رۋدنىي قالاسىنىڭ تاعدىرىن ەلىمىز ءوندىرىسىنىڭ تاريحىنان ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. ول وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىنىڭ اياعىنا تامان تەك قازاقستان عانا ەمەس, بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا بالاماسى جوق سوكولوۆ-سارىباي كەن بايىتۋ كومبيناتىن ىسكە قوسىپ, ونى ءارى قاراي دامىتۋ ءۇشىن سالىنعان بولاتىن. 1949 جىلى اقپان ايىندا التاي گەولوگيالىق بارلاۋ ەكسپەديتسياسىنىڭ ۇشقىشى ميحايل سۋرگۋتانوۆ سارىارقانىڭ تورىندەگى سارىباي شاتقالىنىڭ ۇستىنەن ۇشىپ بارا جاتىپ, كومپاس ءتىلىنىڭ كەنەت وڭتۇستىككە قاراي اينالىپ كەتكەنىن بايقادى.
ۇل وڭىردە تەمىردىڭ مول قورى بولاتىن. سودان كوپ ۇزاماي-اق سارىباي مەكەنى اتالاتىن قازىرگى رۋدنىي قالاسىنىڭ ورنىندا الىپ قۇرىلىس باستالىپ كەتتى. اقشاڭقان شاتىرلار تىگىلدى, كومسومولدىق قۇرىلىسقا كەلگەن مىڭداعان جاس وسى شاتىر-قالادا تۇردى. تەك 1955 جىلى عانا 4 مىڭ جاس كەلگەن ەكەن. شاتىر-قالاشىقتاردىڭ كوشەلەرى, اتاۋلارى بولدى. قول ۇستاسىپ قالا مەرەكەسىن تاماشالاۋعا كەلگەن ۆيكتور الەكسەەۆيچ پەن رايسا لۋكيانوۆنا كورچاگين قاريالار وسىدان 61 جىل بۇرىن №37 شاتىردا تۇرعانىن ۇمىتپاپتى. كالينينگرادتاعى جوعارى وقۋ ورنىنان ەلەكترشى ماماندىعىن العان ولار, كومسومولدىق جولدامامەن سوكولوۆ-سارىباي كەن ورنىن يگەرۋگە كەلدى.
– ءبىز شاتىردا قاراشا ايىنىڭ اياعىنا دەيىن تۇرعانبىز. سۋىق تابانىمىزدان وتەتىن, بىراق جاستىقتىڭ ارقاسىندا بارلىعىنا كوندىك. ءبارىبىر جاستىق شاعىمىزدى, سول كەزدەردەگى قىزۋ ەڭبەگىمىز بەن قيىندىقتارىمىزدى ساعىنىشپەن ەسكە الامىز. ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا قالانىڭ ىرگەتاسى قالاندى, كوز الدىمىزدا توتى قۇستاي تارانىپ ءوستى. رۋدنىي – رايسا لۋكيانوۆنا ەكەۋمىزدىڭ عۇمىرىمىز, بۇكىل سانالى ءومىرىمىز, باقىتىمىز, – دەپ تەبىرەندى ەڭبەك ارداگەرى ۆيكتور الەكسەەۆيچ.
– ءبىز ستۋدەنت كەزىمىزدە تانىسقانىمىزبەن, رۋدنىيدا ءومىرىمىزدى باستادىق. ءبىز كەلگەندە قالانىڭ ورنىندا اقشاڭقان شاتىرلى قالاشىقتار عانا بار ەكەن, ساعىمدى دالا عانا بولاتىن. ءبىز ەڭبەك ەتكەن جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق ورتالىق 60 جىل بويى قالانى جىلۋمەن, جارىقپەن قامتاماسىز ەتىپ تۇر. ءبىز ونى ماقتانىش ەتەمىز. وسىندا بالالارىمىزدى وسىردىك, باقىتىمىزدى سەزىندىك. ءبىزدىڭ وتباسىمىز ءۇشىن رۋدنىيدان ارتىق جەرۇيىق جوق, قالا وسە بەرسىن, – دەپ باتالى ءسوز ايتتى رايسا لۋكيانوۆنا.
سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگى سەكىلدى الىپ كەن ورنى بۇگىندە قازاقستان, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى تۇگىلى, بۇكىل دۇنيە جۇزىندە ساۋساقپەن سانارلىق قانا. وندا 18 مىڭ رۋدنىيلىق جۇمىس ىستەيدى, ميلليون توننالاپ تەمىر كەنىن وندىرەدى. قازىر سسكوب قۇرامىندا بىرنەشە زاۋىت بار. كەن الىبى ەلىمىز ءوندىرىسىنىڭ فلاگمانى بولىپ تابىلادى. مەرەكەدە رۋدنىي قالاسىنىڭ ءوسۋ جولى تەاترلاندىرىلعان كورىنىسپەن پاش ەتىلدى. كەن ورنىنان باسقا قالاداعى وزگە دە قۋاتتى زاۋىتتار, بيزنەس كاسىپورىندارى, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت وشاقتارى, الەۋمەتتىك ورىندار, رۋدنىيلىقتاردىڭ جەتىستىكتەرى تۋرالى مەرەكەگە جينالعاندار الدىندا قانداي سالتاناتپەن ايتسا دا جاراسىمدى ەدى. قالاداعى ءار ۇجىم سالتاناتتى شەرۋمەن ءوتىپ جاتتى. مىسالى, رۋدنىي قالاسىنداعى «كازوگنەۋپور» زاۋىتى – قازاقستانداعى وتقا ءتوزىمدى كىرپىش شىعاراتىن بىردەن-ءبىر ءوندىرىس ورنى. ونىڭ ەلىمىزدە بالاماسى جوق! بۇل برەند – رۋدنىيلىقتاردىڭ ماقتانىشى. ۇنەمى ءوسىپ وتىرعان قالادا بۇل زاۋىت وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى ءونىمىن بەرە باستادى. زاۋىت جىلىنا 130 ميلليون اقش دوللارىنىڭ ءونىمىن, ياعني 250 مىڭ توننا وتقا ءتوزىمدى كىرپىش شىعاردى. ونىڭ ءونىمى ەكسپورتقا دا ءوتىمدى.
– ءبىزدىڭ كاسىپورىنداعى جۇمىسشىلاردىڭ ورتاشا ەڭبەك ءوتىلى 20 جىلدى قۇرايدى, ورتانى جاستار تولىقتىرۋدا. «زاۆود كازوگنەۋپور» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى بۇگىندە مامانداردى وزىمىزدەگى وقۋ ورتالىعىندا دايىندايدى. نارىقتى يگەرگەن كاسىپورىننىڭ ءبىرىمىز, – دەيدى كاسىپورىن ديرەكتورى سەرگەي تەمىربولاتوۆ. «مىڭنان ءبىر مەزەت» دەگەندەي, بۇل رۋدنىي قالاسىنىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك وسۋىنە ىقپال ەتەتىن قۋاتتى كاسىپورىندار لەگىنىڭ ءبىر مىسالى عانا.
رۋدنىي قالاسى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭىنان باستاپ, رۋحاني جاعىنان دا تۇلەدى. كەڭەس وداعى جىلدارى تۇرعىنداردىڭ 2 پايىزى عانا جەرگىلىكتى ۇلت بولىپ سانالعان قالادا قازىر مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ سانى ۇشەۋگە جەتتى. اتامەكەنگە اڭساپ جەتكەن اعايىندار دا رۋدنىي قالاسىن قۇتتى مەكەن ەتىپ وتىر. وزبەكستاننان قونىس اۋدارعان جاستار دا قالا مەرەكەسىن زور قۋانىشپەن قارسى الدى. مەدەۋ ءجۇسىپوۆ وسىدان جەتى جىل بۇرىن رۋدنىي قالاسىنا كەلىپ, ءوز ماماندىعى بويىنشا سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىنە جۇمىسقا تۇرعان بولاتىن. جاس وتباسى پاتەر دە الدى, كەلىنشەگى ماقپال دۇكەنگە جۇمىسقا تۇردى, بالالارى قازاق مەكتەبىندە وقىپ جاتىر. اتالارى اڭساپ وتكەن اتامەكەندە جاستار باقىتىن رۋدنىي قالاسىنان تاپتى, قۇتتى مەكەن بولدى. كەنشىلەر قالاسىنىڭ ەكونوميكالىق قانا ەمەس, الەۋمەتتىك سالاداعى, مادەني, سپورتتاعى جەتىستىكتەرى قازاقستاننىڭ ماقتانىشىنا اينالۋدا. ەكى وليمپيادانىڭ قولا جۇلدەگەرى, اتاقتى بوكسشى يۆان دىچكو بۇگىندە جاستاردىڭ ەلىكتەر ۇستىنىنا اينالدى.
