىراپ, سوتتالدى, اتىلدى. سەبەبى, بۇل شارا كەڭەس وكىمەتى مەن ونىڭ باسشىلارىنىڭ كۇتكەن ءۇمىتىن اقتامادى. ي.ۆ.ستالين ءحVىى پارتيا سەزىندە جاساعان بايانداماسىندا كەڭەس وداعىنىڭ حالقى 1933 جىلدىڭ سوڭىندا 168 ملن-عا جەتتى دەپ مالىمدەسە, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميسسياسىنىڭ بولجامى بويىنشا وداق حالقى 1937 جىلدىڭ باسىندا 180,7 ملن. بولۋى كەرەك ەدى. 1937 جىلعى حالىق ساناعى كەڭەس وداعىندا تەك 162 ملن ادام بار ەكەنىن كورسەتىپ, بۇل تسيفر بيلىك باسىنداعىلاردى ءارى-ءسارى كۇيگە قالدىردى. اقىرى ولار ساناق مالىمەتتەرى شيكى, مۇنى “حالىق جاۋلارى” ادەيى بۇرمالاعان, دۇرىس جۇرگىزىلمەگەن دەپ تاپتى دا, بۇكىل دەرەكتى قۇپيا ساقتاۋعا نۇسقاۋ بەرىلدى. 1939 جىلعى بۇكىلوداقتىق حالىق سانا­عى 1937 جىلعى وسىنداي شارانىڭ قاتە­لەرىن تۇزەتىپ, ء“سوتسياليزمنىڭ ۇلى تابىس­تارىن بۇكىل الەمگە جاريالاۋ ءۇشىن” جۇرگىزىلدى. دەگەنمەن ول دا وداق حالقى­نىڭ جوسپارلاعانداعىدان كوپ وسپەگەنىن كورسەتكەن سوڭ, اسىرەسە اۋىل شارۋاشى­لىعىن كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن بولعان 1932-1933 جىلعى اشار­شى­لىقتىڭ سالدارىنان حالىقتىڭ كوپ قىرىل­عانى انىقتالعاننان كەيىن, بۇل ءىستىڭ دە ناتيجەسى جاريالان­بادى. مالىمەت­تەرى كۇنى كەشەگە دەيىن قۇپيا قورلاردا ساقتالىپ كەلدى. اتالمىش ەكى ساناقتىڭ باستى قورى­تىن­دىلارى تەك وداق تاراپ, كەڭەس وكىمەتى قۇلاعان سوڭ عانا, وندا دا ونىڭ قىسقار­عان تۇرلەرى جارىق كوردى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل مالىمەتتەردى جاريالاۋعا رەسەي عى­لىم اكادەمياسىنداعى رەسەي تاريحى ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەيتىن اكادەميك يۋ.ا. پولياكوۆ پەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ۆ.ب. جيرومسكايا جەتەكشىلىك ەتكەن ءبىر توپ عالىمدار كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. كسرو كەزىندەگى جاعداي جوعارىداعى­داي بولعاندىقتان, قازاقستاندا 1939 جىل­عى حالىق ساناعى تۋرالى مالىمەت جوقتىڭ قاسى دەرلىك-ءتىن. تەك رەسپۋبليكانىڭ ورتا­لىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا بىرنەشە ءىس قانا بار ەكەن. بىراق ولاردان ەلىمىز حالقىنىڭ سول كەزدەگى دەموگرافيالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋى جونىندە تولىق اقپارات الۋ مۇمكىن ەمەس-ءتىن. ءبىر بىلگەنىمىز, 1937 جانە 1939 جىلدارداعى بۇكىلوداقتىق ساناقتاردىڭ قازاقستان جونىندەگى مالىمەتتەرى ماسكەۋدەگى رەسەي مەملەكەتتىك ەكونوميكا مۇراعاتىندا (كەڭەس وداعى جوسپارلاۋ كوميسسياسى ورتالىق حالىقشارۋاشىلىق ەسەپ باسقارماسىنىڭ 1562-قورىنداعى, 329 جانە 336-تىزىمدەرىندە) كوپ جىلدار بويى قۇپيا ساقتالىپ كەلىپتى. 2008 جىلى ش.ءۋا­لي­حانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىز­مەت­كەرلەرى بىزدەر رەسەي استاناسىنا ساپار شەگىپ بارىپ, 1937 جانە 1939 جىلدار­داعى ءبۇ­كىل­وداقتىق حالىق ساناقتارىنىڭ قازاق­ستانعا قاتىستى مالىمەتتەرىنىڭ 2,5 مىڭ بەتتەن اساتىن كوشىرمەسىن الىپ كەلدىك. قازىر وسىنداعى باستى-باستى قورىتىن­دى­لاردى مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن “ارىس” باسپاسى­نان بەس توم ەتىپ جاريالاۋعا كىرىسىپ جاتىرمىز. تومەندە ءبىز سول كوپ جىلدار بويى قۇپيا بولعان 1939 جىلعى بۇكىلوداقتىق حالىق ساناعىنىڭ قازاقستان بويىنشا قورىتىندىلارىنىڭ اسا قاجەتتىلەرىن وقىرماندار نازارىنا جەتكىزگەندى ءجون كوردىك. قازاقستان حالقىنىڭ سانى. 1926-1932 جىلدار اراسىندا قازاقستان حالقى بار بولعانى 77,1 مىڭ ادامعا, 1,3% عانا ءوستى (6 151 102 ادام), ياعني 12 جىل ىشىندە جىل سايىن 0,1%-عا ءوسىپ وتىرعان. ءتىپتى مىنا 6 وبلىستىڭ حالقى تومەندەگىدەي ازايىپ كەتكەن: پاۆلودار – 32,1%-عا, قوستاناي – 23,1%, اقمولا – 14,4%, باتىس قازاقستان – 10,2%, اقتوبە – 7,7%, سەمەي – 9,8%. كەيبىر وبلىستار حالقىنىڭ ازداپ وسكەنى دە بار. ولار: قاراعاندى – 11,8%, وڭتۇستىك قازاقستان – 22,2%, شىعىس قازاقستان – 18,8%, سولتۇستىك قازاقستان – 12,2% جانە ت.