جاڭالىقتار اعىمى
ءومىردىڭ ءبىز ويلاعانداي ەمەستىگىنە ۇزاق ۋاقىت پايىمداۋلار جاساۋعا بولادى جانە ۇلى عۇلامالار وسى تاقىرىپ اياسىندا كوپتەگەن ناقىل سوزدەرىن قالدىرعان. ءبىز – ماڭىزدى ءارى ەلەنبەيتىن, جوسپارلانعان جانە كەزدەيسوق, قۋانىشتى جانە وكىنىشكە وراي, قايعىلى وقيعالار اعىمىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. جانە باسىمىزعا ءىس تۇسكەندە بىزگە ارقاسۇيەر قولداۋ قاجەت ەكەنى شىندىق. اتاپ ايتقاندا, الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسى مەملەكەت تاراپىنان وسىنداي قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋگە جانە كەپىلدىك بەرۋگە ارنالعان. قازاقستاندا ول ءۇش دەڭگەيلى تۇردە ۇسىنىلادى.
ءبىرىنشىسى, بازالىق – جۇمىس ىستەيتىندىگىنە, زەينەتكەرلىككە شىعاتىنىنا نەمەسە ءالى بالاباقشاعا بارىپ جۇرگەنىنە قاراماستان, شەكتەۋسىز, ەلدەگى بارلىق ازاماتتاردى قامتيدى. الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ءبىرىنشى دەڭگەيىنە, مىسالى, بەلگىلەنگەن جاسقا جەتكەن بازالىق زەينەتاقىلار, مۇگەدەكتىگى بويىنشا نەمەسە اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋىنا قاتىستى تولەنەتىن مەملەكەتتىك جاردەماقىلار جاتادى. بازالىق تولەمدەردىڭ مولشەرى الۋشىنىڭ ەڭبەكاقىسىنا بايلانىستى بولمايدى.
ەكىنشى, قوسىمشا دەڭگەيدە باسقا ەرەجەلەر قولدانىلادى. مۇندا تولەمدەردىڭ مولشەرىنە مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى مەن الەۋمەتتىك اۋدىرىمداردان تۇسەتىن تابىس مولشەرى ىقپال ەتەدى. ياعني, ەكىنشى دەڭگەي جۇمىس جاسايتىن ازاماتتاردى قامتيدى. ول ىنتىماقتى جانە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى مەن مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىن بىرىكتىرەدى.
ءۇشىنشى دەڭگەي – ەرىكتى, ول ازاماتتىڭ ءوز قالاۋىنا قاراي قالىپتاستىراتىن كەز كەلگەن تولەمدەردەن تۇرادى. مىسالى, وسى دەڭگەيگە ەرىكتى جارنالار ەسەبىنەن زەينەتاقى تولەمدەرى, جازاتايىم وقيعالاردان ەرىكتى ساقتاندىرۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ سول سياقتى باسقا دا تۇرلەرى كىرەدى.
ەكىنشى دەڭگەيدە, قازاقستاندا 2005 جىلدان بەرى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى جۇمىس جاسايدى.
وتكەن جىلدار مەن جيناقتالعان تاجىريبە ناقتى ءبىر جاعدايلاردا مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىلارىنا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان (ماسق) الەۋمەتتىك تولەمدەر تولەۋدى جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قاجەتتىلىگىن راستاعاندىعىن ايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. مىسالى, ەكونوميكاداعى داعدارىستى جايتتارعا بايلانىستى كاسىپورىندارداعى جۇمىسكەرلەر سانىنىڭ قىسقارۋى نەمەسە كومپانيالاردىڭ جابىلۋى, ال قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسسىز قالۋى سەكىلدى جاعدايلار كوپشىلىگىمىزگە تانىس. وسىندايدا تۇراقتى تابىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا ادام جالعىز ءوزى قالماي, ونىڭ جوعالتقان تابىسىنىڭ ءبىر بولىگىن وتەيتىن ماسق الىنعان الەۋمەتتىك تولەمدەر ازاماتتارعا سەنىمدى قولداۋ – كومەك قولى بولىپ تابىلادى.
