ءالىمحان ەرمەكوۆ − «الاش» پارتياسى مەن «الاشوردا» قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسىنىڭ ءبىرى. ول كەزدە (بۇدان ءجۇز جىل بۇرىن) الەكەڭ ءتىپتى ءجاسوسپىرىم دەرلىك جاستا. ءوزى بالا بولعانىمەن ۇلتى ءۇشىن, قازاق ۇلتىنىڭ وتانى – قاسيەتتى جەرى ءۇشىن 1917-1930 جىلدار اراسىندا دانالىق كورسەتە بىلگەن كورگەندى تۇلعا. ول − قازاق ەلىنىڭ شەكاراسى ءۇشىن بولشەۆيزم كوسەمى, ءسوتسياليزمدى تەوريالىق تۇرعىدان نەگىزدەۋشى ۆ.ي.لەنيننىڭ قابىلداۋىندا بولعان, «كوسەمدى» ءوز دۇنيەتانىمىمەن ءيىپ, قازاق ەلىنىڭ شەكاراسىن ساقتاپ قالعان ەرەن تۇلعا. جاس شاعىندا توم قالاسىندا جالىنداعان وتتى اقىن سۇلتانماحمۇتپەن ءبىر پاتەردە جاتىپ, بىرگە وقىعان, ءتىپتى اقىندى وقىتقان تۇلعا − ءالىمحان ەرمەكوۆ. قازاق ۇلتىنىڭ كوسەمدەرى ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا ىلەسىپ شىققان ۇلتشىل ۇلى ازامات. 1930-31 جىلدارى كەڭەس وكىمەتىنە كوزقاراسى ءۇشىن جامپوز جازۋشى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتى اتىپ جىبەردى دە, ءالىمحان ەرمەكوۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆتى كەشىرگەن بولىپ جارىققا شىعاردى. وسى ساتتەن باستاپ م.اۋەزوۆ بىرىڭعاي ادەبيەتپەن, ءا.ەرمەكوۆ ماتەماتيكا عىلىمىمەن اينالىستى. ەكەۋى دە پروفەسسور. ماقالا اۆتورى ا.سەيىلوۆا ايتقانداي, «قازاق تىلىندەگى تۇڭعىش «جوعارى ماتەماتيكا كۋرسى» وقۋلىعىن جازدى. قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە پروفەسسور رەتىندە ساباق بەرىپ, شاكىرت تاربيەلەدى. مەن قازاقپىن دەگەن ازامات ءالىمحان ەرمەكوۆتى بىلەدى, ارينە. ارتىق ايتساق, عافۋ, الەكەڭنىڭ بۇكىل ءومىرى (1931 ج. كەيىنگى) ساياسي سەنىمسىز ادام رەتىندە ءۇي قاماعىندا ءوتتى دەسە بولادى. كوممۋنيستىك قوعامدى الەكەڭ, الاش كوسەمىنىڭ ءبىرى − الەكەڭدى كوممۋنيستىك قوعام قابىلدامادى. ازىن-اۋلاق تىلەكتەستەرىمەن وڭاشا سىرلاسىپ, كوز جاسىن جۇتىپ قويىپ, تىرشىلىك كەشتى.
وڭاشا تىلەۋلەستەرىنىڭ ءبىرى, الاشتىڭ جۇرتتا قالعان جەتىم قوزىسى اتانعان پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى 1961 جىلى الەكەڭنىڭ اساۋ جۇرەكتى اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلى تۋرالى ەستەلىگىن جازدىرىپ الىپ اقىننىڭ ەكى تومدىعىنا ەنگىزگەن. ەكى تومدىق جارىق كوردى. ءبىر سۇعىنعالي(ول دا قازاق) كورسەتۋىمەن سول كەزگى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, ماسكەۋدى ارقالانىپ ءبىرىنشى حاتشىعا باسىمشىلىق جاسايتىن م.س.سولومەنتسوۆ س.تورايعىروۆتىڭ ەكى تومدىعىن شىعارۋشىلاردى بيۋرودا قاراتقان. نە ءۇشىن؟ ەكى تومدىققا الاشوردا كوسەمىنىڭ ءبىرى ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ ەستەلىگى ەنىپ كەتكەنى ءۇشىن! كىتاپ يەسى «جازۋشى» باسپاسى باسشىلارى ء«بىز بىلمەي قالدىق. قۇراستىرۋشى پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباەۆيچ... سول كىسىگە سەندىك. سول كىسى كىنالى...» – دەپ ءبىرىنىڭ اۋزىنا ءبىرى تۇكىرىپ قويعانداي جاۋاپتادى بيۋرودا. وتارشى كوممۋنيست سەكرەتاردىڭ «ۆستات! رۋكي پو شۆام!» – دەگەن ايقايىن كوتەرە الماي: ء«اي, ءاي, سولومەنتسوۆ, نە كريچي نا مەنيا! يا بولشەۆيك لەنينسكوگو پريزىۆا, ستارىي كوممۋنيست, ا تى كتو؟ نە كريچي نا مەنيا! سموتري نا پوتولوك! – شاڭىراققا قارا! گدە تى ناحوديشسيا؟»-دەپ ايقاي سالاتىنى وسى جولى. ابدىراعان سولومەنتسوۆتىڭ: «كىتاپ تۋرالسىن! كەنجەباەۆقا قاتاڭ سوگىس! قالعانىڭا ءبىرىڭ قالماي, سوگىس جاريالايمىن!» − دەپ ەنتىگىپتى, سول جولى سولومەنتسوۆ! مىنە, الاش كوسەمىنىڭ ءبىرى − ءالىمحان ەرمەكوۆكە كەڭەس وكىمەتىنىڭ كوزقاراسى!
