تاريحي تۇلعا حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى تۇرمىس-سالتىنا ساي ۇستىنە شاپان كيگەن كۇيىندە الدىنا نىق سەنىممەن كوز تاستاپ تۇرعانداي. ءمۇسىنشى حاننىڭ وزگە كيىمدەرىندە ۇلتتىق ۇلگىدە بەينەلەگەندى ءجون كورگەنى انىق بايقالادى. ابىلقايىردىڭ باسىندا – كادىمگى قازاقى بورىك. اياعىندا ساپتاما ەتىك. بەلىنە قىلىش قىستىرىلعان. ءوزىنىڭ سول قولىمەن ابىلقايىر حان استىنداعى اتىنىڭ جۇگەنىن سىعىمداپ ۇستاپ تۇرسا, ەكىنشى وڭ قولىن جوعارى كوتەرگەن كۇيى قولباسشى رەتىندە الدەبىر اسكەري تاكتيكانىڭ ءادىسىن ويلاستىرىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى.
ءمۇسىنشى ەرمەك سەرگەباەۆ پەن ساۋلەتشى بولات ەدىلباەۆتىڭ ورتاق شىعارماشىلىق شابىتتارىنىڭ ناتيجەسىندە ەلدىكتىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بىرىنە اينالعان ابىلقايىر حان بەينەسى بۇدان ون جەتى جىل بۇرىن جوعارىدا اتالعان ورىنعا ورناتىلىپتى. تاس تۇعىردىڭ الدىڭعى جاق بەتىندە «ابىلقايىر حان» دەگەن جالعىز اۋىز ءسوز ويىلىپ جازىلعان. ەسكەرتكىشتىڭ جالپى بيىكتىگى 12,3, ال ءمۇسىننىڭ ءوزىنىڭ بيىكتىگى 2,8 مەتر. تاس تابانىنىڭ ۇزىندىعى 5,8 مەتر بولسا, ەنى 2,1 مەترگە تەڭ. ەسكەرتكىشتى تۇرعىزۋعا ساپاسى جوعارى وتاندىق قۇرىلىس ماتەريالى – قورداي گرانيتى قولدانىلعان.
مىنە, اقتوبە قالاسىنداعى ابىلقايىر حان ەسكەرتكىشىنىڭ جالپى سيپاتتاماسى وسىنداي. وسى ورايدا اتالعان ءمۇسىن تۋىندىسى ەلدىڭ رۋحاني سۇرانىسىن وتەۋگە جول تارتقان 2000 جىل ەگەمەندىككە قول جەتكىزدىك دەگەن جىلت ەتپە, اسىرەقىزىل, الىپ ۇشپا سەزىمنەن ارىلىپ, ءوزىمىزدى قازاقستاندى مەكەندەيتىن وزگە ەتنوستارعا تانىتا ءبىلۋدىڭ كونتسەپتسياسىن ومىرگە كەلتىرگەن كەز ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. وڭىردە ابىلقايىر حان ەسكەرتكىشىن تۇرعىزۋ جونىندەگى يدەيا دا وسىنداي ومىرشەڭ ويدان باستاۋ العانى انىق. دەگەنمەن وتاندىق تاريحشىلار تاراپىنان ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن كەرەعار پىكىرلەر تۋعىزىلىپ كەلگەن تاريحي تۇلعا, ارعى-بەرگى قازاق حاندارى اراسىنان شىققان تاقىمى بەرىك قولباسشى توڭىرەگىندەگى تۇيتكىلدەردى تۇگەلدەي تارقاتتىق دەپ ايتا الار ما ەكەنبىز.