بۇل جەردە ماسق تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەر مۇگەدەكتىگىنە نەمەسە اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋىنا بەرىلەتىن جاردەماقىلار سەكىلدى بيۋدجەتتەن تولەنەتىن مەملەكەتتىك جاردەماقىلاردى تولىقتىراتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
سونىمەن, ماسق تولەنەتىن تولەمدەرگە رەسمي جۇمىس وتىلىنە يە جانە ول ءۇشىن جۇمىس بەرۋشى ماسق-عا الەۋمەتتىك اۋدارىمدار اۋدارعان ازاماتتار قۇقىلى. سوندىقتان تولەم مولشەرى دە اۋدارىمدار تولەنگەن تابىسقا, سونداي-اق, ولاردىڭ تولەنۋ ۇزاقتىعىنا تىكەلەي بايلانىستى بولادى.
سونىمەن بىرگە, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار دا الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋسىز قالمايدى. وسى ساناتقا جاتاتىن جەكە كاسىپكەرلەر, ادۆوكاتتار, جەكە نوتاريۋستار, جەكە سوت ورىنداۋشىلارى, كاسىبي مەدياتورلار وزدەرى ماسق-عا الەۋمەتتىك اۋدارىمدار اۋدارا وتىرىپ, الەۋمەتتىك قاتەرلەر تۋىنداعان جاعدايدا ماسق-دان الەۋمەتتىك تولەمدەر الۋعا قۇقىلى.
ماسق قولداۋى قازاقستاندا تۇراقتى تۇراتىن جانە جۇمىس ىستەيتىن شەتەلدىك ازاماتتارعا دا قولدانىلادى, ويتكەنى, ولاردىڭ جۇمىس بەرۋشىلەرى ولار ءۇشىن الەۋمەتتىك اۋدارىمدار تولەيدى. سەبەبى, شەتەلدىك جۇمىسكەرلەردە دە قوسىمشا قولداۋدى قاجەت ەتەتىن الەۋمەتتىك قاتەرلەر تۋىنداۋى مۇمكىن.
تەك زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەن – ەرلەر 63 جاستا جانە ايەلدەر 58 جاستا بۇل جۇيەگە قاتىسا المايدى. ولار ءۇشىن ماسق-عا الەۋمەتتىك اۋدارىمدار اۋدارىلمايدى.
التى الەۋمەتتىك تاۋەكەل
ماسق-دان الەۋمەتتىك تولەمدەر زاڭنامامەن كوزدەلگەن جاعدايلاردا, مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىلارىنا تولەنەدى.
بىرىنشىدەن, بۇل ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋ جاعدايلارى جانە مۇندا تولەم مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك ساراپتاما جۇرگىزۋ ارقىلى بەلگىلەنگەن جالپى ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىن جوعالتۋ دەڭگەيىنە بايلانىس-تى. مۇنداي جاعدايلاردا ماسق-دان الەۋمەتتىك تولەم الۋشى جۇمىس ىستەۋىن توقتاتقاندىعىنا نەمەسە تابىس الۋىن جالعاستىرۋىنا بايلانىسسىز جۇزەگە اسىرىلادى.
كەلەسى, بۇل اۋىر ومىرلىك جاعداي – وتباسىنىڭ اسىراۋشىسىز قالۋى. بۇل جاعدايدا اسىراۋدا بولعان وتباسىنىڭ بارلىق مۇشەلەرى ماسق-دان اي سايىنعى الەۋمەتتىك تولەمدەردى الادى. مۇنداي قۇقىققا سوت حابار-وشارسىز كەتكەن نەمەسە قايتىس بولعان دەپ تانىعان اسىراۋشىنىڭ وتباسى مۇشەلەرى يە بولادى.
سونداي-اق, جۇمىسىنان ايىرىلعان ازاماتتار دا ماسق-دان الەۋمەتتىك تولەمدەر الادى. الايدا, مىناداي باستى جاعدايدى ەسكەرۋ قاجەت: جۇمىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا الدىمەن جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلۋى ءتيىس. تەك وسىدان كەيىن عانا جۇمىسكەرگە جۇمىس ىزدەگەن ۋاقىتتا جوعالتقان تابىسىنىڭ بولىگىن وتەيتىن الەۋمەتتىك تولەم تاعايىندالۋى مۇمكىن.