سويتكەن, الەكەڭ 70-ءشى جىلدارى ءىش قۇسالىقپەن قاپامەن ومىردەن ءوتتى. ورتالىق كوميتەتتەن «قاتاڭ سوگىس» ارقالاپ شىققان پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنىڭ پارتيالىلىعى قارالدى, قىزمەتتەن شەتتەتىلدى (بۇرىن ونى, ياعني 1953 جىلى اتۋعا ىڭعايلاعان. ي.ۆ.ستالين ءولىپ قالىپ, امان قالعان وققاعارى بار پروفەسسور), يدەولوگيا جونىندەگى شۇبار حاتشى تاپسىرما بويىنشا پروفەسسوردىڭ سوڭىنا ءتۇستى. «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىندا «سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ» اتالاتىن كىتابىن جامانداپ جازدى. قىل-قىسقاسى قىر سوڭىنان قالمادى. ەسەسىنە قىران جۇرەك عالىم ءالىمحان مەن سۇلتانماحمۇتتىڭ دوستىعىن كوركەم اڭگىمەگە اينالدىرىپ «جاڭبىردا» دەگەن اتپەن «لەنينشىل جاس» گازەتى بەتىندە جاريالادى... ءالىمحان ەستەلىگى جاڭعىردى. الاشوردا اتى جاستار گازەتى بەتىندە جاڭعىرىپ قازاق دالاسىن كەرنەپ كەتىپ بارا جاتتى...
مىنە, ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ شىنايى ءومىرى. سوندىقتان تاۋەلسىز قازاقستان وزدىگىنەن ورناي قالعان دەگەن پىكىردەن اۋلاق بولعان ماقۇل! ماقالادا 1935 جىلى ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىندا كافەدرا باسقارعانى ايتىلىپتى. قايدام؟ مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىن رەكتور بولىپ ءبىرسىپىرا جىل باسقارعان الەكەڭنىڭ ءىنىسى – ءمۇسىلىم ەرمەكوۆ! مۇسەكەڭدى بىلەتىن ەدىك. قۇدايى كورشى تۇردىق. اسىلى, ىنىسىمەن شاتاستىرىپ وتىرعان بولار جۋرناليست. الدا مۇنداي دەرەككە زەيىندى بولۋ ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن. ءالىمحان ەرمەكوۆتى تۇرمەدەن شىعارعاندا الماتىدا تۇرماسقا ۇكىم كەسىپ شىعارعان. قايراتكەردىڭ بار ءومىرى قاراعاندىدا ءوتتى. عىلىمى دا قاراعاندىمەن تىعىز بايلانىستى. عالىمنىڭ كىندىگىن قاراعاندى كەس-كەن... ستۋدەنتتەرگە وقيتىن لەكتسياسىنا تسەنزۋرا تانىسىپ, قول قويىپ بەرىپ وتىراتىن بولعان.... ول كىسىنىڭ قاراعاندى قالاسىندا وتكەن ءومىرىن «ساپتىاياققا قىمىز قۇيىپ, سابىنان قاراۋىل قاراتقان...» (م.اۋەزوۆ) شاراسىز تىرشىلىك دەپ اتارسىڭ وسىدان كەيىن.
مەنىڭ ءبىر تۇسىنبەي وتىرعانىم نەگە عانا ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ بۇيىم-تايىمى ق.وسكەنباەۆ ارقىلى 2007 جىلى «الجير» مەموريالدىق مۋزەيىنە ءتۇسىپ, سول مۋزەي ارقىلى «ۇلتتىق مۋزەيگە» قاراي ساپىرىلىسىپ ساپارلاپ ءجۇر؟ مۇراگەرلىك جاساپ جۇرگەن كىم؟ ءوز ۇرپاقتارى قايدا؟ كوزىلدىرىك, قول ساعاتىنان باسقا بۇيىم-تايىمى قايدا؟ ولاردىڭ ءبارى باعا جەتكىزگىسىز ەكسپوناتتار ەمەس پە؟ وركەنيەتتى ەلدەردە مۇنداي قادىرلى تۇلعالارىنىڭ ءبىر بۇيىم-تايىمىن شاشاۋ شىعارمايدى. ال, قايتالانباس تاريحتىڭ قايتالانباس قايراتكەرى الەكەڭنىڭ بۇيىمدارى قالادان قالاعا, مۋزەيدەن مۋزەيگە قىدىرىستاپ جۇرەدى... پاسپورتى قايدا ول زاتتاردىڭ؟ مۋزەي ىسىندە قازاقشىلىقتى قوياتىن, كوزدى كەڭىرەك اشاتىن ۋاقىت بولدى عوي.
