حالىقارالىق ۇلكەن شارا وتكىزەتىن استانا ەۋرازيا ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزدى ورتالىققا اينالدى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ كونەدەن كەلە جاتقان ارمانى – ەجەلگى جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق, ىسكەرلىك, ەكولوگيالىق يننوۆاتسيالار مەن ديپلوماتيانىڭ ورتالىعىنا اينالدى.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپين 2013 جىلدىڭ مامىرىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە جاساعان بايانداماسىندا قىتايدى باتىسقا جالعايتىن «جاڭا جىبەك جولى» جوباسىن جۇزەگە اسىراتىنى جونىندە مالىمدەگەن بولاتىن. قازاق ەلى ءۇشىن بۇل تاريحي ءسات ەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى الەمدىك ارەنادا ماڭىزعا يە بولۋ, ياعني ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىنىڭ استاناسىنا اينالۋ ءۇشىن بارىن سالدى. سونداي-اق, قىتايدىڭ سولتۇستىك باتىسىندا ورنالاسۋىنىڭ ەل ءۇشىن تيىمدىلىگى وراسان. باعزى زاماندا ۇلى جىبەك جولىنىڭ ءبىر بولىگى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىنەن ءوتىپ, قىتاي مەن ريم اراسىندا ونىمدەر مەن تاۋارلار جانە مادەنيەت الماسۋ ءۇشىن قولدانىلعان.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنداي باعىتتى ون جىلداي بۇرىن بولجادى. كەڭەس ۇكىمەتى قيراپ, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋىنان 6 جىل وتكەن سوڭ 1997 جىلى نازارباەۆ ەل ورداسىن الماتىدان سولتۇستىكتەگى استانا قالاسىنا وزگەرتتى. سودان بەرى شاھار جەدەل دامىپ, جاڭا مەملەكەتتىك عيماراتتار, جەتەكشى ينفراقۇرىلىم, جاسىل جەلەككە ورانعان ساياباقتار جانە دۇنيە ءجۇزى كاسىپكەرلەرى مەن ىسكەر ازاماتتارىن قىزىقتىراتىن جوعارى تەحنولوگيالىق ورتالىقتار سالىندى.
الەم نازارىن اۋدارۋدىڭ تاعى ءبىر ءتاسىلى – حالىقارالىق فورۋمدار ۇيىمداستىرۋ. ماۋسىمنىڭ ورتاسىندا 100 ەلدەن 4 مىڭنان استام قاتىسۋشى كەلگەن ح-شى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى ءوتتى. جيىن جاڭعىرمالى قۋات پەن جاسىل ەكونوميكاعا نازار اۋدارىپ, «جاڭا ەنەرگيا – جاڭا ەكونوميكا» تاقىرىبىن نەگىزگە الدى. سونداي-اق, تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم, الەمدىك ساۋدا جانە ينفراقۇرىلىم ماسەلەلەرى دە تالقىلاندى.
فورۋمدا JPMorgan Chase International توراعاسى جانە يزرايل بانكىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى دجەيكوب فرەنكەل مەن رەسەي فەدەراتسياسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى يگور شۋۆالوۆ سەكىلدى تانىمال تۇلعالار بايانداما جاسادى. جيىن بارىسىندا دوڭگەلەك ۇستەل, اشىق پانەلدى وتىرىستار ءوتىپ, قازاقستان مەن ايماقتىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ماسەلەلەر قارالدى.
فورۋمنىڭ ءوتۋى مەن ءۇش ايعا سوزىلاتىن ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ اشىلۋى تۇسپا-تۇس كەلدى. بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى تاقىرىبىن تاڭداعان شاراعا 115 مەملەكەت پەن 22 الەمدىك ۇيىم قاتىستى. دوڭگەلەنە سالىنعان كورمەلەر ورتاسىندا 8 قاباتتى «نۇر الەم» پاۆيلونى ورنالاسقان. ءار قابات جاڭعىرمالى ەنەرگيا تۇرلەرىنە ارنالىپ, كونە داۋىردەن قازىرگە دەيىنگى تاقىرىپتاردى قامتيدى. ماسەلەن, جەل ەنەرگياسىن قالاي پايدالانۋعا بولاتىنىن بەينەلەيتىن قاباتتا جاھاندىق جەل كارتاسى مەن جەلگە قاتىستى قازاقتاردىڭ كونە سەنىمى قاتار كورسەتىلگەن.