بۇدان بولەك, جۇكتى ايەلدەر (دەكرەتتىك دەمالىستاعى), بۇل رەتتە اۋىر بوسانعان جاعدايدا تولەم ارتادى; جاڭا تۋعان بالانى (بالالاردى) اسىراپ العان ادامدار; ءبىر جاسقا دەيىنگى بالاعا كۇتىم جاسايتىن اتا-انالار (بالا كۇتىمىنە بايلانىستى دەمالىستاعىلار) ماسق-دان الەۋمەتتىك تولەم الۋشىلار بولىپ تابىلادى, بۇل جاعدايدا تولەمدەردىڭ مولشەرى جوعالتقان تابىستىڭ 40%-ىن قۇراۋى مۇمكىن.
وسىلايشا, جوعارىدا اتالعان التى الەۋمەتتىك تاۋەكەل بار. ەگەر تولەمدەر جۇيەسىن جان-جاقتى قاراستىراتىن بولساق, وندا التى جاعدايدىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار.
مىسالى, ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعان جاعدايدا الەۋمەتتىك تولەم ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋدىڭ بارلىق كەزەڭىنە تاعايىندالادى. وعان قوسا, ساراپشىلار بەلگىلەگەن جالپى ەڭبەك قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلۋ دەڭگەيى دە ماڭىزدى مانگە يە.
ەگەر اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋى جاعدايىنا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك تولەم تۋرالى ايتار بولساق, وندا ول قايتىس بولعان اتا-انانىڭ بالالارىنا كامەلەت جاسقا جەتكەنگە دەيىن تولەنەدى. الايدا, ەگەر بالالار كۇندىزگى وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتتەرى بولىپ تابىلسا, وندا ولار ماسق-دان الەۋمەتتىك تولەمدەردى 23 جاسقا جەتكەنگە دەيىن الاتىن بولادى.
جۇمىسىنان ايىرىلۋى جاعدايىنا تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ دە ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار. تولەمدەردىڭ بۇل ءتۇرىن الۋ مەرزىمى – ءبىر ايدان باستاپ ءتورت ايعا دەيىن جانە ول جۇمىسشىنىڭ مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋ وتىلىنە بايلانىستى بولادى. وتكەن جىلى تولەمدەر مەرزىمى شتاتتاردىڭ قىسقارتىلۋى, مەكەمەنىڭ تاراتىلۋى نەمەسە ءوندىرىس كولەمدەرىنىڭ تومەندەۋى بويىنشا جۇمىستان بوساتىلۋ جاعدايلارىندا التى ايعا دەيىن ۇلعايتىلدى جانە بۇل مەرزىمنىڭ ۇزارتىلۋى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە 36 جانە ودان دا كوپ اي قاتىسۋ وتىلىنە يە جۇمىسكەرلەرگە عانا قولدانىلدى. بىراق, الەۋمەتتىك تولەمنىڭ بۇل ءتۇرى ەگەر ادام جۇمىسسىز رەتىندە ەسەپتەن شىعارىلسا توقتاتىلۋى مۇمكىن.
بۇگىنگى كۇنى انا مەن بالاعا قولداۋ كورسەتۋ جۇيەسى ارقىلى تۋدى جوعارىلاتۋ جانە بالالى وتباسىلاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاسالىنۋدا. ماسق-دان بەرىلەتىن بارلىق تولەمدەردىڭ 93%-دان استامى – بۇل دەكرەتتىك دەمالىسقا جانە ءبىر جاسقا دەيىنگى بالا كۇتىمىنە بايلانىستى دەمالىسقا شىعاتىن ايەلدەرگە كورسەتىلەتىن كومەك.
ماسق-دان جۇكتىلىككە جانە بوسانۋعا بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلۋى جاعدايىنا الەۋمەتتىك تولەم ءبىر رەت تولەنەدى جانە انانىڭ دەكرەتتىك دەمالىسىنىڭ بارلىق كۇندەرىن قامتيدى. جاڭا تۋعان بالانى (بالالاردى) اسىراپ الۋ جاعدايىندا ادام دەكرەتتىك دەمالىس جانە بالا كۇتىمى بويىنشا دەمالىسقا بايلانىستى ماسق-دان تولەنەتىن بارلىق ءتيىستى تولەمدەردى الادى.
سونداي-اق, ماسق-دان بەرىلەتىن قوسىمشا قولداۋدان وزگە جۇمىس ىستەيتىن جانە جۇمىس ىستەمەيتىن اتا-انالار دۇنيەگە بالا كەلگەندە بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن بالانىڭ تۋىنا بىررەتتىك مەملەكەتتىك جاردەماقى دا الادى.
