وسىنداي ەرلەردىڭ ءبىرى – قول باستاعان باتىر بايمۇرات بايىمبەت ۇلى بۇقا باتىر نەمەرەسى 1709 جىلى اياكوز وزەنىنىڭ بويىندا دۇنيەگە كەلىپ, 1784 جىلى قىتايدىڭ ق ۇلىستاي ءوڭىرى كۇجىباي دەگەن جەردە قايتىس بولدى. ەرەكشە ەرلىگى مەن مۇقالماس قايرات-جىگەرىنىڭ, ءتوزىمى مەن سابىرىنىڭ, ەل قامىن ويلاعان اقىلگويلىگىنىڭ ناتيجەسىندە بايمۇراتتى ابىلاي حان مەن قازاق قولدارىنىڭ قولباسشىسى قابانباي باتىر دا بارىنشا قۇرمەت تۇتقانى ەل ساناسىندا جاڭعىرىپ, بۇگىنگە دەيىن جەتىپ وتىرعان ەسكى اڭگىمەلەر مەن شەجىرەلەر ارقىلى بەلگىلى.
بايمۇرات باتىر قازاق تاريحىنىڭ ەلەۋسىز تۇلعاسى ەمەس. مۇنى ابىلاي حاننىڭ اقىلشى سەرىگى بولعان ايگىلى بۇقار جىراۋدىڭ:
قاساباي, شورەكپەنەن باتىر
جانباي,
ايقاستى اتا جاۋمەن جان-جاقتى.
بايمۇرات, تەنتەك باتىر, بالۋان
قاسىم,
بۇلاردىڭ ماڭايىنا جان باتپادى – دەپ جىر تولعاۋىنان اڭعارۋعا بولادى. سول سەكىلدى, كەزىندە كارىباي اقىن تاڭاتار ۇلى دا جوڭعار سوعىسىنداعى باستى باتىرلاردى ارداقتاپ جىرعا قوسقاندا:
ءۋالي سۇيەگى ۋاق, باتىر بارماق,
قاز داۋىستى قازىبەك وڭكەي ساڭلاق.
بايمۇرات, رايىمبەك, باتىر تەنتەك,
بارلىعى جاۋدا كەتكەن كەگىن الماق – دەپ توكپەلەتكەن.
قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قابدەش ءجۇمادىلوۆ تە ءوزىنىڭ اتاقتى «دارابوز» رومانىندا بايمۇراتتىڭ ەرلىگىنە جان-جاقتى توقتالا كەتەدى.
«بايمۇراتتىڭ جاي كۇندەرى مىنەزى سونداي اۋىر بولعانىمەن, شابۋىل كەزىندە قالت جىبەرمەس كانىگى شەبەرلىگىنە, شايقاس ۋاقىتىنداعى قيمىلى كوز ىلەسپەيتىندىگىنە, قايراتىنىڭ قاپتالدىعىنا, ماشىعىنىڭ مولدىعىنا ۇزەڭگىلەس باتىرلار دا, ساردار قابانباي دا تالاي سۇيسىنگەن. بايمۇرات ءوزىنىڭ «نارقىزىل» اتىمەن قازاق دالاسىندا بولعان شەشۋشى جويقىن سوعىستاردىڭ كوبىنە قاتىسقان. 1743 جىلى, قازاق-جوڭعار اراسىندا بىتىمگە قول قويىلىپ, حالىق تىنىستاپ, 5-6 جىل بەيبىت ءومىر ءسۇردى. دەگەنمەن جارتى جەرى جاۋ قولىندا جاتقاندا قازاقتىڭ ەل بيلەگەن حاندارى مەن قول باستاعان باتىرلارىندا ۋايىمسىز ۇيقى, قايعىسىز كۇن قالاي بولسىن. 1748 جىلى مامىر ايىندا سارىسۋ بويىندا ۇلى ءجۇز, ورتا ءجۇز (ابىلمامبەت, ابىلاي حاندار) ورداسىنداعى حان كەڭەسى ءوتتى. وعان قابانباي باتىر, بورانباي, توبەت, قۋ داۋىستى قۇتتىباي بيلەر باستاتقان نايمان توبى دا قاتىسادى. بۇلاردى قورعاپ-قورشاعان ەر ەسپەنبەت, ەسەنگەلدى, بايمۇرات, ورازىمبەت, كوكجال باراق, تاۋاسار, داۋلەتباي سەكىلدى ايگىلى باتىرلارى قانشاما! وسىلارعا ىلە-شالا ەر جانىبەك باستاعان كەرەي كىسىلەرى مەن باتىر باياندى باس ەتكەن ۋاق جىگىتتەرى دە كەلىپ جەتىپ ەدى» دەيدى (ق.ءجۇمادىلوۆ. «دارابوز» ءبىرىنشى كىتاپ 9 بەت).
ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان يتجىعىس شايقاستار سوڭى ابىلاي حان تۇسىندا قازاق قولدارىنىڭ بىرىگۋىنە اكەلە جاتتى. وسىدان جاۋدىڭ ساعى سىنىپ, العاشقى ەكپىنىنەن جاڭىلىپ, كوپ جۋاسىپ قالدى. 1748 جىلى قار كەتىپ, جازدىڭ شەتى جىلت ەتىسىمەن-اق نايماننىڭ تولەگەتايىنان تارايتىن ءتورت ارىسى قاراكەرەي, سادىر, ماتاي, ءتورتۋىل اۋىلدارى ۇلىتاۋ وڭىرىنەن شىعىسقا قاراي جىلجىپ, وسى ءبىر ۇرىمتال ولكەگە ادەيى قونىس اۋدارعان-دى. ياعني ۇلىتاۋ وڭىرىنەن قوپارىلا كوشكەن قالىڭ ەل بارقىتبەلدىڭ باتىس سىلەمىنە بارىپ تۇمسىق تىرەپ, ءورىسىن كەڭەيتكەندە ءار رۋدىڭ ەڭ جانكەشتى دەگەن قارۋلى, مەرگەن جىگىتتەرىنەن جۇزدىكتەر ىرىكتەلىپ, كوپ جىلقى مەن قالىڭ كوشتى قورعاپ-قورشاپ جۇرەتىن جاساق قۇرىلعان. ساردار قابانبايدىڭ شەشىمىمەن ورتاداعى قولدى داۋلەتباي, وڭ قولدى شىڭقوجا, سول قولدى بايمۇرات باسقارعان.
قابانبايدى ۇرىجارداعى قالماقتىڭ «اق تۋلى اقسۇيەك» اتانعان حويت نويانى بانجار ىنتىماقتاستىق, تاتۋلىق ماقساتىندا قوناققا شاقىرعاندا, حانبابامىز بايمۇراتتى ادەتتەگىدەي قاسىنا ەرتە جۇرەدى. بايمۇرات سول جەردە ۇيىمداستىرىلعان ويىنعا قاتىسىپ, ەلۋ قادام جەردەگى سىرىقتىڭ باسىنان كۇمىس تەڭگەنى اتىپ ءتۇسىرىپ, باس بايگەنى الادى. كەيىن بانجار مەن قابانباي قۇدا بولىپ, بانجاردىڭ تۇڭعىش قىزى مۇنكەي قابانبايدىڭ كەنجە ۇلى الىگە ۇزاتىلادى.