مۇناي مەن گازعا باي قازاقستان تاراپى بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى شەشىمىن تابۋ باستى ماقساتتارى ەكەنىن ايتادى. «جاڭعىرمالى ەنەرگيا تاقىرىبىن زەرتتەۋ جانە ونى ۇيرەنۋ جاھاندىق قورشاعان ورتا سىناعىنىڭ شەشىمى ەكەنىنە سەنەمىز», – دەيدى سىرتى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى رومان ۆاسيلەنكو. «جاڭعىرمالى ەنەرگيا قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمى ستراتەگيالىق باعىتى. 2050 جىلى ەلدەگى ەنەرگيانىڭ 50 پايىزىن سودان الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قازىرگى تاڭدا ونىڭ كولەمى ءبىر پايىز عانا».
ۆاسيلەنكو جاڭعىرمالى ەنەرگيا الۋدا قازاقستان جەلگە, كۇنگە جانە سۋعا كوڭىل بولەتىنىن اتاپ كەتتى. دەگەنمەن, ەنەرگيا قازاقستاننىڭ ەڭ ماڭىزدى باس اۋىرتار ماسەلەسى ەمەس. وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستانمەن شەكتەسەتىن جانە اۋعانستاننان الىس ەمەس, بۇرىنعى كەڭەس ەلدەرى اراسىندا ايماقتاعى ەڭ ۇلكەن مەملەكەت ءوزىن تۇراقتىلىقتىڭ تەمىرقازىعى رەتىندە سانايدى. كورشى ەلدەر سەكىلدى قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ 65 پايىزى يسلام ءدىنىن ۇستانادى.
«قازاقستان قاۋىپسىزدىگىنىڭ ەڭ ۇلكەن سىناعى ورتالىق ازيادا تۇراقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ», دەيدى ۆاسيلەنكو. – اۋعانستانداعى جاعدايدىڭ تۇراقتى بولۋىنا قازاقستان كۇش سالۋى كەرەك. مۇنى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ورتالىق ازيا ەلدەرى بىرىگۋى ءتيىس.
«البەتتە, بۇل جاعداي وتە قاۋىپتى. بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىقتاردى جاعدايدى تۇراقتى ۇستاپ, قاقتىعىستى توقتاتۋ ءۇشىن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە شاقىرامىز». ر.ۆاسيلەنكونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قازاقستان تاراپى اۋعان ستۋدەنتتەرىن ەلدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە وقىتۋ باعدارلاماسىنا 15 ميلليون دوللار قارجى قۇيعان. «ولاردى بەيبىت ماماندىقتارعا ۇيرەتىپ جاتىرمىز. كەلەشەكتە بۇل باعدارلاما كەڭەيەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز».
سونداي-اق, قازاقستان تاراپى 2015 جىلى سۋ-24 ۇشاعى اتىپ تۇسىرىلگەننەن كەيىن رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين مەن تۇركيانىڭ پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعاننىڭ بىتىمگەرشىلىك كەلىسسوزدەرىن جۇرگىزدى. سيريا جونىندەگى كەلىسسوزدەردى دە مىسالعا الۋعا بولادى. 2015 جىلى سيريا وپپوزيتسيا توپتارىمەن اڭگىمەلەسكەننەن كەيىن, استانا وپپوزيتسيا مەن رەجىم وكىلدەرىن ءبىر اراعا اكەلىپ, بىرنەشە كەزەڭنەن تۇراتىن كەلىسسوزدەر ۇيىمداستىردى. ۆاسيلەنكونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قازاقستاندى الەمدىك ارەنادا بيىككە شىعاراتىن باستامالارى مەن وتكىزگەن شارالارى – مەملەكەتتى جاڭعىرتۋدىڭ قادامدارى.
ء«بىزدىڭ پرەزيدەنت ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك, جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعى, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سياقتى سالالاردى دامىتۋعا باعىتتالعان رەفورمانى جاريالادى», دەدى ول. – بۇل رەفورمالار ءبىزدىڭ داستۇرىمىزگە قۇرمەت كورسەتىپ, جاڭا تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالاردى قاتار قولدانادى».
اعىلشىن تىلىنەن تارجىمالاعان
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