ب. بۇل كەڭەس وكىمەتىنىڭ اۋىل شارۋاشى­لىعىن كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ مەن قازاقتاردى وتىرىقشىلىققا ورنالاستىرۋ­داعى سولاقاي ساياساتىنىڭ سالدارىنان 1931-1933 جىلدارى بولعان جاپپاي اشارشىلىقتاعى دەموگرافيالىق اپاتتىڭ قاسىرەتتى كورىنىسى ەدى. قازاق اسسر حالىقشارۋاشىلىق ەسەپ باسقارماسى مالىمەتى بويىنشا, تەك 1930-1933 جىلدارى رەسپۋبليكا حالقى 3 479,5 مىڭ ادامعا (5 873 مىڭنان 2 493,5 مىڭعا), ياعني 59,2%-عا ازايىپ كەتكەن. جوعارىدا كورسەتىلگەندەي, اشارشىلىقتىڭ ەڭ كوپ قۇربانى بولعان باتىس, سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتاردىڭ قازاقتارى ەدى. 1926-1939 جىلدار ارالىعىندا كەڭەس وداعىندا تۇرعىندار سانى 16%-عا ارتىپتى. سول تۇستا ارمەنيا حالقى 45,5%-عا, تاجىكستان حالقى 43,8%-عا, ءازىربايجان حالقى 38,5%-عا, وزبەكستان حالقى 37,4%-عا, تۇركىمەنستان حالقى 25,4%-عا, ركفسر حالقى 17,1%-عا وسكەن. قازاقستاننان كەيىنگى حالىق سانىنىڭ ءوسىمى تومەن كورسەتكىشكە ۋكراينا يە بولىپتى. ول نەبارى 6,6%-عا جەتكەن, ياعني وداق حالقى جىل سايىن 1,3%-عا وسسە, ۋكراينا 0,55%-عا تەڭ بولعان. قازاقستان حالقىنىڭ جاسى مەن جىنىس قۇرامىندا دا كۇردەلى وزگەرىستەر بولدى. ەرلەردىڭ ايەلدەر ۇلەسىنەن باسىمدىعى كۇشەيۋى, بالالار مەن 19-عا دەيىنگى جاستار­دىڭ جانە 50-دەن اسقانداردىڭ وداق دەڭگەيىنەن دە, 1926 جىلعى ساناق كورسەت­كىشىنەن دە تومەندەۋى, سونىمەن بىرگە, ەڭبەككە ەڭ قابىلەتتى توپتاردىڭ كورسەتكىشى جوعارى بولۋى سياقتى ەرەكشەلىكتەر كورىنىس بەردى. ەرلەردىڭ ۇلەسى 51,2%-دان 52,07%-عا دەيىن كوتەرىلدى, ال ايەلدەردىڭ ۇلەسى 48,8%-دان 47,9%-عا دەيىن تومەندەدى. وسى جىلدار اراسىندا ەرلەردىڭ سانى 93 مىڭعا جۋىق وسسە, ايەلدەردىڭ سانى 16 مىڭنان استامعا ازايدى. بۇل 1931-1933 جىلدارعى جاپپاي اشارشىلىقتىڭ زاردابى عانا ەمەس-ءتىن, سىرتتان كەلگەن كوشى-قوننىڭ, اسىرەسە ونىڭ ىشىندە ورىس, ۋكراين جانە بەلارۋس ۇلتتارى وكىلدەرىنىڭ اراسىندا اۋىر ەڭبەككە جارامدى ەرلەردىڭ باسىم بولعانى دا كۇشتى اسەر ەتتى, ياعني قازاقستانعا كەلگەن ميگرانت­تاردىڭ اراسىندا ەرلەر باسىم بولدى. ولار­دىڭ ۇلەسى ورىستاردا 52,4%, ۋكراينداردا – 52,3%, بەلارۋستاردا ءتىپتى 78,2%-عا جەتتى. قازاق­تاردا دا بۇل كورسەتكىش 52,1%, باسقا تۇركى ۇلتتارى وكىلدەرىندە دە وسى دەڭگەيدە ەدى: وزبەك­تەردە – 52,2%, تاتارلاردا – 51,7%, ۇيعىرلاردا – 51,1%, ءازىرباي­جان­داردا – 68,2%, كارىستەردە دە (51,8%) ەرلەر باسىم ەدى. تەك نەمىستەردە – 49,0%, پولياكتاردا – 47,9% بولدى. قازاقستان حالقىنىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرى دە بەلگىلى بولا باستادى. رەسپۋبليكادا بالالار مەن 19 جاسقا دەيىنگىلەردىڭ ۇلەسى 42,2%-عا تەڭەلسە, بۇل 1926 جىلى 6,2%, ال 1939 جىلى وداق دەڭگەيىنەن 2,7% تومەن بولدى. مۇنى دا سول 1931-1933 جىلدارعى جاپپاي اشارشىلىقتىڭ سالدارى دەپ قاراۋ كەرەك. سەبەبى دەموگرافيالىق اپاتقا ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك جاعىنان قورعانسىز: بالالار مەن جاستاردىڭ ۇشىرايتىنى ايتپاساق تا بەلگىلى عوي. ەل ىشىندە ەڭبەككە جارامدى جاستاعىلار ۇلەسى 1926 جىلعى دەڭگەيىنەن دە, وداق بويىنشا كورسەتكىشتەن دە جوعارى ەكەنى بايقالدى. مىسالى, قازاقستاندا 20-29 جاستاعى تۇرعىندار 20,7%, 30-39 جاستاعىلار – 16,3%, 40-49 جاستاعىلار 9,5%, ءبارى – 