سونىمەن قاتار, ماسق-دان الەۋمەتتىك تولەمدەردى الۋ قۇقىعىن جانە ولاردىڭ مولشەرىن رەتتەيتىن فاكتورلارعا دا جەكە توقتالا كەتكەن ءجون. ءبىرىنشى كەزەكتە الەۋمەتتىك تولەمنىڭ مولشەرى اي سايىن تۇسەتىن الەۋمەتتىك اۋدارىمداردىڭ سوماسىنا جانە ناقتى ادامنىڭ مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋ وتىلىنە تىكەلەي بايلانىستى بولادى. ماسق-عا الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى ۋاقتىلى جانە تولىق تولەۋدىڭ ماڭىزى زور. سوندىقتان, ءاربىر قىزمەتكەر ءوزى ءۇشىن تولەنگەن الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى تۇراقتى باقىلاپ وتىرۋى جانە جۇمىس بەرۋشىدەن اۋدارىمداردىڭ ۋاقتىلى جانە تولىق تولەنۋىن تالاپ ەتۋى قاجەت.
سونىمەن بىرگە, ماسق-دان تاعايىندالاتىن الەۋمەتتىك تولەمدەرگە ساقتاندىرۋ جاعدايىنا دەيىن رەسمي تۇردە جۇمىس ىستەگەن جانە ولار ءۇشىن الەۋمەتتىك اۋدارىمدار تولەنگەن ازاماتتار عانا ۇمىتتەنە الاتىندىعىن ەسكەرگەن ءجون.
وسىعان بايلانىستى ەلدە ازاماتتاردى جۇمىسقا تۇرعىزۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدىڭ اۋقىمدى سپەكترى قامتاماسىز ەتىلەتىندىگىن اتاپ وتكەن ءجون. ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا ەڭ الدىمەن, ەڭبەك نارىعىندا تالاپ ەتىلەتىن ماماندىقتارعا, كاسىپكەرلىك پەن كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىق نەگىزدەرىنە وقىتۋ جۇرگىزىلۋدە. جاستار تاجىريبەسى, الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى, قوعامدىق جۇمىستار ۇيىمداستىرىلۋدا, كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانۋدى قالايتىندار ءۇشىن شاعىن نەسيەلەندىرۋ مۇمكىندىكتەرى دە ۇسىنىلۋدا.
الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ ەكونوميكالىق نەگىزى
ماسق رەزەرۆتەرىنىڭ قالاي قالىپتاساتىنىن ايتقاندا, الەۋمەتتىك اۋدارىمدار جۇمىسكەردىڭ ەڭبەكاقىسىنان ۇستالىنبايتىندىعىن, ولاردىڭ جۇمىس بەرۋشىنىڭ قارجىسى ەسەبىنەن تولەنەتىندىگىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ياعني, جۇمىسكەر ءوزىنىڭ جەكە قاراجاتتارىن جۇمسامايدى. جۇيە جۇمىس بەرۋشى ءوز قىزمەتكەرلەرىن الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردەن ءوزى ساقتاندىرۋعا مىندەتتى بولاتىنداي ەتىپ قۇرىلعان.
بۇگىنگى تاڭدا الەۋمەتتىك اۋدارىمداردىڭ مولشەرلەمەسى تابىستىڭ 5%-ىن قۇرايدى. ەگەر تسيفرلار كومەگىنە جۇگىنەر بولساق, وندا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 شىلدەسىندەگى دەرەكتەر بويىنشا الەۋمەتتىك اۋدارىمدار 6,6 ملن ادامعا تولەنگەن. سالىستىرۋ ءۇشىن, 2005 جىلى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى ءوزىنىڭ العاش قىزمەتىن باستاعان ۋاقىتتا الەۋمەتتىك اۋدارىمدار تەك 4,1 ملن ادامعا تولەنگەن.
