كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ اراعا ءاربىر 9-10 جىل سالىپ جاسالىپ وتىرعان سەبەبى – ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق شۇعىل وزگەرىستەرىنە بايلانىستى بولىپ وتىر. ۋاقىت تالابىنا ساي ۇندەسۋ نەمەسە ودان العا ءجۇرۋ ماقساتى مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتان كونستيتۋتسياعا كەشەندى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى ەنگىزۋدىڭ باستاماشىلىعىن تالاپ ەتتى.
1998 جىلدان بەرگى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردا پرەزيدەنت پەن بيلىكتىڭ ءۇش تارماعىنىڭ وكىلەتتىگىنە قاتىستى تۇستارى باسىم بولعانىمەن ءاربىر كەلەسى وزگەرىستەردە ولاردىڭ ۇلەسى ازايىپ, 84-تەن 60 پايىزعا دەيىن تۇسكەن. وسى وزگەرىستەردە پارلامەنت وكىلەتتىگىنىڭ ءوسۋ ديناميكاسى ارتىپ, ول 50-دەن 55 پايىزعا دەيىن جەتكەنىن كورەمىز. بۇل تەندەنتسيانى ۆوليۋنتاريستىك, سۋبەكتيۆتى شەشىم دەپ ايتۋعا بولمايدى. ارينە, كونستيتۋتسيا قابىلدانعان 1995 جىلعى العاشقى نۇسقادا دا پارلامەنتتىڭ ەلىمىزدىڭ قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك ومىرىنە قاتىستى وكىلەتتىگىنىڭ الەۋەتى زور بولاتىن. بىراق ونىڭ بولاشاق كونتۋرى انىق بولمادى. ال توقسانىنشى جىلدار ورتاسىنداعى ءومىر شىندىعى ورتالىقتاندىرىلعان, جەكە دارا بيلىكتىڭ كۇشەيۋىن تالاپ ەتتى. كەيىن, ساياسي جانە ەكونوميكالىق كەلىسپەۋشىلىكتەر ەڭسەرىلىپ, قوعامدىق ءومىر تۇراقتانعان سايىن پارلامەنت جاڭا ساپاعا كوتەرىلىپ, جاڭا وكىلەتتىكتەرگە قول جەتكىزدى. دەپۋتاتتاردىڭ سانى دا كوبەيتىلىپ, ساياسي پارتيالار مەن قازاقستاندا تۇراتىن ەتنوستاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرەتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان دا دەپۋتاتتار سايلانىپ, وكىلدىگى دە ارتتى. سونىمەن قاتار بيلىكتىڭ باسقا تارماقتارىنا ىقپالى كۇشەيىپ, بۇرىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇزىرىنا ەنەتىن كەيبىر وكىلەتتىكتەردى الدى.
پارلامەنت ءرولىنىڭ قوعام مەن مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىندەگى دەموكراتيالىق جولمەن ءوسۋ ءۇردىسى بولاشاقتا ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن ءسوزسىز كورسەتەتىن بولادى. ازىرگە بۇل ىلگەرىلەۋشىلىك ءىلىمىن ماماندار بولماسا حالىق بارلىق قىرىنان تانىعان جوق.