كاسىبي تاريحشىلار كوزىمەن وسى ماسەلەنى تاعى ءبىر وي تارازىسىنا تارتىپ كورەيىكشى. سوندا شىندىققا كوزىمىز جەتە الا ما؟ الدىمەن ابىلقايىردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى قازاقتى رەسەي يمپەرياسىنا بودان قىلۋعا نەگىز قالادى دەگەن اڭگىمەلەرگە كەلەيىك. وسى دۇرىس پا؟ ءۇستىرت, نەگىزسىز, تىم بىرجاقتى بەرىلگەن باعا ەمەس پە؟ ءبىز بۇل ساۋالدى ابىلقايىر حاننىڭ حالقىمىزدىڭ تاريحىنداعى ورنى مەن ءرولىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن تاريحشى-عالىم جاڭابەك جاقسىعاليەۆكە قويعان ەدىك. بۇل ساۋالعا ايقىن ءارى دۇرىس جاۋاپ قايتارۋ ءۇشىن سول كەزدە قازاق حالقىنىڭ توڭىرەگىندە قالىپتاسقان كۇردەلى تاريحي جاعدايدى ەسكەرمەي بولمايدى. بەينەلەپ ايتقاندا ابىلقايىر حان زامانىندا حالقىمىزدىڭ تاعدىرى قىل كوپىردىڭ ۇستىندە تۇرعانداي ەدى دەپ باستادى ول ءوز اڭگىمەسىن. ويتكەنى, ۇشى-قيىرى جوق قازاق دالاسىنىڭ ءبىر جاق بولىگىنە رەسەي يمپەرياسى تاقىمى مەن تىزەسىن باتىرسا, ەكىنشى جاعىنان ولار ءۇستى-ۇستىنە شابۋىلداعان جوڭعار شاپقىنشىلىعىنان زارداپ شەكتى. ول كەزدە XVII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قۇرىلعان جوڭعار حاندىعى كادىمگىدەي قاۋقارلى بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە وي مەن قىردا قازاقتارعا قىر كورسەتىپ, ەرەۋىلدەگەن كازاكتار مەن شىعىستاعى قاپتاعان قالىڭ ويراتتاردى, باتىستاعى ەدىل تورعاۋىتتارىن قوسىڭىز.
قىل كوپىردىڭ ۇستىندە دەگەندە وسىنداي شەشۋشى سىندارلى ساتتە حالقىمىزدى امان ساقتاپ قالۋدىڭ باستى جولى – رەسەي پاتشالىعىنىڭ قول استىنا كىرۋ جونىندە كەلىسىمگە كەلۋ بولاتىن. ابىلقايىر حان بۇل شەشىمگە ون ويلانىپ, ءجۇز تولعانىپ بارىپ كەلگەنىنە كۇمان كەلتىرۋ قيىن-اق. جەر بەتىنەن مۇلدەم جويىلىپ, قۇرىپ كەتكەن ۇلتتار مەن حالىقتار از با؟ كىم بىلەدى, سول كەزدە ابىلقايىر وسىنداي ستراتەگيالىق قادامعا بارماعاندا مۇمكىن قازاق حالقى دا سولاردىڭ جولىن قۇشار ما ەدى؟! سوندىقتان ونىڭ بۇل كەلىسىمىن بۇگىنگى ساياسي ءسوز قولدانىسىنا ساي ايتقاندا مامىلەگەرلىك تانىتتى دەسەك, تاريحي شىندىققا ءبىرتابان جاقىنداي تۇسەرمىز. ايتالىق جوڭعار دەمەكشى, سول جوڭعارلاردىڭ وزدەرى دە بۇگىندە ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتتى ەمەس پە, دەپ قورىتتى ءوز ويىن بەلگىلى تاريحشى.
تاعى ءبىر تاريحي شىندىقتىڭ توركىنىنە تەرەڭدەي تۇسسەك, ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان جوڭعار شاپقىنشىلىعى قازاق حالقىنىڭ تيتىعىنا ابدەن جەتكەن بولاتىن. ولار قازاق جەرىنىڭ تۋ-تالاپايىن شىعارا جازداعانى دا بۇعان دەيىنگى تاريحي دەرەكتەردەن جاقسى ءمالىم. وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە ابىلقايىردىڭ قول باستاۋىمەن بولعان اڭىراقاي شايقاسى ەڭ العاش رەت جوڭعارلارعا كۇيرەتە سوققى بەرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. مۇنى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ پارىز. بۇل ەل مەن جەردى بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا وتاندى قورعاۋدىڭ جارقىن جەڭىسى بولدى. بۇل جونىنەن اڭىراقاي شايقاسى الەمدەگى ايگىلى كاننى, نەۆا, پولتاۆا, بورودينو, جانە ۆاتەرلوو سياقتى سۇراپىل شايقاستاردان ءبىر مىسقال كەم تۇسپەيدى, دەپ تۇجىرىمدايدى وتاندىق تاريحشى عالىمدار. تاريحي دەرەكتەر ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان قازاق-جوڭعار سوعىسىندا ابدەن ىسىلىپ, شىڭدالعان ابىلقايىر اسكەري سوعىس ونەرىن جەتىك مەڭگەرگەنىن كورسەتەدى, دەيدى جاڭابەك جاڭاباي ۇلى. سونداي-اق ول اڭىراقاي شايقاسى كەزىندە باس ساردار, بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا باس قولباسشى رەتىندە اقبوز اتتىڭ ۇستىندە جاساقتاردى شايقاسقا باستاي بىلگەنى دە باسى اشىق ماسەلە. ەگەر اڭىراقاي شايقاسىندا ءۇش جۇزدەن قۇرالعان قازاق جاساقتارى جەڭىسكە جەتە الماسا, بۇل قازاق حالقىنىڭ سول كەزدىڭ وزىندە كۇيرەۋىنە اكەلەر ەدى دەپ تۇجىرىمدادى ول ءوز ويىن.
