سودان دەلەگاتسيانى باستاپ جۇرگەن شەتەلدىككە كەڭەستىك جۋرناليستەر جارىستان بوس ۋاقىتتا ءبىزدى تاماق ساتاتىن دۇكەنگە ەرتىپ بارشى دەپ وتىنەدى. دۇكەندە سىرتىنا التىن جالاتىپ قويعانداي دۋاداق كوزىمىزگە وتتاي باسىلدى. سول جەردە جەپ قوياتىنداي سىلەكەيىمىزدى جۇتىپ ارەڭ تۇرمىز. اقشا قوسىپ, ساتىپ الىپ قوناقۇيگە كەلدىك تە ءۇش-ءتورت جىگىت سول زاماتتا بۇتارلاپ جەپ قويدىق دەيدى. دەلەگاتسيانىڭ جەتەكشىسى كەلەدى. اڭ-تاڭ. دۋاداق جوق. قايدا دەپ سۇرايدى. بۇلار «كەيىنىرەك جەيمىز دەپ تىعىپ قويدىق» دەگەن سياقتى ءۋاج ايتادى.ءومىر باقي ەت جەپ وسكەن, باستەسسە ءبىر تۋ قويدىڭ ەتىن جالعىز ءوزى جەپ قوياتىن تاماقساۋلارى بار قازاق سياقتى حالىقتىڭ بالاسىنا اتى-زاتى قۇس ەتى دەگەن نە؟!
بايدىبەك اۋدانىنان ارنايى جەر تەلىمىن الىپ, دۋاداق ءوسىرىپ جاتقان اراب اعايىنداردىڭ كەشەنىنە بارعاندا وسى وقيعا ويعا ورالعان. ميىققا ەرىكسىز كۇلكى ۇيىرىلگەن.
بايدىبەك اۋدانى, اقباستاۋ اۋىلىنا تيەسىلى جەردەن 900 گەكتاردى جالعا الىپ دۋاداق ءوسىرىپ جاتقان كەشەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ شەيحى حاليفا بەن زايد ءال-ناحايان نەگىزىن قالاعان حالىقارالىق قوردىڭ قارجىسىنا سالىنعان. ونىڭ جۇمىسىن ۇلى شەيح مۇحامەد احمەت جالعاستىرىپ كەلەدى. حالىقارالىق قوردىڭ ماقساتى دۋاداق قۇسىن قورعاۋ, ولاردى كوبەيتۋ. وڭتۇستىكتە جۇمىسىن 2010 جىلدا باستاعان, سوڭعى ءۇش جىلدا جىل سايىن 600-دەي دۋاداقتى ەركىندىككە جىبەرىپ كەلگەن كەشەننىڭ تاريحى دا قىزىق.
دۋاداق تۇقىمى تۇزداي قۇرىپ بارا جاتقان قۇس, سوندىقتان دا «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن. ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ اياعى. ول كەزدە سوزاق اۋدانىنىڭ اكىمى سوزاقباي ابدىقۇلوۆ.
– ءبىر كۇنى كەشتە كابينەتىمە جۇپىنىلاۋ كيىنگەن, ارسىڭ-گۇرسىڭ قيمىلدايتىن جىگىت كىردى, دەپ ەسكە الادى س.ابدىقۇلوۆ. – ءسوزى ءىرى, كوسىپ-كوسىپ سويلەيدى. ۇققانىم سوزاق دالاسىنان دۋاداق اۋلاپ, جۇمىرتقاسىن جيناۋعا رۇقساتى بار.
اتاقتى ءاسانالى ءاشىموۆ «سوزاقتىڭ شىراقشىسى» اتاندىرعان سوزاقباي ابدىقۇلوۆ ىرشىپ تۇسەدى. ونسىز دا از قالعان دۋاداقتى قۇرتايىن دەپ جۇرسىڭدەر مە دەپ رەنجيدى. جىگىت اتىن اتاعان مينيسترلىككە تەلەفون شالسا, الگىنىڭ ايتقانىنىڭ ءبارى راس.
وسىلايشا, الگى ارسىڭ-گۇرسىڭ جىگىت باستاعان توپ بەتباقدالاعا تور قۇرىپ, دۋاداقتار ۇستايدى, جۇمىرتقاسىن تەرىپ الادى. بۇگىندە قازاقستانعا ايگىلى كەشەن جۇمىسىن وسىلاي باستاعان ەكەن.
ءباا-ءنىڭ شەيحى نەگىزىن قالاعان حالىقارالىق قور ابۋ دابيدەن بولەك ماروككو جانە قازاقستاندا دۋاداقتىڭ سانىن كوبەيتۋمەن اينالىسىپ جاتىر. بەتباقدالاداعى جابايى قۇستاردان الىنعان جۇمىرتقالار بالاپانعا اينالىپ, كوبەيىپ كەلەدى. مۇنداعى ورتالىق دۋاداقتاردى قورعاۋ حالىقارالىق قورىمەن تىعىز جۇمىس جاسايدى. شەتەلدەن ارنايى شاقىرىلعان ورنيتولوگتار جەرگىلىكتى ماماندارعا دۋاداقتاردى قالاي كۇتىپ-باپتاۋدىڭ جايىن ۇيرەتەدى.