الەۋمەتتىك اۋدارىمدار قاتاڭ تۇردە ماقساتتى تاعايىندالۋى بويىنشا – ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋى, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋى, جۇمىسىنان ايىرىلۋى, جۇكتىلىگى جانە بوسانۋى بويىنشا نەمەسە جاڭا تۋعان بالانى (بالالاردى) اسىراپ الۋمەن بايلانىستى, سونداي-اق, 1 جاسقا دەيىنگى بالا كۇتىمىنە بايلانىستى جاعدايلارعا الەۋمەتتىك تولەمدەر تولەۋگە جۇمسالادى.
قازاقستاندا مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەن ساتتەن باستاپ (2005 جىلدان) 3,5 ملن-نان استام ادامعا ماسق-دان جالپى سوماسى 825 ملرد تەڭگەدەن استام الەۋمەتتىك تولەمدەر تولەنگەن.
نارىق جاعدايىندا جۇمىس جاسايتىن قارجى ينستيتۋتى رەتىندە ماسق ءبىر ورىندا تۇرعان جوق, ول ودان ءارى دامۋدا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى ايقىندايتىن ءارتۇرلى قارجى قۇرالدارىنىڭ كومەگىمەن ۇلتتىق بانكتىڭ قۇندى قاعازدارىنا ولاردى ورنالاستىرۋ ارقىلى الەۋمەتتىك اۋدارىمداردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. 2017 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە ماسق اكتيۆتەرى ەڭ تومەنگى نەسيە تاۋەكەلىمەن مەملەكەتتىك قۇندى قاعازدارعا ينۆەستيتسيالانعان, ونىڭ ىشىندە 62%-ىن قارجى مينيسترلىگىنىڭ قازىناشىلىق وبليگاتسيالارى, 27%-ىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكتىڭ قىسقا مەرزىمدى نوتالارى, 10%-ىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانك-ءتىڭ دەپوزيتتەرى مەن كەرى رەپو وپەراتسيالارى قۇرايدى.
الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتتىلىكتەرىن قولداۋ ماقساتىندا ماكروەكونوميكالىق شامالاردىڭ وزگەرىستەرىن, ونىڭ ىشىندە قۇنسىزدانۋلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ماسق اكتيۆتەرىنىڭ ەسەبىنەن ءار جىل سايىن ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋ جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋى بويىنشا تولەمدەردىڭ مولشەرى ءوسىپ وتىراتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ماسق-دان تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ مولشەرى 7%-عا ارتتىرىلدى.
قايدا جۇگىنۋ قاجەت؟
بۇل ماسق-دان قولداۋ الۋدى كوزدەيتىن ازاماتتاردان بارىنشا ءجيى قويىلاتىن سۇراقتاردىڭ ءبىرى. الەۋمەتتىك تولەمدەردى الۋ ءۇشىن تۇرعىلىقتى مەكەنجايى بويىنشا «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىنىڭ بولىمشەسىنە وتىنىشپەن جۇگىنۋ قاجەت. وعان قوسا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن ءبىر ۋاقىتتا بىردەن ەكى ءوتىنىشتى بەرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان: بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن مەملەكەتتىك جاردەماقىنى تاعايىنداۋعا جانە ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋى جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋى سەكىلدى تولەمدەر بويىنشا ماسق-دان الەۋمەتتىك تولەمدەردى تاعايىنداۋعا. ال بالا تۋىنا بايلانىستى بيۋدجەتتەن بىررەتتىك جاردەماقىنى الۋعا قۇجاتتاردى بەرە وتىرىپ, بىردەن 1 جاسقا دەيىنگى بالا كۇتىمى بويىنشا ماسق-دان الەۋمەتتىك تولەمدەردى الۋعا قۇجاتتار تاپسىرۋعا بولادى.
جۇكتىلىگىنە جانە بوسانۋىنا الەۋمەتتىك تولەمدى تاعايىنداۋ ءۇشىن جۇكتىلىك جانە بوسانۋى بويىنشا ۋاقىتشا ەڭبەككە جارامسىزدىق پاراعىن العاننان كەيىن مەملەكەتتىك كورپوراتسيانىڭ بولىمشەسىنە ءوتىنىش بەرۋگە بولادى.
