ورداباسى, وتىرار اۋداندارىنداعى بەكەتتەر اۋىلدارداعى ىشكى قۇرىلىس جۇمىستارى اياقتالعاننان سوڭ ىسكە قوسىلادى. وسى بەكەتتەر ىسكە قوسىلسا, وبلىستاعى سولتۇستىك اۋدانداردى گازبەن قامتۋ مۇمكىندىگى كەڭەيەدى. جالپى, وڭىردەگى ەلدى مەكەندەردى 2017-2020 جىلدار ارالىعىندا گازداندىرۋدىڭ كەشەندى ءىس-شارا جوسپارى ازىرلەنگەن. جوسپارعا سايكەس 2020 جىلعا قوسىمشا 383 ەلدى مەكەندى گازداندىرۋ كوزدەلىپ وتىر. 2021 جىلعا قاراي كوگىلدىر وتىنمەن قامتىلعان ەلدى مەكەندەر سانى 683-كە نەمەسە 2 ميلليون 720 مىڭ تۇرعىنعا جەتەتىن بولادى.
بيىل وڭىردە 101 ەلدى مەكەندە تۇراتىن 425 مىڭنان استام تۇرعىن ساپالى ەلەكتر جارىعىنا قول جەتكىزەدى. بۇل ءۇشىن 60-قا جۋىق ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ نىسانىندا قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قۇرىلىس جۇمىستارىنا وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 11,3 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. تىڭ جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ توزۋ دەڭگەيىن 2017 جىلى 55,7 پايىزدان 54,8 پايىزعا, 2021 جىلى 52,4 پايىزعا تومەندەتۋ كوزدەلۋدە. جوسپار بويىنشا الداعى 10 جىلدا وبلىس 100 پايىز ساپالى جارىقپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇدان بولەك وبلىس اكىمدىگى 700 مىڭعا تارتا حالقى بار سارىاعاش, ماقتاارال, قازىعۇرت اۋداندارىن اۋىز سۋمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋدى وگەم وزەنى ارقىلى تۇپكىلىكتى شەشپەك. وڭتۇستىك قازاقستاندا وبلىس تۇرعىندارىن ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان باعدارلامالار شەڭبەرىندە اتقارىلعان جۇمىس از ەمەس. دەگەنمەن, اۋىز سۋ ماسەلەسى شەشىلمەگەن اۋىلدار ءالى دە بارشىلىق.
وسى ورايدا وبلىس اكىمى ج.تۇيمەباەۆ كورشىلەس وزبەكستانمەن بايلانىستى نىعايتىپ, بىرقاتار وزەكتى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋىنا ىقپال ەتتى. ياعني, وزبەكستانمەن بايلانىس جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, ماقتاارال اۋماعىنداعى ون جىل بۇرىن جابىلعان جول قايتا اشىلدى. شىمكەنتتە تاشكەنت تاۋار وندىرۋشىلەر كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى. وڭتۇستىكتەن وزبەكستانعا ەكسپورتتالاتىن تاۋارلاردىڭ ۇلەس سالماعىن ارتتىرۋ كوزدەلۋدە. ەكىجاقتى بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ جايى دا تالقىلانىپ جاتىر. سونداي-اق, كورشىلەس ەلدەر اراسىنداعى بايلانىستىڭ ارتۋى ناتيجەسىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى كوتەرىلىپ, شەشىمىن تاپپاعان وگەم وزەنىنەن وڭتۇستىكتىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن اۋىز سۋ كانالىن تارتۋ جونىندە كەلىسىم جاسالدى. بۇل جوبا تولىقتاي جۇزەگە اسقاندا قازىعۇرت, سارىاعاش, ماقتاارال اۋدانىنداعى ميلليونعا جۋىق حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسى شەشىلەدى. جەرگىلىكتى بيلىك اتالعان ماسەلەنى وگەم وزەنىن اۋىز سۋ رەتىندە پايدالانۋ ارقىلى تۇپكىلىكتى شەشۋگە بەل بۋىپ وتىر. قازاقستان مەن وزبەكستان ۇكىمەتى وكىلدەرىنىڭ ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى بىرلەسكەن جۇمىس توبىنىڭ باسقوسۋىندا وگەم وزەنىنەن كولەمى سەكۋندىنا 3-3,5 تەكشە مەترگە دەيىن سۋدى بۇرىپ, جوعارىدا اتالعان اۋدانداردىڭ تۇرعىندارىنا اۋىز سۋ رەتىندە پايدالانۋ ماسەلەسى قارالىپ, وڭ شەشىمىن تاپتى. ول ءۇشىن قازىعۇرت اۋدانىنىڭ وگەم اۋىلى تۇسىنان وگەم وزەنىنەن قۇبىر ارقىلى سۋ بۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى ءتيىس. ايتا كەتەيىك, وگەم − باسىم بولىگى قازاقستان اۋماعىندا اعىپ جاتقان ترانسشەكارالىق وزەن.