مەن نەگە كۇيىنە سويلەپ وتىرمىن؟ جازۋشىلىق, عالىمدىق ەڭبەگىممەن قوسا ماسكەۋدە مۋزەيدىڭ وقۋىن وقىعان اداممىن. مۋزەي – ۇلتتىڭ مەرەيىنە, مەملەكەتتىڭ ماقتانىشىنا اينالاتىن ۋاقىت بولدى عوي.
جاقىندا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ الماتىدا مۋزەيلەردى ارالاعان ساتىندە:
«الەمدەگى كەز كەلگەن ءىرى قالادا مۋزەيلەر وتە كوپ. بۇعان ءبىزدىڭ دە ەرەكشە نازار اۋدارعانىمىز ءجون. مۋزەيلەر تۋريستەردى كوبىرەك تارتۋ ءۇشىن قاجەت, ال تۋريزم − ءاربىر مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدى سالاسى» («ەگەمەن قازاقستان» 21.ءحىى. 2016 ج.)-دەدى. بىلە بىلسەك, مۋزەي – ۇلت مادەنيەتىنىڭ مايەگى! ءالىمحان ەرمەكوۆ − ۇلتتىڭ حح عاسىرداعى قايماعى. مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ ءىرى تاريحي تۇلعاسى. قايماعى كەتىپ, قاتىعى قالعان قازاق ۇلتىنا ءوزى تۇرعان, ەڭبەك ەتكەن ۇيدەن كەڭەيتىپ ء«الىمحان ەرمەكوۆتىڭ مۋزەيىن» نەگە جاساقتاماسقا. بيىل الاشوردانىڭ 100 جىلدىعى. ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ ءوزىن, ءوسىپ-ونگەن اۋلەتىن ء(ىنىسى ءمۇسىلىم دە جوعارى مەكتەپتىڭ ءىرى تۇلعاسى ەدى.), قايراتكەرلىك ورتاسىن باي ەكسپوناتپەن جان-جاقتى اشاتىن ادەمى مۋزەي نەگە جاساقتاماسقا؟! سوندا بۇگىننىڭ وزىندە جاقسىدان قالعان جادىگەرلىكتىڭ قايدا ەكەنىن بىلمەي داعدارىپ وتىرىسىمىز مىناۋ... ساقتالدى ما, جوق پا؟ ساقتالىپ ۇلتتىق مۋزەي قورىنا ىلىككەن بۇيىم-تايىمنىڭ كوشىپ ءجۇرىسى مىناۋ. قاراعاندىدا ءالىمحان ەرمەكوۆتەي قايراتكەرگە ءوزى ىرگەسىن قالاسقان الاشوردا اۋماعىن قامتي مۋزەي اشسا – وبلىس قازاقىلانباس پا, وبلىس تۇرعىندارىنىڭ ساناسى سارالانباي, ۇلتتىق ساپا ءبىتىپ سارالانا تۇسپەس پە؟ وسى ءبىر ەلدىك ءىستى ىرگەلى وبلىستىڭ تاياۋدا عانا تىزگىنىن ۇستاعان اكىم ەرلان قوشانوۆ «ۇلتىنا, جۇرتىنا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن», دەپ ءاليحان بوكەيحان ايتقانداي, ادەمى اتقارىپ جاتسا, ۇلت الدىندا دا, جۇرت الدىندا ابىرويى اسار ەدى-اۋ!
استانادا ءوتىپ جاتقان ەكسپو كورمەسىنىڭ قوناقتارى قاراعاندىعا كەلەرىنە ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق. كەلە قالعاندا ولار بۇگىن قاراعاندىدان قانداي ۇلتتىق مادەنيەت ۇلگىسىن كورەدى؟ بۇگىن بار, ەرتەڭ جوق. زامانا ۇدەرىسى دەگەنىمىز وسى! بۇگىنگى قايراتكەرسىماق ازاماتتار ەكونوميكا دەگەن جالاۋدى ۇستاپ العان دا جان-جاعىنا قاراماي العا قاراي جۇگىرىپ بارا جاتقان كۇيىندە ەلەستەيدى. وبراز. ەكونوميكا – ەلدىڭ ءال-اۋقاتى. وعان كىم قارسى؟ بىراق, رۋحانياتسىز مەملەكەت – مەشەۋ, ۇلتتىق بولمىس- ءبىتىمسىز كەلەشەگى جوق.
قۇلبەك ەرگوبەك,
پروفەسسور