46,5% بولسا, 1926 جىلمەن سالىستىرعاندا 7,2% جوعارى, ال وداق دەڭگەيىنەن 4,4% كوپ ەكەن. بۇل جاعدايدى سىرتتان كەلگەن كوشى-قون تول­قىنىندا اۋىر ەڭبەككە جارامدى ادام­داردىڭ باسىم بولعاندىعىمەن تۇسىندىرگەن دۇرىس. بۇعان كەرىسىنشە, 50-دەن اسقان ەرەسەك جاستاعى توپتارداعى تۇرعىندار ۇلەسى (50-59 جاستاعىلار – 6,0%, 60 جانە ودان ەرەسەكتەر – 5,1%) 1926 جىل مەن 1939 جىلعى وداق دەڭگەيىنەن 1,4% تومەن بولعانى بايقالادى. سەبەبى, بۇل جاستاعى توپتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جەرگىلىكتى تۇرعىندار, نەگىزىنەن قازاقتار, ياعني 1918 جانە 1921 جىلدارداعى اشارشىلىقتان, اسىرەسە 1931-1933 جىلدارداعى اپاتتان امان قالعاندار ەدى. 1939 جىلعى ساناقتا قازاقستان حالقى­نىڭ تەرريتوريالىق ورنالاسۋىندا, ياعني قالالىق جانە سەلولىق مەكەندەرگە شوعىر­لانۋىندا كۇردەلى وزگەرىستەر مەن ەرەكشەلىك­تەر بولعانى بايقالدى. ەڭ الدىمەن رەسپۋبليكادا جەدەلدەتىلگەن يندۋستريا باعىتىنداعى ءىس-شارالار ناتيجەسىندە جانە كەڭشارلار مەن ماشينە-تراكتور ستانتسيا­لارى­نىڭ قۇرىلۋ ەكپىنىنە بايلانىستى قالا مەن اۋىل تۇرعىندارى اراسىنداعى ۇلەس سالماعى ەلەۋلى وزگەرىسكە ءتۇستى. 1926 جىلدان 1939 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا قالا تۇرعىن­­دارىنىڭ سانى 3 ەسەدەن ارتىق ءوسىپ, ولاردىڭ ۇلەس سالماعى قازاقستان حالقىنىڭ 27,8%-ىن قۇرادى. سوعان وراي, اۋىل تۇرعىندارى­نىڭ سانى 20%-عا ازايىپ, 72,2%-عا تومەندەدى. قالا تۇرعىندارىنىڭ ۇلەس سالماعى قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى وڭىرلەرىندە ارقالاي بولدى. بۇلار ءوڭىردىڭ تەمىر جول جەلىسىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى مەن ونەركاسىپ ورىندارى­نىڭ دامۋ دەڭگەيىنە بايلانىستىتۇعىن. رەسپۋبليكانىڭ 14 وبلىسىنىڭ ىشىندە تەك ورتالىق وڭىردە – قاراعاندى وبلىسىنداعى تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگىن, ياعني 56,2%-ىن قالالىقتار قۇرادى. سول كەزەڭدە سەمەي وبلىسىنىڭ 40,6%, الماتى وبلىسىنىڭ 37,1%, گۋرەۆ وبلىسىنىڭ 34,8%, جامبىل وبلىسىنىڭ 29,3%, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ 28,8%, اقتوبە وبلىسىنىڭ 26,2%, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ 25,2%, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ 25% تۇرعىندارى قالالىق جەردە تۇردى. 1926 جىلى 50 مىڭنان استام تۇرعىنى بار قالا سەمەي عانا ەدى. ال 1939 جىلى مۇنداي تۇرعىنى بار قالالار قاتارىنا الماتى, قاراعاندى, شىمكەنت, ورال جانە جامبىل قالالارى قوسىلدى. بۇلار سول كەزدە ءىرى ونەركاسىپ ورىندارى بولۋىمەن قاتار, ترانسپورت جەلىلەرى وتەتىن اكىمشىلىك ورتالىقتارى رەتىندە دە تانىمال بولا باستاعان-دى. قازاق كسر-ءنىڭ 1929 جىلدان باستاپ استاناسىنا اينالعان الماتىنىڭ تۇرعىندار سانى 1926 جىلمەن سالىستىرعاندا 1939 جىلى 5 ەسە ءوسىپ, 230,5 مىڭ ادامعا جەتتى. الماتىدان كەيىنگى ءىرى قالا, كەڭەس وداعىنىڭ دونباسس پەن كۋزباستان كەيىنگى ءىرى كومىر بازاسى دەڭگەيىندەگى 165,8 مىڭ تۇرعىنى بار قاراعاندى قالاسى بولدى. ءتۇستى مەتالل كاسىپورىندارىنىڭ دامۋى ارقاسىندا 1937 جىلى سولتۇستىك قازاقستاندا 21,2 مىڭ تۇرعىنى بار ستەپنياك, 1939 جىلى 15,3 مىڭ ادام تۇراتىن جىتىقارا, ورتالىق قازاقستانداعى 32,5 مىڭ ادام قونىستانعان بالقاش قالالارى بوي كوتەردى. اتاقتى تۇركىسىبتىڭ سالىنۋىنا بايلانىستى 1939 جىلى اياگوز قالا بولدى, وندا 21,2 مىڭ تۇرعىن بار ەدى. ونەر­كاسىپتىڭ وركەندەۋى مەن تەمىر جول قۇرى­لىسىنىڭ قارقىن الۋىنا وراي وسىنداي قالا تۇرعىندارى سانى ارتا ءتۇسىپ, سەمەيدە 109,6 مىڭ, پەتروپاۆلدا 91,6 مىڭ, شىمكەنتتە 74,4 مىڭ, ورالدا 67,5 مىڭ, جامبىلدا 63,7 مىڭ, قىزىلوردادا 