ءان مەن كۇي الديلەگەن قالا مەرەكەسىندە وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ رۋدنىيلىقتار مەن كەنشىلەر قالاسىنىڭ قوناقتارىن مەرەيتويمەن قۇتتىقتادى.
– رۋدنىي 60 جىل ىشىندە عاجايىپ كوركەيىپ, ءوزىنىڭ كەلبەتى بار, اسەم قالاعا اينالدى. ءبىز كەنشىلەر قالاسىنىڭ تاريحىن, داستۇرلەرىن, زاماناۋي جەتىستىكتەرىن ماقتان ەتەمىز. قالا مەن كەن وندىرەتىن «سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ تاعدىرى بىرگە بولدى. مۇندا كەنشىلەردىڭ بىرنەشە توبى, ۇرپاعى تاربيەلەندى, كومبينات پەن قالا شەجىرەسىندە ناعىز ەڭبەك مايتالماندارىنىڭ, بىلىكتى مامانداردىڭ قولتاڭباسى قالدى. كومبينات پەن قالانىڭ ىرگەتاسىن قالاعان, ونىڭ قالىپتاسۋىنا مول ۇلەس قوسقان ارداگەرلەرگە ولاردىڭ ەڭبەگى مەن پەرزەنتتىك ادالدىعى ءۇشىن العىسىمدى ايتامىن! رۋدنىيدىڭ شەجىرە تاريحىمەن قاتار, ونىڭ كەمەل بولاشاعى, تاماشا جەتىستىكتەرى قۋانتادى. اسىرەسە, كەنشىلەر ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ نازارىن ەرەكشە اۋدارادى. ول كومبيناتتىڭ, قالانىڭ جەتىستىكتەرىنە قۋانىپ وتىرادى. «سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگى» اكتسيونەرلىك قوعامىندا يننوۆاتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقاسىندا ونى دۇنيە ءجۇزى بىلەدى, ميلليونداعان توننا كەن وندىرەدى. ال كوركەيىپ, گۇلدەنگەن رۋدنىي قالاسى كەنشىلەردىڭ قۇتتى مەكەنى. قالا جايناپ, جاسارا بەرەتىن بولادى, – دەدى ارحيمەد بەگەجان ۇلى.
– قالاداعى ءوندىرىس ورىندارى, الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ بارلىعى اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ قولىمەن سالىندى. رۋدنىيدا ەڭبەكقور, قوناقجاي, ءوز قالاسىن شىنايى سۇيەتىن ادامدار تۇرادى. قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى بۇگىندە 130 مىڭنان استى. رۋدنىيدىڭ ەڭبەك ەرلىگىنە تولى شەجىرەسى جالعاسا بەرەتىن بولادى, – دەدى قالا اكىمى باقىتجان عايازوۆ مەرەكەنىڭ تىلشىلەرمەن تىلدەسكەن ءبىر ساتىندە.
مەرەكەدە قالاداعى ءتۇرلى سالا وزاتتارى, قالا ماقتانىشتارى وبلىس اكىمى قولىنان «رۋدنىي قالاسىنا 60 جىل» مەدالىن الۋ قۇرمەتىنە يە بولدى. سولاردىڭ ءبىرى رۋدنىي قالالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ باسشىسى قىمبات تىلەۋوۆانىڭ دا قۋانىشىندا شەك بولعان جوق.
– ءبىز قالا تاريحى, شەجىرەسى ارحيۆتە زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن ساقتالۋىن ماقسات ەتەمىز. قازىر وسىعان قول جەتكىزىپ وتىرمىز, – دەدى قىمبات دىلمۇحامبەتقىزى.
كەنشىلەر قالاسىنىڭ تويى تامىزدىڭ ماقپال تۇنىنە ۇلاستى. قالالىقتار اسەم شاھاردا قىدىردى, جەرگىلىكتى ونەرپازدار مەن ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ كونتسەرتىن تاماشالادى. قالا تويىن, مەرەكە سالتاناتىن پاش ەتكەن وتشاشۋلار ءار رۋدنىيلىقتىڭ قۋانىشىنا اينالدى, جۇرەكتەردەن ورىن الدى.
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
رۋدنىي