بۇدان بولەك, وبلىستا جەر استى سۋ قورىن انىقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جالپى, وڭىردە سۋ قورىن انىقتاۋدى قاجەت ەتەتىن 383 ەلدى مەكەن بولسا, بۇگىنگى تاڭعا سونىڭ 244-ىندە ىزدەۋ-بارلاۋ جۇمىستارى اياقتالعان. بيىل 34 ەلدى مەكەندە, ال 2019 جىلعا دەيىن قالعان 105-ىندە ءتيىستى جۇمىستار اتقارىلماق. بۇل جۇمىستارعا بيۋدجەتتەن 1,6 ملرد تەڭگە باعىتتالعان. سونىمەن قاتار, بيىل جاڭادان 10 ەلدى مەكەندى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ناتيجەسىندە اۋىز سۋمەن قامتىلعان ەلدى مەكەندەر سانى 628-گە جەتىپ, ءوڭىر تۇرعىندارىن قامتۋ دەڭگەيى 74,4 پايىزعا كوتەرىلەدى. جالپى, 2020 جىلعا 702 ەلدى مەكەنگە اۋىز سۋ جۇيەسىن جۇرگىزىپ, تۇرعىنداردى قامتۋ دەڭگەيىن 83,2 پايىزعا جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا.
اگرارلى وبلىس وڭتۇستىكتە اعىن سۋعا قاجەتتىلىك, اسىرەسە جاز ايلارىندا قاتتى سەزىلەدى. مىسالى, 400 مىڭعا جۋىق حالقى بار, نەگىزىنەن ماقتا وسىرۋمەن اينالىساتىن ماقتاارال اۋدانىنىڭ ديقاندارى جازدا ەگىس القاپتارىنا سۋ جەتكىزە الماي جاتادى. كورشى ەلدەن كەلەتىن «دوستىق» كانالىنان سۋ از مولشەردە بەرىلەتىن كەزدەر ءجيى كەزدەسەدى. وسى ورايدا وبلىس اكىمدىگى اعىن سۋ تاپشىلىعىن ازايتۋ جولدارىن قاراستىرۋدا.