ەندى بايمۇرات بابامىزدىڭ جەكە كورسەتكەن ەرلىكتەرىنە كەلسەك, ۇرىجار ماڭىنداعى سوعىستا ەسپەنبەت قالىڭ قولدىڭ ماڭداي الدىن, بايمۇرات پەن شىنعوجا قوس قاناتىن, ەسەنكەلدى مەن داۋلەتباي ارتقى توسقاۋىلدى باسقاردى. بارلىق تاۋىنىڭ باتىس باۋرايى – قولباسشى قابانبايدىڭ كىندىك قانى تامعان جەر. وسى ارادا ۇلكەن قاقتىعىستا قالماق قولى جاعىنان «جەكپە-جەك» دەپ ءبىر ءداۋ قالماق استىنداعى اتىن جەلە شوقىراقتاتىپ, ورتاعا شىعادى. سول كەزدە بايمۇرات قابانبايدىڭ باۋىرلارى قاراكەرەي رۋىنىڭ باتىرلارى ەسپەنبەت, داۋلەتباي, قاسابايلاردىڭ الدىن وراپ:
– اۋىل وزدەرىڭدىكى عوي, جىگىتتەر! ايتسەدە, قابەكەمنىڭ تۋعان جەرىندە كەزەكتى ماعان بەرىڭدەر! – دەيدى جاڭاعى ۇشەۋىنە قاراتىپ. بايمۇرات جەكپە-جەكتىڭ حاس شەبەرى اتانعان, داڭقى ەرتە شىققان باتىر بولعاندىقتان ونىڭ ءسوزى جەردە قالمايدى.
– جولىڭ بولسىن, بايمۇرات باتىر! بۇل جولى – كەزەك سەنىكى. بۇقا بابانىڭ ارۋاعى قولداسىن, جاۋىڭدى جايراتىپ قايت! – دەپ رۇقسات بەرەدى قابەكەڭنىڭ ءوزى.
سايىسقا شىققان قالماق باتىرى ون التى جاسىندا قابانباي ولتىرگەن ولجە-جىرعال نوياننىڭ نەمەرەسى ماڭكە-جىرعال ەكەن. سايلانىپ شىققان ەرلەردىڭ سۇراپىل جەكپە-جەگىندە شاقىرلاعان نايزا مەن قالقان دابىسى قاتتى شىققانمەنەن ەكەۋى دە ولاردى دەنەلەرىنە دارىتپاي ءبىراز ارپالىسادى. وسى تۇستا مۇنداي جەكپە-جەكتىڭ تالايىن باستان وتكەرگەن بايمۇرات باتىر باي تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, توسىن ءتاسىل قولداندى. ەرىنىڭ الدىڭعى قاپتالىندا ۇنەمى قاسىنان تاستاماي ءىلىپ جۇرەتىن «بارىپ كەل» دەپ اتالاتىن شوقپارى بولادى ەكەن. بۇل – ەكى قۇلاشتاي شىنجىر باۋى بار, ءبىر ۇشى ەردىڭ الدىڭعى شەتتىگىنە بەكىتىلگەن اۋماعى كىشىگىرىم شاۋگىمدەي دومالاق شويىن. قولتىعىنا نايزاسىن كەزەنە قىسقان كۇيى ەكپىندەتە شاۋىپ كەلە جاتىپ, ەكىنشى قولىمەن «بارىپ كەلدى» ىلگەگىنەن اعىتىپ الادى دا, اڭىراتىپ العا سالادى. نايزانىڭ وتىنەن قالاي جالتارۋدىڭ امالىن تاپپاي جانتالاسقان موڭكە-جىرعالدىڭ تۇسىنان وتە بەرە قولىنداعى شوقپارمەن دۋلىعالى باستان كوزدەپ تۇرىپ, بار پارمەنىمەن پەرىپ كەپ جىبەرگەندە, قاراقۇسى جارىلعان قالماق اتىنان سۇلاپ ءتۇسىپ, ءتىل تارتپاي, مەرت بولادى. جەكپە-جەكتىڭ بايمۇراتتىڭ جەڭىسىمەن ءبىتۋى ۇرىسقا كىرگەلى تۇرعان قازاق جاۋىنگەرلەرىنە جىگەر بەرگەن ۇلكەن قولداۋ بولادى.
اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى بەكەن جاپاروۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن شىققان «زايسان اسۋلارى» اتتى كىتاپتا ابىلاي حاننىڭ كەزەكتى كەڭەس وتكىزىپ, وندا «شاعان شايقاسىنىڭ» تاكتيكاسىن جاساعان قابانباي باتىردىڭ جوسپارى تالقىلانىپ, ماقۇلدانعانى, سول جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءتورت توپقا بولىنگەن جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىر توبىن ابىلاي حاننىڭ شەشىمىمەن بايمۇرات باتىردىڭ باسقارعاندىعى جازىلعان.
مۇنان كەيىنگى 1754 جىلعى شورعا شايقاسىندا باسپان شاتقالىندا بەكىنگەن قالماق اسكەرلەرى قىزىلتاس, ۇشتوبە, بازار وزەنىنىڭ باسىن جايلاعان تورعاۋىتتاردان استىرتىن كومەك الىپ, قايتا كۇشەيىپ الادى دا, ولارمەن ۇرىس سالعان كەرەي ەر جانىبەك اسكەرلەرىنىڭ مىسىن قۇرتىپ, ىرىق بەرمەي تۇرادى. سول كەزدە كوپ ساربازبەن كومەككە كەلگەن قابانباي باتىر قالماق جاۋىنگەرلەرىنىڭ ارتىنان بارىپ ءتيىسۋ ءۇشىن بايمۇراتتى ەكى مىڭ كىسىمەن بازار وزەنىنىڭ سول جاق قاپتالىنداعى سايدىڭ ىشىمەن سەزىك تۋدىرماي جاسىرىن اتتاندىرادى. بايمۇرات باستاعان جاساق تۇنىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ, باسپان شاتقالىنىڭ قىر جەلكەسىنە جەتەدى. ولار بيىككە شىعىپ, كۇتپەگەن جەردەن اتوي سالىپ, ويراتتاردىڭ تۋ سىرتىنان شابۋىل جاسايدى. قابانبايدىڭ وسىنداي ءتاسىلىنىڭ ارقاسىندا باسپان – بازارداعى شايقاس قازاق اسكەرلەرىنىڭ ۇلكەن جەڭىسىمەن اياقتالادى.
جاۋدان بوساعان جەرگە يەلىك ەتۋ باستالعاندا ابىلاي حاننىڭ پارمەنىمەن كەرەي ەر جانىبەك ەلىن التايعا باستاعاندا, بايمۇرات باتىر ءتورتۋىلدىڭ اقباراق, اقبولات رۋلارىن تارباعاتاي تاۋىنىڭ كۇنگەي بەتىندەگى ق ۇلىستاي وڭىرىنە قونىستاندىرعان. ونىڭ زيراتى قازىرگى شاۋەشەك قالاسىنىڭ ماڭىنداعى ابدىرا اۋىلىنىڭ كۇجىباي دەگەن جەرىندە. بايمۇرات ۇرپاقتارى ەل تولقىعان الاساپىران كەزدە دە باتىر بابالارى جاتقان وسى وڭىردەن تاپجىلماپتى.
ءسوزىمىزدى قورىتىندىلاي كەلە ايتارىمىز, قازاق جەرىن جوڭعاردان ازات ەتۋدە ەرەكشە كوزگە تۇسكەن بايمۇرات باتىردىڭ ەسىمىن ەستە ساقتاپ, ۇرپاق ساناسىندا جاڭعىرتۋ, وسى ارقىلى جاستارعا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ ماقساتىندا زايسان قالاسىنان ەسكەرتكىش ورناتۋ ءىسى قالىڭ كوپشىلىكتىڭ تىلەگىمەن قولعا الىندى. وسى ءۇشىن زايسان اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ باستاماسىمەن جانە اۋداندىق قوعامدىق كەڭەستىڭ شەشىمى نەگىزىندە وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا «بايمۇرات باتىر» قورى قۇرىلدى. قازىرگى كۇنى ەسكەرتكىشتىڭ جوباسىن جاساتىپ, ءتيىستى ورىندارعا بەكىتتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
قاليبەك التىباەۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, زايسان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
زايسان اۋدانى