46,7 مىڭ, گۋرەۆتە 41,8 مىڭ ادام تۇراتىن بولدى. دەگەنمەن, قالالىق­تاردىڭ سانى ارتا تۇسكەنىمەن, حالىقتىڭ كوپ بولىگىن اۋىلدى جەردە تۇرۋشىلار قۇرادى. ولاردىڭ ۇلەسى رەسپۋبليكا بويىنشا باسىم بولۋىمەن قاتار ءبىراز وبلىستاردا ودان دا جوعارى ەدى. ماسەلەن, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ۇلەس سالماعى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 80%, اقمولا وبلىسىندا 84,7%, قوستاناي وبلىسىندا 86,7% بولدى. وسى جاعداي قازاقستاندى يندۋستريالان­دىرۋ ناتيجەسىندە حالىقتىڭ قالاعا بەت­بۇرىسى كۇرت دامىعانىن كورسەتەدى, قالا حالقىنىڭ بىزدە 1897 جىلى 6%, 1926 جىلى – 8,5%, ال 1939 جىلى – 27,8% بولعانىن ەسكەرسەك, وسى 1926-1939 جىلدار ارالىعى قازاقستاندا قالا حالقىنىڭ كۇرت ءوسۋىنىڭ باستاماسى بولعانىن, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس پەن ودان كەيىنگى كەزەڭدەردە بۇل ۇدەرىس ءوز جالعاسىن تاۋىپ, كەڭ دامىعانىن بايقايمىز. قالا حالقى بىزدە 1959 جىلى 44%-عا جەتىپ, ال 1970 جىلى 50% بولىپ, وسى كەزدەن باستاپ رەسپۋبليكا تۇرعىندارى­نىڭ جارتىسىنان كوبى قالالىق مەكەندەردە تۇراتىن بولدى. قازاقستان حالقىنىڭ ساۋاتتىلىعى مەن ءبىلىم دەڭگەيىندە ءتۇبىرلى وزگەرىستەر بولعانىن 1939 جىلعى ساناق انىقتاي ءتۇستى. 1926 جىلى ءبىزدىڭ ەل كەڭەس وداعىنداعى ساۋاتتىلىق دەڭگەيى بويىنشا 22,8%-عا يە بولىپ, 11 رەسپۋبليكانىڭ ىشىندە جەتىنشى ورىندا ەدى. ناقتىلاپ ايتساق, رەسپۋبليكامىز قىرعىز­­ستان, تۇركىمەنستان, وزبەكستان جانە تاجىك­ستاننان عانا العا وزعان-دى. ال 1939 جىلعى ساۋاتتىلىق دەڭگەيىمىز 76,3%-عا جەتىپتى. ءسويتىپ وداق بويىنشا بەسىنشى ورىنعا كوتەرىلىپپىز. جوعارىدا كورسەتىلگەن ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىنان باسقا, ارمەنيا مەن ءازىربايجاندى دا باسىپ وزىپپىز. تەك ۋكراينا, رەسەي, گرۋزيا جانە بەلورۋسسيا­دان عانا كەيىن بولىپپىز. وسى 1926-1939 جىلدار اراسىندا قازاقتاردىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيى 9 ەسەدەن اسا ءوسىپ, 6,9%-دان 63,9-عا جەتتى, قازاق ايەلدەرىنىڭ ساۋاتتىلىعى 55 ەسەدەن اسىپ ءتۇسىپ, 0,97%-دان 54,6%-عا كوتەرىلدى. قازاقستان حالقىنىڭ ۇلتتىق قۇرامىندا 1926-1939 جىلدارى بولعان وزگەرىستەر قازاقتار مەن باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ ارا سالماعى اراسىندا مۇلدە باسقا باعىت قالىپتاسقانىن كورسەتەدى. مۇنىڭ ايقىن كورىنىسى – قانداستارىمىزدىڭ ءوز وتانىندا, اتامەكەنىندە از ۇلتقا اينالعانى. وسى كەزەڭدە قازاقتاردىڭ ۇلەسى 20,7%-عا كەمىپ, 58,5%-دان 37,8%-عا دەيىن تومەندەدى. بۇل باعىت ەلىمىزدى پاتشالىق رەسەي وتارلاعان كەزدەن باستالىپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە ورلەي تۇسكەن-ءدى, ونىڭ ەڭ باستى سەبەبى – قازاقستانعا سىرتتان, ەڭ الدىمەن رەسەي, ۋكراينا, بەلورۋسسيا جانە باسقا ايماقتار­دان كەلگەن كوپتەگەن كوشى-قوننىڭ اسەرى بولاتىن. بۇعان قوسىمشا – قازاقتاردىڭ تابيعي ءوسىمى اشارشىلىق پەن رەپرەسسيادان وتە تومەن بولدى. وسى جاعدايدا باسقا جاقتان جىبەرىلىپ جاتقان باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ سانى ۇنەمى, ۇزدىكسىز ءوسىپ وتىردى دا 1939 جىلعى حالىق ساناعى كورسەتكەندەي, ورىس پەن ۋكرايندار قازاقستان حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنە اينالىپ, ۇلتتىق قۇرامدا جاڭا ارا سالماق پايدا بولدى. ەندى قازاقتار مەن سانى 30 مىڭنان اسقان باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ ايماقتىق – وبلىستىق جەرلەرگە ورنالاسۋىن قاراس­تىرايىق. قازاقتار. 