جوبانى جۇزەگە اسىرۋداعى باستى قاعيدالاردىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ كيەلى نىساندارىن جۇيەلەۋ, ماتەريالدار جيناۋ, كەڭ كولەمدى كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ. جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىنا ولكەتانۋشىلار, تاريحشىلار, وبلىستىق مۋزەي, مۇراعات, كىتاپحانا, تاريحي-مəدەني مۇرالاردى قورعاۋ ينسپەكتسياسى باسشىلارى ەندى. ءمəجىلىس بارىسىندا «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەر گەوگرافياسى» جوباسىنىڭ باستاپقى تىزىمىنە ەنگەن 13 تاريحي-مəدەني نىسان بەكىتىلدى. ونىڭ 3-ەۋى ارحەولوگيالىق جəنە سəۋلەت ەسكەرتكىشتەرى, 9-ى ءدىني ورىندار, بىرەۋى تاريحي تۇلعالار مەن ساياسي وقيعالارعا بايلانىستى نىسان.
4 نىسان قازاقستاننىڭ كيەلى ورىندارىنىڭ قاتارىنا ەندى, ولار – سارايشىق قالاشىعى, اقمەشىت قورىمى, ۇشقان اتا ماۆزولەيى, ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ كەسەنەسى.
اقمەشىت قورىمى. ۆ, XVIII-XX ع.
اتىراۋ وبلىسى جىلىوي اۋدانى اقكيىزتوعاي اۋىلىنان 28 شاقىرىمدا, سولتۇستىك-شىعىس باعىتىندا ورنالاسقان. اعارتۋشى, سəۋلەتشى, ءدىني قىزمەتكەر بەكەت مىرزاعۇل ۇلى (1750-1813 ج.ج) دۇنيەگە كەلىپ, وسكەن جەر. 1771-1774 جىلدارى بەكەت جەر استى مەشىتىن سالىپ, ءدىني, رۋحاني, ەمشىلىك قىزمەت كورسەتكەن, بالالاردى وقىتقان. مۇندا əۋليەنىڭ əكەسى مىرزاعۇل, اناسى جانيا جəنە باۋىرى جەرلەنگەن.
سارايشىق قالاشىعى. XIII-XVI ع.
سارايشىق قالاسى ورتا عاسىرداعى ۇلكەن, گۇلدەنگەن قالا بولعان. اتىراۋ وبلىسى ماحامبەت اۋدانى سارايشىق سەلوسىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان. مۇندا نوعاي ورداسى حانىنىڭ, كەيىن العاشقى قازاق حاندىعىنىڭ ستاۆكاسى بولعان. سارايشىقتا جەتى حان جەرلەنگەن: التىنوردالىق – سارتاق, بەركە, توقتاقيا, جəنىبەك (كەيبىر دەرەكتەردە – موڭكە تەمىر), قازاق حانى قاسىم, نوعاي حاندارى يزمايل مەن وراز.
ۇشقان اتا قورىمى
اتىراۋ وبلىسى جىلىوي اۋدانى قۇلسارى قالاسىنان 50 شاقىرىمدا, وڭتۇستىك-شىعىس جاق بەتىندە ورنالاسقان. قورىم اتاۋى əۋليە ۇشقان اتانىڭ سول ورىندا جەرلەنۋىنە بايلانىستى قويىلعان. اڭىز بويىنشا عالىم ءəرى كورىپكەل ۇشقان اتا تۋىستارىن ولتىرگەندەرگە قارسى جورىقتا قازا تاپقان. XVIII عاسىردا قالماقتار مەن تورعاۋىتتار, قازاقتار اراسىنداعى قاندى قىرعىندا اجال قۇشتى دەگەن دە دەرەكتەر بار. قورىمدا 200-دەن استام بەيىت بار.
ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ كەسەنەسى (1803-1846 ج.ج).
اتىراۋ وبلىسى يندەر اۋدانى جارسۋات اۋىلىنان 50 كم ەەردە ورنالاسقان. اقىن, باتىر. ماحامبەت وتەمىس ۇلى – ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ قولباسشىسى, əسكەرلەرىنە جالىندى جىرلارىمەن رۋح بەرگەن. كەسەنە رەسپۋبليكالىق دəرەجەدە قورعالاتىن ەسكەرتكىشتەر قاتارىندا.
باقىتگۇل باباش,
«ەگەمەن قازاقستان»