قىزمەتتەردى كورسەتۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جانە بارلىق قاجەتتى قۇجاتتاردى جىلدام ءارى دۇرىس رەسىمدەۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ ماقساتىندا تۇراقتى ءارى جوسپارلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. مىسالى, ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋى دەڭگەيىن انىقتاۋ ءۇشىن مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك ساراپتاما بولىمىنە جۇگىنگەندە, مۇگەدەكتىگى بويىنشا مەملەكەتتىك جاردەماقىنىڭ, مەملەكەتتىك بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن ارناۋلى مەملەكەتتىك جاردەماقىنىڭ جانە ماسق-دان الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ تاعايىندالۋىنا ادام بىرۋاقىتتا بىرنەشە وتىنىشتەردى جازا الادى. وسىلايشا, ءارتۇرلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەردىڭ بىرنەشە كەڭسەلەرىنە بارۋدىڭ قاجەتتىگى بولماي قالادى.
جۇمىسىنان ايىرىلعان ادام حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ بولىمىنە جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلۋ ءۇشىن جۇگىنگەن كەزدە سول جەردە اقشا قاراجاتتارىن اۋدارۋ ءۇشىن بانكتىك ەسەپشوت ءنومىرى تۋرالى مالىمەتتەردى مىندەتتى تۇردە قوسىمشا بەرە وتىرىپ, ماسق-دان جۇمىسىنان ايىرىلۋى جاعدايىنا الەۋمەتتىك تولەمنىڭ تاعايىندالۋىنا دا ءوتىنىش جازا الادى.
اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىمەن مەملەكەت جىل وتكەن سايىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى الۋعا, ونىڭ ىشىندە مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ سالاسىنا جۇگىنۋ ءتارتىبىن جەتىلدىرۋدە. سوندىقتان قىزمەتتەردىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىن «ەلەكتروندى ۇكىمەت» پورتالى ارقىلى الۋعا بولادى. سونداي-اق, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مەكەمەلەردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرى ارقىلى الەۋمەتتىك تولەمدى تاعايىنداۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتتاردى سۇراۋ مۇمكىندىگى دە قاراستىرىلعان. ەگەر جۇمىسسىز رەتىندە تىركەۋ تۋرالى مالىمەتتەر بولسا, وندا ەلەكتروندى-ساندىق قولتاڭبا بولعان جاعدايدا, «ەلەكتروندى ۇكىمەت» ۆەب-پورتالى ارقىلى ماسق-دان جۇمىسىنان ايىرىلۋى جاعدايىنا الەۋمەتتىك تولەمدى تاعايىنداۋعا ءوتىنىش بەرۋگە بولادى. سونداي-اق, ۆەب-پورتال ارقىلى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشىلار 1 جاسقا تولعانعا دەيىنگى بالا كۇتىمىنە بايلانىستى تابىس كوزىنەن ايىرىلۋى جاعدايىنا الەۋمەتتىك تولەمدەردى رەسىمدەي الادى.
بارلىق قىزمەتتەردى ۇيدەن شىقپاستان رەسىمدەۋگە بولاتىن, ازاماتتارعا قاشىقتىقتان قىزمەت كورسەتۋدىڭ وسىنداي ادىستەرىن ەنگىزۋ ماسق قىزمەتىن جەتىلدىرۋدىڭ باستى ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
بۇگىنگى تاڭدا مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى قازاقستاننىڭ زاماناۋي الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قاتىناستارىنىڭ ماڭىزدى ءارى قاجەتتى ەلەمەنتىنە اينالدى. ونىڭ وزگە ساقتاندىرۋ تۇرلەرىنەن باستى ايىرماشىلىعى ماتەريالدىق قامتاماسىز ەتىلمەۋدەن قورعاۋ رەتىندە ۇسىنىلۋى جانە الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك ءپرينتسيپى بويىنشا قۇرىلعان. سەبەبى, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋمەن كۇنەلتۋدىڭ نەگىزگى كوزى ەڭبەكاقىسى نەمەوسە كاسىپكەرلىك قىزمەتتەن تۇسەتىن تابىسى بولىپ تابىلاتىن, جەكە ەڭبەگى ەسەبىنەن ءومىر سۇرەتىن ادامدار عانا قامتىلعان. ماسق جۇمىس ىستەيتىن حالىققا قولداۋ كورسەتۋگە ارنالعان جانە الەۋمەتتىك اۋدارىمدار – بۇل بولۋى مۇمكىن الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردەن ساقتاندىرۋدىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى.
ساۋلە دۇيسەنوۆا,
«مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى»
اق پرەزيدەنتى