كانىگى تاريحشى جاڭابەك جاقسىعاليەۆ ابىلقايىر حاننىڭ سۇڭعىلا ستراتەگ قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە شەبەر تاكتيك ەكەنىنە دە تاريحي شىندىق تۇرعىسىنان بىرنەشە مىسالدار كەلتىردى. ياعني ونىڭ ايتۋى بويىنشا جوڭعارلارمەن شايقاس كەزىندە باس ساردار ميداي جازىق دالانى ەمەس, ويلى, قىراتتى شوقىلى جەردى تاڭداپتى. مۇنداعى ويى جوڭعارلاردىڭ قولىنداعى زەڭبىرەكتىڭ وعىن دارىتپاۋعا قام جاساۋ ەكەن. ەگەر شايقاس تەپ-تەگىس جازىق دالادا بولسا, جوڭعارلار قازاق جاساقتارىن قىناداي قىرىپ سالۋى دا ابدەن مۇمكىن ەكەن.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ابىلقايىر حان جوڭعارلارمەن كۇرەستەگى سۇراپىل سوعىس جاعدايىندا قازاق دالاسىنداعى ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ولاردى ءبىرتۇتاس ەل رەتىندە كۇرەسكە كوتەرىلۋىنە باستاماشى بولدى دەسەك, تاريحي شىندىقتان الشاق كەتە قويماسپىز. ايتەكە بي اۋدانىنداعى «حان مولاسى» كەشەنى اۋماعىندا بيىكتىگى 23 مەتر مەموريالدىق كەشەن قۇرىلىسىنىڭ باسى قاسىندا بولعان ساۋلەتشى بەك يبراەۆتىڭ ابىلقايىر حانعا قاتىستى وسىنداي كونتسەپتسيانى ۇسىنۋى دا تەكتەن-تەك دەۋگە بولمايدى. مۇنداعى مۇراجاي مەن كەلىستى كەشەندە دە قازاق حالقىنىڭ بىرلىگى مەن بىرتۇتاستىعىن بەينەلەيتىن ساۋلەت ونەرىنىڭ ۇشقىندارى اتويلاپ تۇر. ءدال وسى كەشەن تاياۋدا ەلىمىزدىڭ تاريحي تۇلعالارعا قاتىستى كيەلى ورىندار قاتارىنان ورىن العانى دا بەلگىلى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەل-جۇرتقا ارناعان مالىمدەمەلەرىنىڭ بىرىندە: ءبىز ابىلقايىر حاننىڭ قولباسشىلىعىمەن بولعان اڭىراقاي شايقاسىنا, وسى شايقاستا قازاق جاساقتارى تاراپىنان جوڭعارلارعا كۇيرەتە بەرىلگەن سوققىعا ءالى كۇنگە دەيىن ءدال ءارى تاريحي باعاسىن بەرە الماي كەلەمىز. سول ادىلەتتىلىكتى ورنىقتىراتىن كەز الدەقاشان كەلدى دەگەن بولاتىن. ءبىز جوعارىدا ايتىلعانداي اقتوبە قالاسىنداعى ابىلقايىر حاننىڭ ەسكەرتكىشى جانىندا كوكەيگە كەلگەن كەيبىر ويلارىمىزدى جانە تاريحشى-عالىمداردىڭ وي-پىكىرلەرىن ەلباسىنىڭ وسى ويلى تۇجىرىمى مەن تۇيىندەگەندى ءجون كوردىك.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە وبلىسى
