وسىدان 7 جىل بۇرىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن ەرتىس اۋدانىنداعى بەلوۆود توپتىق سۋ قۇبىرىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى شەشىمگە قول جەتىپ, اۋىلدىقتار قاتتى قۋانىپ ەدى. سودان, 2010 جىلى ەلىمىزدە قابىلدانعان «اۋىز سۋ» باعدارلاماسى اياسىندا وبلىستاعى «بەلوۆود جانە ماي توپتىق سۋ قۇبىرلارىن قايتا قۇرۋ» تۋرالى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جۇمىستارى باستالعان-دى. بىراق, مەردىگەرلەر باعدارلاماعا ساي كەلىسىمشارتتاعى مىندەتتەردى اتقارا المادى ما, الدە جوبالار بارىسى دۇرىس تۇزىلمەدى مە, ايتەۋىر جول ورتادا قالا بەردى. ارادا ەكى جىل وتكەن سوڭ بارىپ, بەلوۆود سۋ قۇبىرى جاڭادان قابىلدانعان «اقبۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا قايتا قولعا الىنۋى ءتيىس بولدى. وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, العاشقى كەزدەرى بەلوۆود توپتىق سۋ قۇبىرى جوباسىنا جاۋاپتى – «وSت-پروەكت جشس», مەردىگەر – استانالىق «سپەتسپلاستۆودستروي» بك جشس بولىپ بەكىتىلىپتى. قۇرىلىستىڭ جالپى قۇنى مەردىگەرلىك كەلىسىمشارت بويىنشا – 5,7 ملرد تەڭگە. ۇزىندىعى 388,4 شاقىرىم بولاتىن سۋ قۇبىرى ەرتىس اۋدانىن قامتيدى. ەكىنشى جوبا ماي اۋدانىنداعى توپتىق سۋ قۇبىرى بويىنشا. باس مەردىگەر − استاناداعى «تسەنترستروي-كومپلەكت نس» جشس. جوبانىڭ جالپى قۇنى 6,4 ملرد تەڭگە.
ال, 2013 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ بىرقاتار جۇمىس ءتۇرىن جانە كولەمىن وڭتايلاندىرۋ شارالارىن جۇرگىزۋىنە وراي ەرتىس اۋدانىنداعى جوبانى قارجىلاندىرۋ توقتاتىلىپتى. 2014 جىلى اتالمىش كوميتەت «قازاق سۋ شارۋاشىلىعى» مەكەمەسىمەن جاڭا كەلىسىمشارتقا وتىرادى. ەكى اۋدانداعى توپتىق سۋ قۇبىرى قۇرىلىسى 2015 جىلى پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ جوسپارلاندى. ال, قاراپايىم اۋىل حالقى بولسا تازا اۋىز سۋ قاشان جەتەدى دەگەن ۇمىتپەن ءالى كۇتىپ ءجۇر.
ءيا, وسىنداي ۇمىتپەن ءبىز دە جۋىردا شالعايداعى ەرتىس اۋدانىنا بارىپ قايتتىق. يسا بايزاقوۆ اتىنداعى اۋىلدا ورنالاسقان كوپتەن قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان بەلوۆود توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ ەرتىس وزەنىنەن سۋ الاتىن نەگىزگى سۋ جيناۋ ستانساسىنا كەلدىك. ءبىر اۋداننىڭ اۋىلدارىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وسىنشالىق الىپ ستانسانىڭ نە ءۇشىن قاجەت بولعانىنا تاڭعالاسىڭ. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ وبلىستىق بولىمشەسىنىڭ باسشىسى جۇماگەلدى قوجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر جەلتوقسان ايىندا توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ 1-ءشى كەزەگى ىسكە قوسىلعان. سۋ قۇبىرىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا 2015 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 759 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپتى. بۇل كۇندەرى 2 سورعى ستانساسى, 2 رەزەرۆۋارى بار سۋ تازالاۋ ستانساسى جۇمىس ىستەپ تۇر. قۋاتتىلىعى 10كۆ ەلەكتر وتكىزۋ جەلىسى ورناتىلىپ, 2 كەشەندى ترانسفورماتورلىق قوسىمشا ستانسا سالىنىپتى. سۋ قۇبىرى تارتىلدى, اۋدانداعى 14 اۋىلعا قۇبىر ارقىلى تازا اۋىز سۋ بارىپ تۇر. ناتيجەسىندە 109 شاقىرىم قۇبىر توسەلىپتى. بىراق, ءتۇيىندى ماسەلە مۇنىمەن بىتكەن جوق. سۋ قۇبىرى تارتىلعان اۋىلدارعا جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر ەندى جوبا جاساپ, قۇجاتتار دايىندايدى. سۋ تاراتۋشى توراپتار جاسالىپ توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ ماگيسترالدى جۇيەلەرىنە قوسىلۋى قاجەت. بىرىنشىدەن, جاڭا جوبا بويىنشا اۋىلدارعا بەرىلەتىن تازا اۋىز سۋدىڭ وزىندىك قۇنى قىمبات. ەگەر 2010 جىلعى باعا بويىنشا 1 تەكشە مەتر سۋدىڭ باعاسى 67 تەڭگەنى قۇراسا, جەر استى سۋلارىن پايدالانعان جاعدايدا (سالىستىرۋعا بلوكمودۋلدىك سۋ باعاسى الىنعان) سۋدىڭ وزىندىك قۇنى 250-300 تەڭگەنى قۇراماق. اۋىلدار ءۇشىن بۇل وتە ءتيىمسىز. بىزبەن بىرگە جولساپارعا بارعان فيليالدىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى بولىمشە قىزمەتكەرى انۋاربەك كەڭەسباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا ەرەجە بويىنشا قۇبىرمەن كەلگەن سۋ اۋىلداعى ءار ۇيگە تارتىلىپ, سۋ شىعىنىن ەسەپتەيتىن قوندىرعىلار قويىلۋى ءتيىس.
سۋ قۇبىرلارىنىڭ الداعى جاعدايى الاڭداتارلىقتاي كۇيدە, ەرىكسىزدەن جوبانى سۋ قۇبىرلارىن جۇرگىزۋدەن مۇلدە حابارى جوق ماماندار جاساعان با دەپ توپشىلاۋعا تۋرا كەلەدى. ءبىر-بىرىنەن تىم الىستا ورنالاسقان اۋداننىڭ ءار اۋىلىنا سۋ قۇبىرىن تارتۋ وڭاي ەمەس. قىسى قاتتى وڭىردە سۋ قۇبىرلارىنىڭ قاتىپ قالۋى دا مۇمكىن. باستىسى, جەرگىلىكتى جۇرتتى جيناپ, قوعامدىق تىڭداۋ وتكىزۋ قاجەت ەدى.
ەرتىس, ماي اۋداندارىنىڭ توپتىق سۋ قۇبىرلارىن قايتا قۇرۋ جۇمىستارىنا ارنالعان تەندەرلەردى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى جۇرگىزەدى. بىراق, تەندەرلىك كوميسسيادا جەرگىلىكتى سۋ قۇبىرلارىنىڭ جاعدايىن بىلەتىن نە اۋداننان, نە وبلىستان وكىلدەر قاتىسپاعان. ءتىپتى جەرگىلىكتى باسشىلىق ءوز اۋداندارىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان قۇرىلىس بارىسىنىڭ قالاي ءجۇرىپ جاتقانىنان حابارسىز بولعان. قاجەتتى اقپاراتتارمەن تانىسۋعا مەردىگەر ۇيىم رۇقسات بەرمەگەن كورىنەدى. ناتيجەسىندە جۇرتشىلىق قازىر بۇل جوبالارعا كۇمانمەن قارايتىن بولدى.
جوبالار ورتا جولدا قالماي ما دەگەن كۇمانمەن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ جەرگىلىكتى فيليالى وبلىستىق ءماسليحات وتىرىستارىندا ەرتىس اۋدانىنداعى سۋ قۇبىرى ماسەلەسىن قاراپ, تۇراقتى نازارعا الىپ وتىر. تۇرعىندار بولسا, ۇيلەرىنە سۋ جەتكىزەتىن توراپتار تارتۋ ىسىندە جەرگىلىكتى بيلىكتەن ءۇمىت كۇتەدى. جاز دا ءوتىپ بارادى. توراپتاردى ءبىر-ەكى ايدا ءار ۇيگە جەتكىزىپ ۇلگەرە الماسى انىق. بايزاقوۆ اۋىلىندا ءوزىمىز كورگەندەي سۋ قۇبىرى اۋىلدىڭ شەتىنە كەلىپ تۇر. ءار ۇيگە قاشان جەتەرى بەلگىسىز. باسقا اۋىلدار دا سولاي. ماگيسترالدى جەلىدەن اۋىلدارعا دەيىن اۋىلىشىلىك تاراتۋ جەلىلەرىن قوسۋ ءۇشىن قۇدىقتار باسىنا ارنايى بۇرۋلار سالىنىپتى. بۇراپ قالساڭ-سۋ اعادى.
− ارينە, اۋىل بىزدىكى عوي. سوندىقتان, قازىردەن باستاپ اۋىلداعى ءار تۇرعىننىڭ ۇيىنە سۋ جەتكىزىپ بەرۋ جۇمىستارى باستالادى. قازىر اۋىلدارىمىزعا وڭتۇستىكتەن تۇرعىندار كوشىپ كەلۋدە. جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر دە دەمەۋشى رەتىندە اۋىل ۇيلەرىنە سۋ جەتكىزۋ ءۇشىن قولداۋ, كومەك بەرەدى دەگەن سەنىم بار, − دەيدى اۋدان اكىمى سەرىك باتىرعوجينوۆ.
جالپى, بەلوۆود توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى 1970 جىلى باستالىپ 1979 جىلى ىسكە قوسىلدى. توراپتى سۋ جەلىلەرىنىڭ ۇزىندىعى 1840 شاقىرىم بولسا, ونىڭ 420 شاقىرىمى ەرتىس اۋدانىنىڭ اۋماعىندا. ءبىزدىڭ وبلىستىڭ ەرتىس, اقتوعاي اۋداندارىن, كوكشەتاۋ وبلىسى, ومبى وبلىسى اۋىلدارىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن الىپ سۋ قۇبىرى بولدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ 9 جىل بويى سالعان قۇرىلىسىنىڭ ارقاسىندا قۋاتى ساعاتىنا 50 مىڭ تەكشە مەترگە جەتتى. سۋ توعاندارى, 1, 2-ءشى سۋ كوتەرۋ سورعىشتارى بار, سىيىمدىلىعى 3000 تەكشە مەتر بولاتىن 2 سۋ ساقتايتىن ورىن, سۋدى حيميالىق جولمەن تازارتۋ بەكەتى, تۇرعىن ۇيلەر كەشەنى, اكىمشىلىك جانە وندىرىستىك نىساندار ەرتىس اۋدانى اۋماعىندا ورنالاستى. سودان, 1997 جىلى ەلەكتر قۋاتىنىڭ تولەمدەرىنە قارىزى ءۇشىن بەلوۆود توپتىق سۋ قۇبىرى جۇمىسىن توقتاتادى.
سۋ رەسۋرستارى جونىندەگى كوميتەت «باستاپقىدا جوسپارلانعان 388 شاقىرىم قۇبىردىڭ قالعان 281 شاقىرىمى توسەلمەيدى دەگەن دە شەشىم شىعارسا كەرەك. سەبەبى, سۋ قۇبىرى وتۋگە ءتيىس بۇل اۋىلدارداعى تۇرعىندار سانى از دەپتى. سۋ بولماسا اۋىلدا ەل قالا ما؟ مىسالى, ءبىز جول ۇستىندە بۇرىلعان اقبەكەي اۋىلىندا 5-6-اق ءۇي قالسا دا, وڭتۇستىكتەن ەل كوشىپ كەلە مە دەگەن ۇمىتپەن, سۋ قۇبىرى تارتىلىپتى.
بەلوۆود سۋ قۇبىرى جوباسىنىڭ 226 شاقىرىمدى قۇرايتىن ەكىنشى كەزەگى دە بار. سۋدى كۇتىپ تاعى دا 16 اۋىل وتىر. ءبىرىنشى كەزەگىنىڭ ءوزىن 7 جىل ءجۇرىپ, 14 اۋىلعا سۋ جەتكىزىپ اۋپىرىمدەپ ازەر شىققاندا, كەلەسى كەزەگىنىڭ ورىندالۋى ەكىتالاي سياقتى. جوسپار بويىنشا سۋ قۇبىرىنىڭ ەكىنشى كەزەگى بيىلعى جىلى تاپسىرىلۋى كەرەك بولاتىن. ءبىز ماقالا جازۋ بارىسىندا «قازسۋشارۋاشىلىعى» مەكەمەسىنە دە حابارلاستىق, جۇرتشىلىقپەن بايلانىس ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى ازامات بيتان «بەلوۆود» توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگى اياقتالدى, اۋىلعا سۋ قۇبىرلارىن تارتىپ بەردىك, ماقالا گازەتكە شىققاندا ايتساڭىز ەكەن دەگەن قىسقا جاۋاپ جازىپ جىبەرىپتى.
ال, 6 ملرد تەڭگە قاراجاتقا جاسالادى دەگەن ماي اۋدانىنداعى توپتىق قۇبىردىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزگەن مەردىگەر كومپانياعا قاتىستى قازىر سوت تەرگەۋ-تەكسەرۋ امالدارى جۇرگىزىلۋدە. بيىلعى جىلعا بۇل نىسانعا 115 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپتى. قۇرىلىستى جالعاستىراتىن كومپانيانى انىقتاۋعا كونكۋرس جاريالانباق. ال كەلەسى جىلى توپتىق قۇبىردىڭ ەكىنشى كەزەگى باستالادى. ونىڭ جوبالىق قۇجاتتارى ازىرلەنۋدە. جۋىردا قۇجات مەملەكەتتىك ساراپتاماعا جولدانباقشى ەكەن.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى,
ەرتىس اۋدانى