1991-دەن 1995 جىلدارعا دەيىنگى ەكى رەت پارلامەنتتىك داعدارىسقا ۇشىراعان جوعارعى كەڭەس ەكونوميكالىق رەفورمالار مەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ دامۋ قارقىنىنا سايكەس بولا المادى. ءومىردىڭ ءوزى بىزگە قاعيداتتى تۇردەگى جاڭا پارلامەنتتىڭ قاجەتتىگىن كورسەتتى. ەڭ الدىمەن بۇل 90-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا قازاقستاندا قالىپتاسقان ەكونوميكالىق جاعدايعا بايلانىستى ەدى. سول كەزدىڭ ەكونوميكالىق كارتاسىنا شولۋ جاساساق, ايماقتارداعى ءوندىرىس سالالارى ارقيلى-تىن. ەلىمىزدىڭ باتىس جاعى نەگىزىنەن مۇناي-گاز وندىرۋمەن اينالىسسا, شىعىس پەن ورتالىقتا تولىق مۇمكىندىگىندە جۇمىس ىستەمەي تۇرعان وڭدەۋ كاسىپورىندارى جەتكىلىكتى ەدى. سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتىڭ نەگىزگى كاسىپتەرى اۋىل شارۋاشىلىعىنا باعىتتالدى. سوندىقتان ورتالىق پەن شىعىس بۇرىنعى شارۋاشىلىق بايلانىستاردى قالپىنا كەلتىرۋدى قالاسا, باتىستا مۇناي ءوندىرۋ ورىندارى مەن ينۆەستورلار تارتۋدىڭ زاڭناماسىن جاساۋ ماسەلەسى وزەكتى بولدى. ال وڭتۇستىك پەن سولتۇستىك اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭنامالىق نەگىزدەر تالاپ ەتتى. وسى جانە باسقا دا پروبلەمالار جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ باسقارۋ ءىسىن جۇرگىزۋى ءۇشىن وبلىستاردىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەتىن مامانداردان سەناتتىڭ قۇرىلۋىن قاجەت ەتتى. سونىمەن بىرگە سول ەكونوميكالىق قيىنشىلىق جىلدارىندا پرەزيدەنتتىڭ رەفورماتورلىق باستامالارىن قولدايتىن ساياسي پارتيا دا بولعان جوق. تەك سەنات قانا پرەزيدەنتكە رەسمي قولداۋ كورسەتە الاتىن ەدى.
قازىرگى, ايقىن كورىنگەن ەكونوميكالىق جەتىستىكتەر, سايلاۋ جۇيەسىنىڭ پروپورتسيونالدىق امالمەن قۇرىلعان كوپپارتيالىق, پرەزيدەنتتىك بيلىككە دەگەن حالىق سەنىمىنىڭ ارتۋى ەكى پالاتالى پارلامەنتتىڭ قۇرىلعاندىعى دۇرىس شەشىم بولعانىن دالەلدەدى.
قوعامدىق پروگرەستىڭ لوگيكاسىنا سايكەس بولاتىن پارتيالىق جۇيەگە تولىقتاي قول جەتكىزگەنشە سايلاۋدىڭ بۇرىنعى ارالاس جۇيەسىن دە قاراستىرعان دۇرىس شىعار. سوندا پارلامەنتتىڭ زاڭنامالىق فۋنكتسيالاردى اتقارۋى عانا ەمەس ۇكىمەتتى جاساقتاۋ جانە ونىڭ جۇمىسىن باقىلاۋ, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى بەكىتۋ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرى مەن جوعارعى سوتتىڭ سۋديالارىن سايلاۋ جانە ت.ب. ماسەلەلەردى شەشۋدەگى وكىلدىك ءرولى ارتادى. ال پارلامەنتتەگى پارتيالىق كوپشىلىك وزدەرىنىڭ باستامالارىن باسقا پارتيالىق فراكتسيالارمەن عانا ەمەس, ءبىر مانداتتى وكرۋگتەردەن سايلانعان دەپۋتاتتارمەن دە كەلىسەتىن بولادى. وسىنىڭ ءوزى وتە ماڭىزدى.
قالاي دەسەك تە, ەلىمىزدىڭ اتا زاڭى مەملەكەتتىڭ باسىنا تۇسكەن بارلىق ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك قيىنشىلىقتاردى رەفورمالار ارقىلى ەڭسەرۋگە مۇمكىنشىلىك بەرىپ, العا باستاپ كەلەدى. بۇل باعىتتاعى ونىڭ الەۋەتى ءالى دە زور. سونىڭ ىشىندە ءبىز جوعارىدا ايتقان كەيبىر ماسەلەلەر دە ونىڭ اۋقىمىندا شەشىمىن تاباتىن شىعار دەپ ويلايمىز.
ەركەش نۇرپەيىسوۆ,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
