ارحەولوگ م.ماسسون وسىنى نەگiزگە الا وتىرىپ, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسiنiڭ وڭتۇستiك بولiگiنە زەرتتەۋ جۇرگiزۋ كەرەكتiگiن ايتتى. ءسويتiپ, 1981-1984 جىلدارى تۇركiستان ارحەولوگيالىق وتريادى قازبا جۇمىستارىن قولعا الدى.
سونىڭ ناتيجەسiندە كۇلتوبە قالاشىعىنىڭ IV-V عاسىرلاردا قالىپتاسىپ, XIV عاسىرعا دەيiن ءومiر سۇرگەنi انىقتالدى. بەلگiلەنگەن ايماقتار التى مەترگە دەيiن قازىلىپ, ودان سايىن تەرەڭدەي ءتۇستi. 23 قىش ىدىستىڭ سىنىعى تابىلدى. بiراق, ولار تولىق زەرتتەلگەن جوق. ارحەولوگتاردىڭ بولجاۋىنشا, بۇل ىدىستار IV-V عاسىرلاردا كەڭiنەن قولدانىلعان.
قازبانىڭ ورتاسىنان ۇلكەن شار ءتارiزدi مەكەنجاي تابىلدى. ونىڭ وڭتۇستiك بولiگiنiڭ ەدەنiندە بالقىما داق بار ەكەن. بالقىمانىڭ استىنان قابiر ارشىلدى. ودان اياقتارىن باۋىرىنا باسىپ جاتقان باسى جوق جىلقىنىڭ قاڭقاسى تازارتىلىپ الىندى. الدىڭعى اياعىنىڭ جانىنان سوپاقشا كەلگەن تەمiر ۇزەڭگi, تومەنگi جاعىنان ءتورت قىرلى سىرعالىعى بار بەلدiك, بەلدiكتiڭ كۇمiس قاپسىرماسى جانە جالعىز شىعىرشىقتى تەمiر اۋىزدىق شىقتى. مۇنداي زاتتاردى ورتالىق ازيا مەن قازاقستان ايماعىنداعى جىلقى كومiلگەن قابiرلەردەن دە كەزدەستiرۋگە بولادى. سوندىقتان, تاريحشىلار ونى VI-VII عاسىرلاردىڭ اياعىنا جاتقىزدى.
قازبا جۇمىستارى جۇرگiزiلگەن 6 قۇرىلىس بەلدەۋiنەن XIII عاسىردىڭ اياعى مەن XIV عاسىردىڭ بiرiنشi جارتىسىندا قولدانىلعان شاعاتايلىق تەڭگەلەردiڭ قويماسىن دا كەزدەستiرۋگە بولادى. ولار اشەكەي بۇيىمدار سالىنعان ىدىس سىنىعىنان الىندى. تاريحشىلار وسى XIV عاسىردا كۇلتوبەدەگi بەكiنiس قيراتىلىپ-جويىلعانىن, ونىڭ بۇكiل اۋماعى زيراتقا اينالعانىن ايتادى.
ەدiلباي كوشەرباي,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنا قاراستى تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ, قالپىنا كەلتiرۋ جانە پايدالانۋ جونiندەگi ورتالىقتىڭ قىزمەتكەرi