ءبىز سوزگە تارتقان جاۋاپتى مامان رومان باكيەۆ دۋاداقتار وتە ساق بولادى دەيدى. سوندىقتان وزگە دىبىستارعا بەيىم بولۋ ءۇشىن تۇقىمباققا جاساندى داۋىستار قوسۋلى تۇرادى. تۇقىمباق كومپيۋتەرمەن باسقارىلادى. دۋاداقتار الاڭسىز ءوسۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان.
شارۋاشىلىقتى باسقارۋشى رومەين گەرا دۋاداقتاردى جەرسىندىرۋگە بايدىبەك اۋدانىنىڭ تاڭدالىنىپ العانىن ايتادى. بەتباقدالادان بولەك, ءباا-دەن دە دۋاداقتار اكەلىنگەن.
بيىلعى جىل سوڭىنا دەيىن دۋاداقتاردىڭ سانى 3800-گە جەتەر دەگەن بولجام بار. تۇقىمباقتا شەتەلدەن ارنايى كەلگەن 8 مامان جۇمىس جاسايدى. ال جەرگىلىكتى جەردەن 150-دەن استام ادام ناپاقاسىن تاۋىپ ءجۇر.
قۇس ءوسىرۋشى اسانحان احمەتوۆ قۇستاردى كۇتىپ باپتاۋدا ارناۋلى كۋرستاردان وتكەندىگىن ايتادى. دۋاداقتى وزدەرىنە ۇيرەتۋ ءۇشىن اۋەزدى ءان قويىپ, سەنىمىنە كىرۋگە تىرىسادى ەكەن.
كوكتەمنىڭ العاشقى ايلارىنان باستاپ دۋاداقتار «كۇي-ويناققا» تۇسەدى. قورازدارى قوقيلانىپ مەكيەندەرگە ۇناۋعا تىرىسىپ بيلەيدى. مەكيەندەر جۇمىرتقانى 20-30 كۇندەي شايقايدى. بالاپاندارى وزگە قۇستارداي ەمەس شيراق.
– دۋاداق وسiمدiكتەرمەن, كوبىنە ۇساق جاندiكتەرمەن قورەكتەنەدi. ۇنعا تۇسكەن پiتە, قۇرت, شەگiرتكە سياقتى جەمتiكتەردi وزiمiزدە ءوندiرiلiپ, ارنايى دايىندايمىز. قازاقتار دۋاداقتى ء«شول تاۋىعى», «توقتىبالاق», «قوزىبالاق» دەپ تە اتايدى. بiزدiڭ ءوسiرiپ وتىرعان قۇسىمىز سول «قوزىبالاققا» كەلiڭكiرەيدi. ەگەر ناقتىلاپ ايتساق, بiز بۇلاردى «ۇشاتىن قوي» دەپ اتايمىز, – دەيدi شارۋاشىلىقتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى رومان باكيەۆ.
2010 جىلى جۇمىسىن باستاعان تۇقىمباققا ارابتار 3,5 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالعان. كەلەر جىلى نەگىزگى جۇمىستار اياقتالماق. وسى ماقساتتارعا جالپى 13 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنادى. بۇل كەزەڭدە 400-گە جۋىق جۇمىس ورنى اشىلماق.
دۋاداقتى دالا سانيتارى دەسە دە بولادى. ارامشوپتەرمەن بىرگە ەگىس القاپتارىن باسىپ قالاتىن قۇرت سياقتى زيانكەستەرمەن كورەكتەنەدى. سونىمەن قاتار ۇنعا تۇسەتىن پىتە سۇيىكتى تاعامدارى. جوڭىشقا دا سۇيىكتى اسى. سوندىقتان سوڭعى ەكەۋى تۇقىمباقتا وسىرىلەدى.
اسىلىندە, ارابتار ەرتەدەن دۋاداقتى اۋلاۋدى ۇلكەن مەرەكە كورگەن. سوڭىندا تۇقىمىن قۇرتىپ جىبەرە جازداعان شاقتا عانا ەس جيىپ, ءوسىرۋدى ماقسات ەتكەن ەكەن. ەندى اراب شەيحتارى قازاقستاندا دا دۋاداق اۋلاعىسى كەلەدى. بىراق, كەلىسىمشارت بويىنشا اۋەلى وسۋىنە جاعداي جاساۋى كەرەك. الداعى ۋاقىتتاردا جىل سايىن تۇقىمباقتان ونمىڭداعان دۋاداق ەركىندىككە جىبەرىلەدى. جىل سايىن جالعا العان جەر مەن سالىققا قىرۋار قارجى قۇيىپ وتىرعان اراب ينۆەستورلارى وسىنداي ساۋاپتى ىسپەن اينالىسىپ جاتىر. قۇداي قالاسا, بەتباقدالا ۇلكەندىگى كىشىگىرىم توقتى-تورىمداي دۋاداقتاردىڭ مەكەنىنە اينالماق.
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