1897 جىلعى ساناق بويىنشا قانداستارىمىزدىڭ رەسەيدەگى سانى 4 ملن. 84 مىڭعا جەتسە, ونىڭ 83%, ياعني 3 392,7 مىڭى قازاقستاننىڭ قازىرگى تەرريتوريا­سىندا تۇرعان ەدى. ءاليحان بوكەي­حانوۆ­تىڭ وبلىستىق شولۋ­لار­عا سۇيەنىپ العان مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, رەسەيدەگى قازاقتار­دىڭ سانى 1908 جىلى 4 ملن. 499 مىڭ 664 ادام, ال 1913 جىلى (جەتىسۋداعى قىرعىز­داردى قوسا ەسەپتەگەندە) 5 ملن. 64 مىڭ ادام ەكەن. 1939 جىلعى كەڭەس وداعىنداعى قازاقتار­دىڭ سانى 3 ملن. 1 ءجۇز مىڭ 949 ادام عانا بولىپ, 1926 جىلمەن سالىستىر­عاندا 85,8% ادامعا, ياعني 21,7%-عا ازايىپ كەتىپتى. ونىڭ ىشىندە رەسەيدە 356 646 ادام (التاي ولكەسىندە – 31 395, ءنوۆوسىبىر وبلىسىندا – 19 993, ومبى وبلىسىندا – 51 891, ساراتوۆ وبلىسىندا – 23 436, ستالينگراد وبلىسىندا – 72 471, چەليابى وبلىسىندا – 28 731, چكالوۆ (ورىنبور) وبلىسىندا – 71 444, ەدىل بويى نەمىستەرى اسسر-ىندا – 8 988), تۇركىمەنستاندا – 61 397, وزبەك­ستاندا – 305 416, تاجىك­ستاندا – 12 712, قىرعىزستاندا 23 925 ادام تۇرعان. وسى جىلى قازاقستاننىڭ ءوز تەرريتورياسىندا كەڭەس وداعىنداعى قازاقتاردىڭ 75,0%-ى عانا تۇرعان ەكەن. 1939 جىلعى حالىق ساناعى قازاق حالقى 1 ميلليون 300 مىڭ ادامعا, ياعني 35,8%-عا كۇرت ازايعانىن, بۇرىن 3 627,6 مىڭ ادامدى قۇراعان رەسپۋبليكاداعى قانداستارىمىزدىڭ سانى تومەندەپ, 2 327,6 مىڭ ادامعا دەيىن تومەندەگەنىن بايقاتادى. مۇنداي دەمو­گرافيا­لىق اپات قازاقتاردىڭ 1931-1933 جىل­­دارداعى اشارشىلىقتىڭ قۇربانىنا اينالۋىنىڭ, ولاردىڭ شەت جەرلەرگە كوشىپ كەتۋىنىڭ جانە ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ سالدارى تۇعىن. بايلاردى تاپ رەتىندە جويۋ ناۋقانى كەزىندە, تولىق ەمەس مالىمەتتەردىڭ كور­سە­تۋىنشە, 6765 ادام رەسپۋبليكادان تىس جەر­لەرگە ايدالىپ, قونىس اۋدارىلعان. بۇعان كەرىسىنشە رەسپۋبليكامىزعا وزگە ەلدەردەگى كۋلاكتاردى قۋعىنداۋ ناۋقانى بارىسىندا 180 مىڭ ادامدى قۇرايتىن 46091 وتباسى كوشىرىلگەن. اۋىل شارۋاشىلىعىن كۇشتەپ ۇجىم­جاس­تىرۋ ناۋقانى كەزىندە قازاقستاننىڭ بۇكىل اۋماعىندا قارۋلى كوتەرىلىسكە ۇلاسقان حالىق تولقۋلارى بوي كورسەتتى. 1929-1931 جىلدار ارالىعىنداعى ەلىمىزدە 80 مىڭنان استام ادام قاتىسقان 372 كوتەرىلىس ورىن الدى. شارۋالار باسكوتەرۋىنە نيەتتەس 5551 ادام وگپۋ-دىڭ شەشىمىمەن تۇتقىندالىپ, ولاردىڭ 883-ءى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. كوتەرىلىستەردىڭ سوڭى قازاقتاردىڭ شەت ەلدەرگە كوشىپ كەتۋىنە ۇلاستى. 1930 جىلدىڭ باس كەزىنەن 1931 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىنگى كەزدە قىتاي, يران جانە اۋعانستان اۋ­ما­عىنا قازاقستاننان 281 230 شارۋا قوجا­لىق­تارى كوشىپ كەتتى. اشارشىلىق جىلدارى شەت ەلدەرگە كوشۋشىلەردىڭ سانى 1 ميلليون 130 مىڭعا جۋىق بولدى. ولاردىڭ 454 مىڭى كەيىننەن ەلگە قايتا ورالسا دا, قالعانى جات جۇرتتا قالعان. ال سول كەزەڭدەگى وپات بولعاندار شە؟ بۇل جونىندە ءارتۇرلى دەرەك ايتىلۋدا. ءبىز سولاردىڭ ىشىنەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمداستىرۋ جانە 1920 جىل مەن 1930 جىلداردىڭ باسىنداعى حالىقتىڭ جاپپاي قىرىلۋىن ارنايى زەرتتەگەن كوميسسياسىنىڭ تۇجىرىمىنداعى تسيفردى العاندى ءجون كوردىك. ول بويىنشا, اشارشىلىق پەن سوعان بايلانىستى ىندەت اۋرۋلارىنان, تابيعي ءولىم دەڭگەيىنىڭ جو­عارى­لىعىنان قازاقتاردان 2 ملن. 200 شىعىن بولىپ, ءوز قۇرامىنىڭ 49% جوعالتقان. ەندى قازاقتاردىڭ ايماقتىق ورنالاسۋ ەرەكشەلىكتەرىنە كەلەيىك. ول كوپ جاعدايدا رەسەيدىڭ ورتالىق اۋداندارى مەن ۋكراينادان تۋىنداعان ەكپىندى سىرتقى كوشى-قونعا بايلانىستى وزگەرىسكە ۇشىرادى. يندۋستريالاندىرۋ بارىسىنداعى ەكونومي­كا­لىق دامۋدىڭ ەكپىنى سىرتتان جۇمىسشى كۇشىنىڭ اعىلىپ كەلۋىنە قولايلى جاعداي تۋدىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ ەتنوستىق قۇرامى دا كۇردەلى وزگەرىسكە ءتۇسىپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ۇلەس سالماعى ازايا باستادى. مۇنىمەن قوسا رەسپۋبليكاداعى تۇرعىنداردىڭ الەۋ­مەت­­تىك, كاسىبي قۇرى­لىمى, ءبىلىم دەڭگەيى سەكىلدى ساپالىق بەلگى­لەرى دە وزگەرىسكە ءتۇستى. سول كەزدەرى ورىس­­تار 2 458,6 مىڭ ادام (39,9%), ال ۋكرايندار 658,3 مىڭ ادام (10,7%) بولىپ, رەس­­پۋبليكاداعى تۇر­عىن­دار­دىڭ جارتىسىنان كوبىن قۇرادى. ولار شىعىس, سولتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەردە ەداۋىر باسىمدىق تانىتتى. ماسەلەن, شىعىس قا­زاق­ستان وبلى­سىنداعى تۇرعىن­داردىڭ 73,8%-ىن (68,7%-ى ورىستار, 5,1% ۋكراين­دار), اقمولا وبلىسىنداعى­لاردىڭ 63,2%-ىن (45,4 %-ى ورىستار, 17,8% ۋكرايندار), سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى­لاردىڭ 64,8%-ىن (51,2%-ى ورىستار, 28,3%-ى ۋكرايندار), قاراعاندى وبلىسىن­داعىلاردىڭ 55%-ى (45,4%-ى ورىستار, 9,6%-ى ۋكرايندار) سولار ەدى. ال وڭتۇستىك جانە باتىس وڭىرلەردە بۇدان ەداۋىر تومەن بولدى. تەك الماتى وبلىسىن­­داعى تۇرعىن­داردىڭ 57,4%-ىن, ياعني 50,4%-ىن ورىستار, 7%-ىن ۋكرايندار قۇرادى. ولار جامبىل وبلىسىن­داعى تۇرعىن­داردىڭ 40%-ىن (30,3%-ى ورىستار, 9,7%-ى ۋكرايندار), قىزىلوردا وبلىسىن­داعى­لاردىڭ 28,7%-ىن (20,6%-ى ورىستار, 3,1%-ى ۋكرايندار), وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى­لاردىڭ 42%-ىن (35%-ى ورىستار, 7%-ى ۋكرايندار), باتىس قازاقستان وبلىسىنداعىلاردىڭ 42%-ىن (35%-ى ورىستار, 7%-ى ۋكرايندار), اقتوبە وبلىسىنداعىلاردىڭ 44,3%-ىن (24,2%-ى ورىستار, 20,1%-ى ۋكرايندار), گۋرەۆ وبلىسىنداعىلار­دىڭ 26,2%-ىن (24,4%-ى ورىستار, 2,2%-ى ۋكرايندار) قۇرادى. وزبەكتەر 120,6 مىڭ ادام بولىپ, رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ 9,9%-ى دارەجەسىندە وڭتۇستىك وڭىردە تۇردى. ولاردىڭ 100,7 مىڭى (83,5%) وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا, 3 مىڭى الماتى وبلىسىندا, 1,4 مىڭى قىزىلوردا وبلىسىندا, 1 مىڭنان استامى اقمولا وبلىسىندا قونىستاندى. تاتارلاردىڭ جالپى سانى 108,1 مىڭ ادام بولىپ, رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 1,7%-ىن قۇرادى. ولار رەسپۋبليكا وبلىستارىنىڭ بارىندە ورنالاسقان ەدى. سولاردىڭ ىشىندە, 13,4 مىڭى (12,4%-ى) الماتى, 13,5 مىڭى (12,4%-ى) وڭتۇستىك قازاقستان, 13,9 مىڭى (12,5%-ى) سولتۇستىك قازاقستان, 11,7 مىڭى (10,8%-ى) سەمەي, 9,9 مىڭى (9,2%-ى) باتىس قازاقستان وبلىس­تارىن­دا قونىستاندى. اتال­عان وبلىستاردا رەسپۋب­ليكاداعى تااتر­لاردىڭ 57,3%-ى تۇر­دى. قال­عان­دارى 3-5 مىڭ شاماسىندا ەلى­مىزدىڭ بارلىق جەرىندە بولدى. رەسپۋبليكاداعى كارىستەر 96,4 مىڭ ادامدى قۇراپ, ەل تۇرعىندارى اراسىن­داعى ۇلەس سالماعى 1,5% بولدى. ولاردىڭ جارتىسىنان كوبى ءۇش وبلىستا: قىزىلوردادا 35,3 مىڭى (36,6%-ى), قاراعاندىدا 7,5 مىڭى (7,8%-ى), وڭتۇستىك قازاقستاندا 6 مىڭى (6,3%-ى), سولتۇستىك قازاقستاندا 4,7 مىڭى (4,9%-ى), قوستانايدا 4,4 مىڭى (4,6%-ى), گۋرەۆتە 4,3 مىڭى (4,4%-ى), جامبىلدا 4 مىڭى (4,2%-ى), اقمولادا 3,7 مىڭى (3,9%-ى), باتىس قازاقستاندا 2,5 مىڭى (2,6%-ى) قونىستاندى. ەلىمىزدىڭ وزگە وبلىستارىندا كارىستەر 200-دەن 400-گە دەيىنگى ادامدى قۇرادى. نەمىستەردىڭ سانى 96,4 مىڭ ادامعا جەتتى. ولاردىڭ رەسپۋبليكا تۇرعىندارى اراسىن­داعى ۇلەس سالماعى 1,5% بولدى. بۇل ۇلت وكىلدەرىنىڭ 68,8%-ى سولتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەردە قونىستاندى. اتاپ ايتقاندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 22,9 مىڭ (24,8%), اقمولا وبلىسىندا 10,1 