ادەبيەت • 01 قىركۇيەك, 2017

«مەنى ەل قاتارىنا قوسقان – «ەڭبەكشىل قازاق»

452 رەت
كورسەتىلدى
4 مين
وقۋ ءۇشىن

شيەلىگە ۇلكەن جولدان كىرە بەرىستە كوپىر بار. سول كوپىردىڭ وڭ جاق قاپتالىندا قورىم جاتىر. مۇندا قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرى, جازۋشى, اۋدارماشى قالماقان ابدىقادىروۆ ماڭگىلىك مەكەنىن تاپقان. ءار وتكەن سايىن قازاقتى «مىڭ ءبىر تۇنمەن» تانىستىرعان, تابىستىرعان قالامگەردىڭ رۋحىنا دۇعا وقىپ, بەت سيپايمىز. جازۋشى 1964 جىلدىڭ 30 ساۋىرىندە دۇنيەدەن وزدى. جالعاننان وتەرىنەن ءۇش كۇن بۇرىن سوڭعى حاتىن جازىپتى. بۇل حاتتى اۋداندىق «وسكەن ءوڭىر» گازەتى 1999 جىلى 11 جەلتوقساندا جاريالاعان. قالماقان ابدىقادىروۆ سوڭعى حاتىندا نە دەپتى؟ سونى وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ كورەيىك.

«مەنى ەل قاتارىنا قوسقان – «ەڭبەكشىل قازاق»

«ون ەكى جاسىمنان كىم كورىن­گەن­گە جالدانىپ, نە­شە جىل قاڭ­­عىرىپ, ازاپ شە­گىپ وسكەن جەتىم ەدىم مەن. ءومىر تالقى­سىن كوپ كو­رىپ, قاتىگەز زاماننىڭ زار­دابىن مول شەكتىم. 

مەنىڭ ەل قاتارىنا قو­سى­­­لۋىما, جەتىم تۇر­مىس­­تان جەتىككەن ومىر­گە كوشۋى­مە سەبەپكەر بول­عان, مەرەيىم­دى ۇس­تەم ەتىپ, ءوزىمدى بيىك باس­­قىشقا كوتەرگەن – «ەڭبەك­شىل قازاق», قازىر­گى «سوتسياليستىك قا­­زاق­ستان». وسى كوللەكتيۆتە ءجۇ­رىپ تۆورچەستۆولىق جۇ­مىس­قا جولداما الدىم. قازاقستاننىڭ كورنەكتى جازۋشىلارى ساكەنمەن, بەيىمبەتپەن, ىلياسپەن, سابيت­پەن, عابيتپەن, عابي­دەنمەن مەن سول رەداكتسيادا ديدارلاسقان ەدىم. جازۋشى دەگەن حا­لىق­تى مەيلىنشە كىشى­پەيىل بولۋعا شا­قىرا­تىن وسى گازەت ەدى.

ادام قينالعان شاقتا وتكەن ءومىر جولىن, تىرشى­لىك­تەگى دوس­تارى مەن دۇش­پان­دارىن كوز الدىنا ەلەس­تەتىپ, ومىرىنە وشپەس ءىز قال­­دىر­عان كوللەكتيۆىن قي­­ماي­دى ەكەن. بۇگىن مەن دە سون­داي حال­دە­مىن...

مەن قازىر اجال توسە­گىن­­دەمىن. راك دەگەن ءبىر كەسەل الدى-ارتىما قاراتپاي تويىمسىز اجالدىڭ ارانىنا تاستاپ جىبەرگەلى تۇر. ەن­دىگى ءومىرىمدى ساعات­تارمەن عانا ساناپ جاتىرمىن. بيىلعى 1 ماي مەيرامىنا جەتەر-جەتپەسىم ناگۇمان.

ويلارىم, جوسپارىم كوپ ەدى. قاي­تەيىن... «قال­ما­قان ساساي تارتتى» دەگەن سىن سوزدەر مەنى تول­عاندىرماي جۇرگەن جوق ەدى. سىر ەلىن, ءوزىمنىڭ سۇيىكتى جەرىمدى بايىپتاپ, زەرت­تەپ, ونىڭ ۇلىلىعىن قا­عازعا تۇسىرسەم دەپ جۇ­رەتىنمىن. سوڭعى 7-8 جىل بويى ىشىمە دەرت اينالدى دا بويكۇيەز قالىپقا ءتۇس­تىم. قالامىم سۋىپ قالدى. اقىرى كەلىپ مىناداي اۋرۋعا جولىقتىم.

جوسپارىم كوپ, ىزدەنى­سىم از. كوپ ءومىرىم «مىڭ ءبىر تۇنگە» سار­قى­لىپ بولدى.

ودان باسقا سۇيەكتى شى­­عار­­ما­لارىم دەپ «قا­جى­­­مۇ­­قان» مەن «كەلەس قى­زىن» جانە ءار جىلدارى جاز­عان ولەڭدەرىمدى عانا ايتا الامىن...

قوش بولىڭدار. ومىر­گە, بۇگىن­گى ۇرپاققا قارىز­دار بوپ كەتىپ با­رامىن.

قالقامان ابدىقادىروۆ.
27 ءساۋىر, 1964 جىل. شيەلى».

جازۋشىنىڭ جان سى­رى وسىنداي. قالماقان اب­دىقادىروۆ ءوزى ايت­قان­داي تاعدىردىڭ قاتال تار­تۋىن بۋىنى قاتىپ, بۇ­عاناسى بەكىمەي جاتىپ-اق كورگەن. جالدانىپ ءجۇرىپ جان باققان. بىرەۋدىڭ ەسى­گىن كۇزەتىپ ءجۇرىپ كۇ­نەل­تكەن. 22 جاسىندا «ەڭ­­­بەك­شىل قازاقتىڭ» تا­بال­­­دىرىعىنان اتتاي­دى. ون­دا دا بىردەن جۋر­نا­ليستىك قىز­مەتكە قابىل­دانباعان. ءتىپتى, كور­رەك­تور دا بولماعان. بار-جو­عى كوشىرلىك جۇمىس ىستە­گەن. ياعني, ات ايداۋشى بول­عان. ەڭ العاشقى ولەڭى «سىر­داريا» وسى باسىلىم بەتىندە جاريالانعان. جوعارى­داعى حاتىندا ايت­قان­داي, سونان كەيىن بارىپ قانا شىعار­ماشىلىق جۇمىسقا جولداما الىپتى. اجالمەن بەتپە-بەت كە­لىپ, ازىرەيىل پەرىشتەنىڭ دەمىن جان-­تانىمەن سەزگەن قالامگەر ءوزىن قاتارعا قوسقان ۇجىمىن ەسى­نە الىپ, قيماي قوشتاسىپ, تى­­زە قوسىپ بىرگە جۇمىس ىس­تە­گەن ارىپ­تەستەرىنىڭ بەي­نە­سىن ساناسىندا جانە ءبىر جاڭ­عىرتىپتى-اۋ.

قازاق ادەبيەتى مەن رۋ­­حانياتىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ, ارتىندا وش­­پەس ءىز قالدىرسا دا جا­زۋ­شىنىڭ ءوز-وزىنە كوڭى­لى تولماعانىن, ءالى دە اتقا­رىلار تالاي جوسپارى بولعانىن حات­تان انىق بايقايمىز. ء«بىر كەم دۇنيە» دەگەنىڭىز وسى عوي...

ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار