بۇگىندە ءومىر سالتىنا اينالعان ءداستۇرىمىزدىڭ قايسىسى وزىق, قايسىسى توزىق, قايسىسى بولاشاقتا وزگە جۇرتپەن ەڭسە سالىستىرىپ, يىق تىرەستىرۋگە قابىلەتتى ۇلتتىڭ كادەسىنە اسادى, قايسىسى توباناياق قىلىپ, ارتقا سۇيرەيدى – سونى پارىقتاي الدىق پا؟ ءبىز, قازاقستان ازاماتتارى, جاڭا ۇلت الەم الدىنا قانداي بەت-بەينەمەن شىعامىز؟
وسى تۇرعىداعى ساۋال دا, سول اۋىر كۇردەلى ساۋالدىڭ جاۋابى دا – پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا.
كەز كەلگەن ەل مەن جەر بەلگىلى ءبىر جاعدايلار توعىسىندا مەملەكەت اتانا الادى, بىراق كەز كەلگەن مەملەكەت ۇلتقا اينالا بەرمەيدى. ءبۇتىن ۇلت بولىپ ءتۇزىلۋ ءۇشىن ونى بەركىتەتىن ج ۇلىن-تۇتا بولۋى شارت. سول ج ۇلىن-تۇتا – ۇلتتىق يدەيا. ەگەر ۇلتتى اسا كۇردەلى, نازىك اعزا دەپ تۇيسىنسەك, ۇلتتىق يدەيا – سونىڭ جان جۇيەسى, بۇزىپ-بولشەكتەۋگە ىرىق بەرمەس ءتىرى جۇيكەسى.
ادام ءۇشىن, ادام ارقىلى, ادام كۇشىمەن
ءالى ەسىمدە, 1992 جىلى مەكتەپتىڭ جوعارعى سىنىپتارىنا كوشكەن كەزىمىزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە دامۋ جانە قالىپتاسۋ ستراتەگياسى» اتالاتىن العاشقى ستراتەگيالىق باعدارلاماسىن وقىدىق. ەندى باجايلاسام, سول جۇقالتاڭ كىتاپشادا مەجەلەنگەن ماقساتتىڭ كوبىنە جەتىپپىز. زەردەلەي كەلە كوڭىلگە توقىعان تاعى ءبىر وي – رۋحاني جاڭعىرۋ مىندەتى وسى ۋاقىتقا دەيىنگى ستراتەگيالىق قۇجاتتاردىڭ بارشاسىن كوكتەي ءوتىپ, باسىن بىرىكتىرەتىن التىن ارقاۋ ەكەن. باسقاشا ايتقاندا, رۋحاني جاڭعىرۋ – شيرەك عاسىر بويى مەملەكەت قالىپتاۋدى كوزدەگەن ستراتەگيالاردىڭ ورتاق ءتۇيىنى.
البەتتە, جاڭاشا تۇجىرىلعان وي, سونى ۇعىمدى سالعان جەردەن ساناعا ءسىڭىرۋ – قيىننىڭ قيىنى. سودان دا بولار, ءبىر كەزەك ابدىراپ قالعان الەۋمەت وسى تاعدىرلى قۇجاتتى تەرەڭ تۇسىنۋدەن گورى ۇزىن-سونار جيىنعا بوي الدىرىپ العانى. سودان دا بولار, الىپ ماقساتتىڭ ناق وزەگىنە تۇسۋگە تايساقتاپ, ءتاپسىرشى ءبىراز قاۋىم, ىشىندە ءوزىمىز دە بارمىز, سىرتىنان تاماشالاپ ءجۇرىپ قالعانىمىز.
بىرەۋ اڭدادى, بىرەۋ اڭدامادى, – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ بيىلعى سەسسياسىندا رۋحاني جاڭعىرۋ نەگىزدەرىن ەلباسىنىڭ ءوزى «تىلگە جەڭىل, جۇرەككە جىلى تيەتىندەي» ەتىپ ۇعىندىرىپ بەردى. مۇنىڭ سىرى پرەزيدەنتتىڭ ۇلتتىق يدەياعا دەگەن بەرىك كوزقاراسىندا. وسى يدەيا, وسى مۇراتتى ءبىز دە سولاي ءتۇيسىنىپ, سولاي تەرەڭ قابىلداۋىمىز كەرەك-ءتى. سوندا عانا سارالاي تۇسىندىرۋگە ورەمىز كامىل جەتپەگەنمەن, ىشكى قۇندىلىعىن ىرگەلەيتىنىمىز انىق.
قازىر باعدارلى ماقالانىڭ قولدانبالى, تاپسىرمالى تارماقتارى جۇرتشىلىققا ساتىمەن ناسيحاتتالىپ جاتىر. «كيەلى جاعىراپيا» بىردەن قولداۋ تاپتى. جىلدار بويى ايتىلىپ جۇرگەن لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ – ساناداعى ساعىم يدەيادان ۋاقىتى, اتقارىلار جۇمىس اۋقىمى ايقىن جوسپارعا اينالدى. كىندىك قانىڭ تامعان توپىراققا دەگەن ىستىق ىقىلاس, العاۋسىز كومەك ويىن وزەك ەتكەن «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن جاستاردىڭ قۇلشىنا قابىلداۋى كوڭىل كونشىتەدى. «100 كىتاپ», «100 جاڭا ەسىم» جوبالارى بەلسەندىلىك تۋعىزدى. قازاق مادەنيەتىن شەت جۇرتقا تانىتۋ مىندەتىن دە قاپىسىز تۇسىنگەندەيمىز. ارينە, مۇنىڭ ءبارى – يگى ءىس, رۋحاني جاڭعىرۋدى, قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋدى كوزدەيتىن ءوتىمدى قۇرال-تاسىلدەر. دەگەنمەن دە, ماقالاداعى الىس وي, الىپ مىندەت – ۇلتتىق يدەيا ءتۇزۋ ءىسىنىڭ نەگىزگى وزەگى تەك بۇلار ەمەس.
باسەكەلىك قابىلەت. پراگماتيزم. ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ. ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى. قازاقستاننىڭ رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق دامۋى. سانانىڭ اشىقتىعى. XXI عاسىرداعى ۇلتتىق سانانىڭ ۇستىنى, ج ۇلىن-تۇتاسى – وسىلار. ەلباسى ماقالاسىنىڭ ارقاۋى دا – وسى. بۇل – ءجۇردىم-باردىم «اتقارىلار ءىس-شارا باعىتتارى» ەمەس, ءبىزدىڭ ەل, ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ جانى, جۇرەگى ىسپەتتى قاسيەتتەر.
ورتاق ۇلتتىق قاسيەت-قۇندىلىقتى جۇرتشىلىق ساناسىنا ءسىڭىرۋ «ادام ءۇشىن, ادام ارقىلى, ادام كۇشىمەن» ءپرينتسيپى ارقىلى جۇرگىزىلمەك ءلازىم. رۋحاني جاڭعىرۋ – يدەيا, ال, شىنتۋايتتاپ كەلگەندە, كەز كەلگەن يدەيا, قازىرگى زامان تۇرعىسىنان قاراستىرساق, – تاۋار. تاۋار ءوتىمدى بولۋ ءۇشىن ماركەتينگ قاعيدالارىن پايدالانۋعا تۋرا كەلەدى. سيمۆوليزم, اسسوتسياتسيالىق قابىلداۋ سياقتى پسيحولوگيالىق امال-تاسىلدەرمەن قاتار testimonials ءتارىزدى قاراپايىم جارنامالىق فورمالار دا كادەگە جاراتىلۋعا ءتيىس. ياعني, قايتكەندە دە حالىقتىڭ شىن ىقىلاسپەن قابىلداپ, كۇمانسىز سەنۋى شارت. ونسىز سانانىڭ جاڭعىرۋى سارقىندى سۋداي تۇيىقتالىپ, يدەيانىڭ ءوزى ومىرشەڭ بولا المايدى. قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ تۋرالى ءسوز قوزعاماس بۇرىن, سول يدەيانىڭ قاجەتتىلىگىنە ەڭ اۋەلى ءسوز يەسى ءوزىمىز سەنۋىمىز – باستى تالاپ. ءوزىمىز شىن جۇرەگىمىزبەن يلانىپ, تۇنىق سانامەن سارالاي بىلسەك قانا ۇلتتىق يدەيانىڭ جۇلدىزى جوعارى.
قايتالاپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى, بۇل رەتتە كۇردەلى فيلوسوفيالىق ستراتەگيالىق تولعام, تالداۋلارمەن ءبىر كەلەدە ماركەتينگ-جارنامالىق فورمالار قاتار جۇرە بەرەدى. ءتىپتى كەي ورايدا سوڭعىسى ۇتىمدىراق شىعىپ جاتسا, تاڭ قالۋعا بولمايدى.
ورتاق تاعدىرلى ۇلت
ەلباسى ۇسىنعان رۋحاني جاڭعىرۋدى ۇلتتىق يدەيا دەپ تانىساق, بۇل يدەيانىڭ تامىرى تەرەڭنەن تارتىلعانىن, قازاق جانىنىڭ ەڭ قاستەرلى يىرىمدەرىمەن بىتە قايناسقانىن اڭدارىمىز كۇمانسىز. جاتىرقاي قارايتىنداي جات ەمەس, ۇلتتىق دۇنيەتانىم, كوزقاراستىڭ, ۇلتتىق وبرازدىق-سەمانتيكالىق جۇيەنىڭ ءتول وزەگىنەن سۋىرتپاقتاعان ويلار.
دەربەس قازاق مەملەكەتىنىڭ رەسمي مەجە-شەگى سانالاتىن XV عاسىردىڭ ورتا تۇسىنا ويشا ورالساق, تەگى تۋىس, تالايى ءبىر, ءتىلى-ءدىلى, تىرشىلىك سالتى ۇقساس تۇركى تايپالارىنىڭ جاڭا اتاۋعا اتىعىپ, ورتاق وردا اياسىندا ۇيىسقانىن كورەر ەدىك. باسقاشا ايتقاندا الىپ ساحاراعا بىردە سىيىسىپ, بىردە سىيىسپاي جۇرگەن ءجۇز سان رۋ-تايپا ءبىر عانا نىشان – «قازاقتىق» دەگەن ۇعىم تۇرعىسىندا تۇتاسىپ, بىرەگەيلەنە باستادى.
ورايى كەلىپ تۇرعاندا, ايتار بولساق, «قازاقتىق» يدەياسىنىڭ ءتۇپ-توركىنى – الىس-جاقىن دەپ الالاماي, قازاق ەلىنىڭ تاعدىرىن ءوز تاعدىرىنا بالاپ, ءبىر شاڭىراق استىندا ۇيىسۋعا ۇمتىلعان قابيلالاردى ءسىڭىرىپ الا بەرۋدى كوزدەگەن باۋىرمالدىق نيەتتە, ەتنيكالىق ەمەس, مەنتالدىق پرينتسيپتە جاتىر. ءوزىن قۋاتتى سەزىنەتىن, تاعدىر-تالايىنا سەنىمى مول كەز كەلگەن ىرگەلى ەلگە ءتان قاسيەت. شەجىرەدە اراگىدىك ۇشىراسىپ وتىراتىن «قىزدان تۋعان, باۋىرىنا سالعان, اسىق جىلىك ۇستاعان» دەپ كەلەتىن كولدەنەڭ انىقتامالار – سونىڭ ءبىر دالەلى. جانە بۇل رەتتە قانداي دا ءبىر كەمسىتۋگە جول بەرمەيتىن ء«بارىمىز ءبىر قازاقبايدىڭ بالاسىمىز, ءار قازاقتىڭ بار قازاقتا الىنباعان ەنشىسى بار» دەگەن ءۇزىلدى-كەسىلدى اكسيوما, قۇدىرەتتى فورمۋلا ىسكە قوسىلاتىن بولعان.
الاساپىران زاماندا اداسىپ قالعان وسى ءبىر اسىل مىنەزدىڭ نىشانى ورتاق تاعدىرلى ۇلت بولۋدى كوزدەيتىن قازىرگى قازاقستان حالقىنان قىلاڭ بەرەتىندەي. جانە سونداي ءبىر ۇعىم-تانىم قالىپتاۋعا قولايلى ۋاقىت تا ەندى تۋعانداي. ۇلتتىق يدەيا, نەگىزىنەن, بولشەك بۇتىنگە تۇتاسىپ, جات جاقىنعا ۇلاسىپ, ءار تەكتى قاۋىم تاعدىرى, تىلەگى ءبىر ەلگە اينالار سىندارلى تۇستا دۇنيەگە كەلەرىن ەسكەرسەك, استاناداعى «قازاق ەلى» مونۋمەنتىنىڭ اسقاق مۇراتى تانىلار ەدى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ ء«بىز, ورتاق تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەت قۇرا وتىرىپ...» – دەپ باستالاتىن مالىمدەمەسىنىڭ تۇپكى سىرى جاڭاشا پايىمدالار ەدى. باعزى تۇرىك ۇعىمىنداعى ەل – بىرەگەيلىك, بۇتىندىكتىڭ, بۇگىنگى تىلمەن تاپتىشتەسەك, يدەنتيفيكاتسيانىڭ ەڭ بيىك ساتىسى.
مەملەكەت باسشىسى ءوز ماقالاسىندا قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋدىڭ بىردەن-ءبىر مۇراتى حالىقتىڭ رۋحاني قۋاتىن قايراۋ دەپ ناقتىلاي كورسەتەدى. وتكەننىڭ ەڭ اردا تاعىلىمىن سۇيەۋ ەتىپ, توڭىرەگىمىزدى بارلاپ, كەلەشەككە كۇن سالىپ, ادام ساناسىن جارىق ەتەر ىزگىلىك پەن مەيىرىمدى وياتۋ, جانە سونى ءار ادامنىڭ ءوز قالاۋى, جان قالاۋىنا اينالدىرۋ قاجەت دەپ بىلەدى. سول سەبەپتى دە قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ ءىسى ەل ءومىرىنىڭ كۇللى سالاسىن جاڭارتۋ, جاڭعىرتۋ دەپ تۇسىنگەن جان. جانە بۇل مىندەتتىڭ ۇدەسىنە شىقپاي تۇرىپ, ساياسي, ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋعا ءسىرا دا قول جەتكىزە الماسىمىز انىق. كەز كەلگەن ىرگەلى, بولعان-تولعان ەلدىڭ تاريحىن باجايلاساق, پروگرەستىڭ, ۇدەرە العا ۇمتىلۋدىڭ كىلتى – ۇلتتىق يدەياعا دەگەن سەنىم ەكەنىن اڭدايمىز. ۇلتتىق يدەيا ەل ازاماتىنىڭ دۇنيەتانىم, كوزقاراسىنا تولايىم اينالعان كەزدە, ەل ىرگەسى مىزعىماستاي بەكيدى.
البەتتە, قايىرىمدىلىق, ادالدىق – بارشا ادامزاتقا حاس ۇعىم. قازاق جۇرتىنىڭ دا عاسىردان عاسىرعا ۇزاپ, اتادان بالاعا اينىماي كوشكەن اسىل قاعيدا, كىسىلىك كودەكسى بارىن ۇمىتپاعان ابزال. سول كىسىلىك كودەكسى ءتورت-اق سوزدەن تۇراتىن فورمۋلامەن تۇيىندەلەرىن كەزىندە بىلىكتى ەتنوگراف عالىم نۇرسان ءالىمباي جاقسى تاراتىپ ەدى. «ادال – ارام – وبال – ساۋاپ». قاراپ وتىرساق, كوشپەندى ءۇشىن كوز اشقاننان كورگە كىرگەنگە دەيىنگى ومىرىندەگى جاقسى مەن جاماندى پارىقتاۋعا تەمىرقازىق بولعان ەتيكالىق كونستانتا ەكەن.
اباي «بەس اسىل ءىس, بەس دۇشپان» كاتەگورياسىن تۇبىرلەپ بەردى:
«وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق,
ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاق –
بەس دۇشپانىڭ بىلسەڭىز.
تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي,
قاناعات, راقىم, ويلاپ قوي –
بەس اسىل ءىس, كونسەڭىز».
بۇگىندە حات تانىعان قازاقتىڭ ءبارى تاقپاقتايتىن وسى جولداردىڭ, ابايدىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا, تەرەڭىنە «سۇڭگىپ, ءتۇبىن كوزدەيتىن» ۋاقىت الدەقاشان جەتتى. قوعامنىڭ جەگىقۇرتىنا اينالعان سىبايلاس جەمقورلىق پەن قىلمىستىق پيعىلدىڭ قارقىنىنا قاراپ, ءوتىپ تە كەتكەندەي كورىنەدى كەيدە. ءبىز وزىمىزگە ءتان, ءوز تاريحىمىز, ءوز تۇعىرىمىزعا سۇيەنىپ, ءوز رۋحاني تامىرىمىزدان تارتىلاتىن مورالدىق – ەتيكالىق نورمالار جاساعىن, جاڭا قازاقستاننىڭ كىسىلىك كودەكسىن جاساۋعا قاۋقارلى ەلمىز. بۇل – ءبىز ءۇشىن, بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن, الەم جۇرتشىلىعىنا قازاقستان تۇرعىندارىن مادەنيەتى جوعارى, پاراسات-پايىمى ورنىقتى, ىلگەرىشىل قاۋىم رەتىندە تانىستىرۋعا قاجەت شارت.
بۇگىندىك تە ەمەس,
مىڭ كۇندىك تە ەمەس
رۋحاني جاڭعىرۋ – ۇلتتىق-مەملەكەتتىك بىرەگەيلىكتىڭ, بۇتىندىكتىڭ ۇستىنى سانالۋعا ءتيىستى, وتكەن مەن بۇگىن, كەلەشەكتىڭ اجىراماس ۇلاسۋىن ارقاۋ ەتىپ, اسا اۋىر تاريحي جۇك ارقالاعان تاعدىرلى ماقالا. مەملەكەتتىك مۇددە پلاتفورماسى. ءبىر كۇندىك ەسەپ, مىڭ كۇندىك مۇددە ەمەس, ماڭگىلىك مۇراتتى كوزدەگەن, قىل تۇبىندە كەرى اينالماس قوعامدىق, ەكونوميكالىق دامۋعا باستايتىن يدەولوگيالىق باعدارلاما. ونىڭ جيىن-كەڭەس وتكىزىپ, ەسەپ بەرە قويۋعا ىڭعايلى كەزەكتى جاڭعىرىق ەمەس, تۇبەگەيلەپ جاڭعىرۋ ەكەنىن ءتۇيسىنۋ – پارىز.
ءدال وسى جولدان وسكەن, وركەندەگەن ەلدىڭ ءبارى وتكەن. مالايزياداعى رۋكۋنەگارا يدەولوگياسى, قىتايدىڭ كەلىسىمدى دامۋ كونتسەپتسياسى, اتاتۇرىكتىڭ تۇركياعا نىقتاپ بەرگەن التى وعى, يندونەزياداعى پانچاشيلا جوباسى... سونىڭ ءبارى مەملەكەتشىل ەل ازاماتىنىڭ ءوز قالاۋىمەن تۇزىلگەن ساپالى سانا-سەزىمىن قالىپتاۋعا ارنالعان بولاتىن.
وسى ارادا التى وق جايىندا از عانا ءسوز. «التى وق» دەگەنىمىز – تۇرىك قوعامىنىڭ ساناسىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋدى نىسانالاپ, وزىق ەلدەر قاتارىنا قوسۋدى ماقسات ەتكەن جەتى باعىت. ەل كونستيتۋتسياسىنا ەنگىزىلدى. زامانىندا اتاتۇرىك قۇرعان رەسپۋبليكالىق حالىقتىق پارتيا بۇگىن وپپوزيتسيادا. بىراق «التى وق» – ءباز-باياعىشا ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ وزەگى. ياعني, مەملەكەتتىك مۇددە قالايدا ساياسي مۇددەلەردەن جوعارى تۇر. ساياسات كەمەسى قالاي شايقالسا دا, ازەلگى باعىت – جاڭعىرعان قوعام قۇندىلىقتارى وزگەرمەيدى. وزگەرسە, اۋىتقىسا, ۇلت تاريح قۇردىمىنا كەتپەك.
ەلباسى ۇسىنعان رۋحاني جاڭعىرۋ پلاتفورماسى دا – ساتتىك ساياسي اڭساردان قاشاندا جوعارى تۇراتىن, بۇلجىماس تۇعىر دەپ قابىلدانۋعا لايىق. زاماندار الماسىپ, ۇرپاقتار جاڭارىپ جاتسا دا رۋحاني جاڭعىرۋدا بەلگىلەنگەن باسەكەلىك قابىلەت, پراگماتيزم, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ, ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى, قازاقستاننىڭ رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق دامۋى, سانانىڭ اشىقتىعى تەمىرقازىق مىندەتىن اتقارا بەرمەك.
بۇگىن ەسكى تاريحىمىزدى تۇگەندەپ, جاڭا تاريحتى جاساپ جاتىرمىز. ۇرپاققا امانات ەتەر باستى بايلىق – ۇلت رۋحىن قالىپتاپ جاتىرمىز. مىڭ جارىم جىلدىق باعزى جازۋدا ءبىر ۇعىم-ءسوز بار-دى, «قازعانتۋ» دەگەن. «قازعانتىم, قازعانمىش, قازعاندىق ءۇشىن, قازعانماسا, قازعانۇرمان» دەگەن فورمادا بارلىق دەرلىك ەسكەرتكىشتە ۇشىراسادى. ەلدىڭ ەڭسەسىن بيىكتەتىپ, تىك تۇرعىزۋ, ۇلت جاساۋ, ۇلت ءتۇزۋ ماعىناسىندا ەكەنىن بايىپتاۋ قيىن ەمەس. ورىس تۇركولوگتارى «پريوبرەستي» دەپ قاتە ءتۇسىنىپتى. قازاق اۋدارماشىلارى «قاز تۇرعىزۋ» دەپ ماعىناسىنا جاقىن بارىپتى. سەمانتيكالىق-سەميوتيكالىق قالتارىستى تىنتسەك, – وتىرىقشى قاۋىم ءۇشىن الدەنەنى, ماسەلەن, مەملەكەتتى, جاڭادان جاساۋ, مىقتاپ-مىعىمداۋ ۇعىمى «سالۋ, قۇرۋ» (سترويت, build) سوزىمەن تۇسىندىرىلسە, تابيعاتىنان كوشپەندى تۇرىك جۇرتى ءۇشىن ءدال وسى جاڭادان جاساۋ ۇعىمى ەرتەرەكتە «كوتەرۋ, بيىكتەتۋ» سوزدەرىمەن توركىندەس. ءوزىمىز سان-ساققا جۇگىرتىپ جۇرگەن «قازاق» ءسوزىنىڭ ەتيمولوگيالىق توركىنى دە وسى «قازعانتۋ» جاقتا جاتىر.
ء«تاڭىرى جارىلقاعانى ءۇشىن تۇرىك ءبۇتىن قازعانمىش ەدى» دەيدى ماڭگى تاس. تاعى ءبىر تۇستا ايتىلادى: «ۇزە ءتاڭىرى باسپاسا, استىدا جەر تىلىنبەسە, تۇرىك ءبۇتىن, ەلىڭدى, ءتورىڭدى كىم تاپتايدى؟» – دەيدى. ەلىمىزدى, ءتورىمىزدى جاتقا تاپتاتپايتىن اسىل قاعيدالاردان اينىماساق يگى!
اسقار وماروۆ