مىڭ (10,9%), قوستاناي وبلىسىندا 9,7 (10,6%), پاۆلودار وبلىسىندا 6,5 مىڭ (7%), قاراعاندى وبلىسىندا 14,9 مىڭ (16%) نەمىس تۇردى. وڭتۇستىك پەن شىعىستا ولار كوپ ەمەس ەدى. الماتى وبلىسىندا 7 مىڭ (7,6%), ءوڭتۇس­تىك قازاقستان وبلىسىندا 6 مىڭ (6,6%), جامبىل وبلىسىندا 6,1 مىڭ (6,1%), سەمەي وبلىسىندا 4 مىڭ (4,4%), شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 4 مىڭ (4,4%) بولدى. پولياكتار 54,8 مىڭ ادام سانىن قۇراپ, ەل تۇرعىندارى اراسىنداعى ۇلەس سالماعى 0,9 % بولدى. ولار نەگىزىندە سولتۇستىك ايماقتا ورنالاسقان ەدى. ماسەلەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 29,1 مىڭ (53,2%), اقمولا وبلىسىندا 12 مىڭ (21,9%) ادام-تىن. وڭتۇستىكتە از بولدى: الماتى وبلىسىندا 3,6 مىڭ (6,7%), وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 1,6 مىڭ (3%) پولياك تۇرعىندارى قونىستاندى. ورتالىق وڭىردە ولاردىڭ سانى 1 مىڭعا جۋىق بولسا, وزگە وڭىرلەردەگى سانى 100-دەن 400-گە دەيىن جەتەتىن. ۇيعىرلاردىڭ سانى 31,6 مىڭ ادام بولدى. ەل تۇرعىندار اراسىنداعى ۇلەس سالماعى 0,6%-دى قۇرادى. ولار نەگىزىنەن الماتى وبلىسىندا قونىستاندى. مۇندا 33,7 مىڭ ( رەسپۋبليكاداعى 95,2%) ۇيعىر حالقىنىڭ وكىلدەرى تۇردى. وزگە وبلىستاردا ولاردىڭ سانى 50-دەن 380-گە دەيىنگى شامادا ەدى. بەلورۋستار 31,6 مىڭ ادامدى قۇراپ, ەل تۇرعىندار اراسىنداعى ۇلەس سالماعى 0,5% بولدى. ولار قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارىندا بولعانىمەن, جارتىسىنان كوبى بەس وبلىستى: الماتىدا (4,4 مىڭى), قاراعاندىدا (4,2 مىڭى), سولتۇستىك قازاقستاندا (3,1 مىڭى) جانە وڭتۇستىك قازاقستاندا (3,1 مىڭى) قونىستاندى. 1939 جىلعى بۇكىلوداقتىق حالىق ساناعى قازاقستان حالقىنىڭ ۇلتتىق قۇرامى كۇردەلەنە تۇسكەنىن اڭعارتادى. سول كەزدە ەلىمىزدەگى 50-دەن استام ۇلتتار­دىڭ وكىلدەرى ەسەپكە الىندى. جوعارىدا اتالعانداردان بولەك سانى 10 مىڭنان اساتىن ۇلت وكىلدەرى قاتارىندا موردوۆالار (25,3 مىڭ), ەۆرەيلەر (19,2 مىڭ), ءازىربايجاندار (12,9 مىڭ), تاجىكتەر (11,2 مىڭ) بولدى. سانى 5 مىڭنان اساتىندار­دىڭ قاتارىندا ارمياندار (7777 ادام), دۇنگەندەر (7416 ادام), چۋۆاشتار (6590 ادام), گرۋزيندەر (5186 ادام), قىتايلار (5116 ادام), قىرعىزدار (5053 ادام) بار ەدى. قازاقستان حالقىنىڭ كوپ ۇلتتى قۇرامى بۇدان كەيىنگى كەزەڭدەردە دە, اسىرەسە, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇسىن­دا جانە ودان كەيىن كوبەيىپ, كۇردەلەنە ءتۇستى. بۇكىلوداقتىق 1939 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا رەسپۋبليكاداعى تۇرعىندار تابىس تابۋ كوزى بويىنشا بىلايشا جىكتەلدى: جۇمىسپەن قامتا­ماسىز ەتىلگەندەر – 39,5%, قوسالقى شارۋاشى­لى­عىمەن اينالىساتىن وتباسى مۇشەلەرى – 6,5% جانە جەكەلەگەن ادامدار قامقور­لىعىنداعىلار – 45,8%. جۇمىسى بارلار اۋىلدى جەرلەرگە قاراعاندا (38,8%), قالالاردا (42,8%) باسىمىراق بولدى. قامقورلىققا الىنعان تۇرعىندار سانى دا اۋىلدى جەرلەرگە قاراعاندا قالالاردا (44,5%) كوبىرەك ەدى. قوسالقى شاراۋشى­لىقپەن شۇعىلدانۋ­شىلار قالادان (3,5%) گورى اۋىلداردا (7,4%) باسىمداۋ بولدى. جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەندەردىڭ 11,3%-ى ونەركاسىپ ورىندارىندا, 54,8%-ى اۋىل شارۋاشىلىعىندا, 5,5%-ى كولىك پەن بايلانىس سالاسىندا, 3,7%-ى قۇرىلىستا, 0,7%-ى ورمان شارۋاشىلى­عىندا, 14%-ى ساۋدا مەن قوعامىق تاماقتاندىرۋ ورىندارىندا, 4,4%-ى حالىق اعارتۋ, عىلىم, ونەر جانە باسپا سالاسىندا, 3,8%-ى مەملەكەتتىك, پارتيا­لىق جانە قوعامدىق مەكەمەلەردە, 1,9%-ى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا, 0,8%-ى تۇرعىن ءۇي كوممۋنال­دىق شارۋاشىلى­عىندا