بيىل «شاردارا» سۋ قويماسى مەن «كوكساراي» سۋ رەتتەگىشى قىس بويى جانە كوكتەمدە سۋعا تولتىرىلدى. ەندى ونداعى سۋ بىرتىندەپ جىبەرىلىپ وتىرماق. بىراق, ولاردىڭ سۋىن ناقتىلى پايدالانۋ جەتكىلىكسىز ەكەن. سونداي-اق, ارىس, كەلەس, اقسۋ وزەندەرىنىڭ سۋلارى دا قىس بويى جانە كوكتەمدە تاسىپ, تومەن قاراي بوسقا اعىپ كەتىپ جاتادى. وبلىس اكىمى «قازسۋشارۋاشىلىق» ۇيىمىمەن بىرلەسە جۇمىس توبىن قۇرىپ, وسى سۋلاردى بوستان-بوسقا جىبەرمەي, قىس بويى جانە كوكتەم بويى, بەلگىلى ءبىر سۋ قويمالارىنا, سۋ توعاندارىنا جيناۋدى ۇسىندى. «مۇنداي تاجىريبە دۇنيە جۇزىندە قالىپتاسقان. ول سۋلاردى توعان-توعان ەسەبىندە جيناپ, پلوتينالار قۇرىپ جيناقتاعان جاعدايدا, بىرىنشىدەن, سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە پايدالى بولسا, ەكىنشىدەن, گيدروەلەكتر ستانسالارىن سالىپ, ەلەكتر قۋاتىمەن دە تۇرعىنداردى قامتاماسىز ەتۋگە ۇلكەن مۇمكىندىك تۋادى», دەيدى ج.تۇيمەباەۆ. بۇل شارا وڭتۇستىكتەگى اعىن سۋعا تاپشىلىقتى بارىنشا رەتتەيدى ءارى شاعىن جانە ورتا كاسىپتىڭ وركەندەۋىنە جول اشادى. وسى باعىتتاعى جوسپارلاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 16 جاڭا سۋ قويماسى سالىناتىن بولادى. سونداي-اق, تاسقىن سۋعا قارسى 70 نىساندا ينجەنەرلىك جۇمىستار ىسكە اسىرىلادى.
ۇكىمەتتىڭ سەلەكتورلىق وتىرىسىندا وبلىس اكىمى اتالعان جوبا جۇزەگە اسقاندا 320 ملن تەكشە مەتر توپان سۋ قابىلداپ, 17 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردى سۋعارۋعا مۇمكىندىك تۋاتىنىن ءمالىم ەتتى. «بيىلعى دايىندىق جۇمىستارىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە اتقارىلۋىنا بايلانىستى ءوڭىر توپان سۋدان زارداپ شەككەن جوق. الايدا ماسەلەنى زەرتتەپ-زەردەلەگەنىمىزدە جىل سايىن 2 ملرد تەكشە مەتر سۋدىڭ اعىپ كەتەتىندىگىنە كوز جەتكىزدىك. اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەيىمدەلگەن جانە جاز ايلارىندا سۋ تاپشىلىعىنا ۇرىناتىن ايماقتا كوكتەمگى تاسقىن سۋدى ءتيىمدى ماقساتقا پايدالانۋ ەڭ باستى ماسەلە بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا وبلىس اۋماعىندا ازىرگە 16 شاعىن سۋ قويمالارىن سالىپ, سۋارمالى ەگىستىك القاپتارىن كوبەيتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. اتالعان نىساندار ايماقتى تاسقىن سۋدان قورعاپ, ەگىنشىلىكتى دامىتۋعا تىكەلەي سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى. ەندى بيۋدجەتتەن قوسىمشا 250 ملن تەڭگە قارجى قاراپ, تاعى دا توعاندار مەن سۋ قويمالارىن سالۋ ءۇشىن ءتيىستى جوبالاۋ, جوسپارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز», دەدى جانسەيىت قانسەيىت ۇلى.
جالپى, وبلىس اۋماعىندا 43 سۋ قويماسى ورنالاسقان. ونىڭ ىشىندە 20-سى رەسپۋبليكالىق, 13-ءى وبلىستىق, 4-ەۋى اۋداندىق كوممۋنالدىق مەنشىگىندە. ال 6-ۋى جەكە مەنشىككە بەرىلگەن. قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن توعىس, ساسىقبۇلاق, اقىلبەكساي سۋ قويمالارىندا 984,9 ملن تەڭگەگە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. 2017-2019 جىلدارى 11,1 ملرد تەڭگەگە 4 سۋ قويماسى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلەتىن بولادى. بيىل وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى كوممۋنالدىق مەنشىكتەگى 4 سۋ قويماسىندا وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 384,1 ملن تەڭگەگە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزەدى. بۇدان بولەك, تۇركىستان قالاسىندا 1,7 ملن تەكشە مەترگە ارنالعان «قاراشىق» سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ, جىلدىڭ اياعىنا دەيىن اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