ەڭبەك ەتتى. جۇمىس ىستەۋشىلەر قاتارىندا ەر- ازاماتتار 66,2%, ايەلدەر 33,8% بولدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعىلاردىڭ 70,7%-ى ايەل ازاماتتاردان تۇردى. حالىق اعارتۋ سالاسىنداعىلاردىڭ 44,2%-ىن, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعىلاردىڭ 42,8%-ىن ايەلدەر قۇرادى. ماتەريالدىق ءوندىرىس سالاسىنداعى ايەلدەردىڭ ۇلەس سالماعى تومەن دەڭگەيدە (ورمان شارۋاشىلىعىندا – 11%, ونەركاسىپتە 20,3%) بولدى. ايەلدەر ترانسپورت سالاسىنداعىلاردىڭ 17%-ىن, قۇرىلىس سالاسىنداعىلاردىڭ 13,4%-ىن, ساۋدا مەن قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىنداعىلاردىڭ 29,9%-ىن, مەملەكەتتىك, پارتيالىق مەكەمەلەر مەن قوعامدىق ۇيىمداردا ەڭبەك ەتۋشىلەردىڭ 23,7%-ىن قۇرادى. قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلى­مىنداعى وسىنداي وزگەرىستەر قوعامداعى اتىشۋلى “بىركەلكىلىككە” باستادى. ونىڭ نەگىزىندە جۇمىسشىلار مەن كولحوزشىلار تاپتارى جانە ينتەلليگەنتسيا توبى بولدى, ولاردىڭ سانى كوبەيىپ, ۇلەسى ءوسىپ, وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى دامي ءتۇستى. بۇكىلوداقتىق ەكى: 1926 جانە 1939 جىلعى حالىق ساناقتارى ارالىعىنداعى ۋاقىت قازاقستان ءۇشىن قايشىلىققا تولى اۋىر كەزەڭ بولعاندىعىن, كەيىننەن ونىڭ الداعى ۋاقىتتاعى الەۋمەتتىك-دەمو­گرافيالىق احۋالعا وزىندىك اسەرىن تيگىز­گەنىن بايقاتادى. ­ەكى ساناق ارالىعىندا يندۋستريا­لاندىرۋ ناتيجەسىندە جاڭا قالالار بوي كوتەرىپ, ەسكى قالالار ونان ارى دامي ءتۇستى. 100 مىڭنان استام تۇرعىنى بار قالالار قاتارىنا الماتى, قاراعاندى جانە سەمەي قوسىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمداس­تىرۋعا بايلانىستى قازاق حالقى وتىرىق­شىلىققا كوشىپ, ۋربانيزاتسيالىق ۇردىسكە تارتىلىپ, ۇلتتىق جۇمىسشى كادرلارى مەن ينتەلليگەنتسيا قالىپتاستى. ساۋات­سىز­دىق جويىلىپ, حالىقتىڭ ءبىلىم دەڭگەيى ءوستى. قازاقتار اراسىندا ورتا جانە جوعارى ءبىلىم الۋشىلار سانى ەداۋىر كوبەيدى. سونىمەن بىرگە 1939 جىلعى ساناق قازاقستان حالقى, اسىرەسە قازاقتار ءۇشىن كوپ­تە­گەن ەتنودەموگرافيالىق جانە الەۋ­مەت­تىك كەلەڭسىز جاعدايلاردىڭ قالىپتاس­قانىن انىقتاپ بەردى. قازاقتار ءوز وتانىن­دا ازشىلىققا اينالدى, سانى دا, ۇلەسى دە تومەندەپ كەتتى. كەلىمسەكتەر, ونىڭ ىشىندە ورىس جانە ۋكراين ۇلتتارى وكىلدەرى كوپشىلىككە اينالدى. قانداس­تارى­مىزدىڭ ساۋاتتىلىعى مەن ءبىلىم دەڭگەيى رەسپۋبلي­كا­داعى كوپ ۇلت وكىلدەرىنەن ءالى دە تومەن ەدى. قالالىق مەكەندەردە, ونەر­كاسىپ, قۇرى­لىس پەن ترانسپورتتا قازاق كادرلارىنىڭ سانى از, ۇلەسى تومەن بولدى. جەرگىلىكتى ۇلت نەگىزىنەن اگرارلىق ەتنوس بولىپ قالا بەردى. قالا مەن سەلونىڭ ايىرماشىلىعى كۇشتى كەزىندە قازاقتار الەۋمەتتىك جانە تۇرمىس­تىق ماسەلەلەردە شەت قالىپ وتىردى. بۇل كەلەڭسىز جاعداي­لار­دىڭ كوبى, اسىرەسە قانداستارىمىزدىڭ ءوز ەلىندە ازشىلىققا اينالۋى, كوپكە دەيىن, ءتىپتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىككە جەتكەنگە دەيىن ساقتالدى. ال ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى, مىسا­لى, قازاق­تاردىڭ تابيعي ءوسىمىنىڭ ويداعى­داي كوتەرىلمەۋى, ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ كوپتەگەن ۇلت وكىلدەرىنە قاراعاندا ءالى دە تومەندىگى, قالا تۇرعىندارى اراسىندا باسىم ەمەستىگى وسى ۋاقىتتا دا بايقالۋدا. بۇل ماسەلەلەر ەگەمەن ەلىمىزدىڭ الەۋ­مەتتىك جانە دەمو­گرافيالىق ساياساتىن عىلىمي سارالاپ, ونى زامان تالابىنا ساي ىسكە اسىرۋ ءۇشىن اسا زور كوڭىل ءبولۋدى تالاپ ەتەدى. مالىكايدار اسىلبەك, اكادەميك, ءجاميلا اسىلبەكوۆا, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. الماتى.