بۇل قانداي جۇيە؟
مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن الەمنىڭ كوپتەگەن ەلى قولدانادى. اسىرەسە, دامىعان مەملەكەتتەر وسى جۇيەگە باياعىدان كوشىپ العان. تاريحقا ۇڭىلسەك, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ەڭ العاش گەرمانيادا ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا كانتسلەر وتتو فون بيسماركتىڭ باستاماسىمەن ەنگىزىلىپتى. باستاپقىدا جۇمىسشىلاردى جازاتايىم جاعدايدان ساقتايتىن الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قولدانىلسا, كەيىن مەديتسينالىق كومەك جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جۇمىسشىلاردىڭ مىندەتتى تولەمدەرى ارقىلى قارجىلاندىرىلا باستاعان. بۇل جۇيە تاريحتا «بيسمارك مودەلى» اتاۋىمەن قالدى. كەيىن ونى دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءبىرتالاي ەلى ءىلىپ اكەتتى.
جالپى, الەمدە مەديتسينا سالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان ءۇش مودەل بار. ونىڭ ءبىرىنشىسى – نارىقتىق ەكونوميكا پرينتسيپتەرىنە نەگىزدەلگەن جەكەمەنشىك جۇيە. مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدىڭ بۇل ءتۇرى امەريكادا قولدانىلادى. قازىرگى كۇنى «وباماكەر» اتاۋىنا يە بولىپ, قوعامنىڭ قىزۋ تالقىسىنا ۇشىراپ جاتقان رەفورما وسى. وباما نەگىزىن سالىپ كەتكەن بۇل جۇيەنى اقش-تىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى دونالد ترامپ وزگەرتەمىن دەپ الەك, ويتكەنى وسى جۇيە ەنگىزىلگەلى ەلدىڭ مەديتسينا سالاسى شىعىنعا ۇشىراپ, حالىقتىڭ 15 پايىزعا جۋىعى دەنساۋلىعىن ساقتاندىرا الماي قالعان ەكەن.
مەديتسينا سالاسىنىڭ ەكىنشى مودەلى – مەملەكەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى, ياعني مەديتسينا بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. قازىرگى نارىقتىق جاعدايدا بۇل جۇيە ءتيىمسىز. سەبەبى, مەديتسينا جۇيەسىن تۇگەل مەملەكەت قارجىلاندىرسا, بيۋدجەتكە سالماق تۇسەدى. قارجى قانشا جەتكىلىكتى بولىنگەنىمەن, مەديتسينانىڭ ەمدەۋ تاسىلدەرى مەن تەحنولوگياسى كۇننەن كۇنگە قىمباتتاپ بارادى. عيماراتتاردى ۇستاپ تۇرۋ, ولاردى زاماناۋي قۇرىلعىلارمەن جابدىقتاۋ, ەسكىسىن اۋىستىرۋ, جاڭاسىن الۋ, ودان قالا بەردى جۇرەك, باۋىر اۋىستىرۋ سەكىلدى قىمبات وپەراتسيالاردىڭ قۇنىن تولەۋ – ۇلكەن شىعىن. سوندىقتان, بيۋدجەتكە قاراپ وتىرعان مەديتسينامەن ساپانى جاقسارتۋ, وسى سالادا قوردالانىپ قالعان تۇيتكىلدى شەشۋ مۇمكىن ەمەس. دەنساۋلىققا دەم بەرەتىن قوسىمشا قاراجات كەرەك.
مەديتسينا سالاسىن دامىتۋدىڭ ءۇشىنشى مودەلى – قوعامدىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى. قازاقستان ساقتاندىرۋدىڭ وسى ءتۇرىن تاڭداپ الدى. ونىڭ ەرەكشەلىگى, الەۋمەتتىك جاعدايى ءالجۋاز توپتاردى مەملەكەت ءوز قامقورلىعىنا الىپ, ولار ءۇشىن جارنا تولەيدى. مۇنداي ازاماتتار 14 ساناتقا بولىنگەن. ولاردىڭ جالپى سانى 10 ميلليوننان اسادى, ياعني قازاقستان حالقىنىڭ جارتىسىنان استامىن قۇرايدى. مەملەكەت جارنادان بوساتىلعان ازاماتتار ءۇشىن 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان جارنا تولەي باستايدى. ولار: بالالار, جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن تۇلعالار, جۇمىس ىستەمەيتىن جۇكتى ايەلدەر, ءۇش جاسقا تولماعان بالا تاربيەلەپ وتىرعان جانە جاڭا تۋعان ءسابيدى اسىراپ العاندار, بالاسى ءۇش جاسقا تولعانشا دەمالىس العان تۇلعالار, 18 جاسقا دەيىنگى مۇگەدەك بالاسىنىڭ كۇتىمىمەن وتىرعاندار, زەينەتكەرلەر مەن ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشىلار, قىلمىستىق-تۇزەتۋ كولونياسىندا جازاسىن وتەپ جاتقاندار, تەرگەۋ يزولياتورىندا وتىرعاندار جانە جۇمىسسىز ورالماندار. سونداي-اق, «التىن القا», «كۇمىس القا» توسبەلگىلەرىمەن ماراپاتتالعان نەمەسە بۇرىن «باتىر انا» اتاعىن العاندار, ءى جانە ءىى دارەجەلى «انا داڭقى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان كوپ بالالى انالار, مۇگەدەكتەر, ستۋدەنتتەر مەن جوو-دان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە وقىپ جاتقاندار دا وسى ساناتقا كىرەدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ءلاززات اقتاەۆانىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان تاڭداعان الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى – قوعامعا بەيىمدەلگەن, ۇزاق جىلدار بويى سۇرىپتاۋدان ءوتىپ, تيىمدىلىگىن دالەلدەگەن جۇيە. ساقتاندىرۋدىڭ ءدال وسىنداي نۇسقاسى گەرمانيا, فرانتسيا, بەلگيا, ليتۆا سەكىلدى ەلدەردە قولدانىلادى ەكەن.
جالپى, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەلىمىزگە تاڭسىق ەمەس. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى دا وسى جۇيە قازاقستاندا ەنگىزىلگەن. بىراق ەكونوميكالىق داعدارىس ەتەكتەن العان تۇستا ەنگىزىلگەن ساقتاندىرۋ قورى ەكى جىلدان كەيىن جۇمىسىن توقتاتتى. ونىڭ ءساتسىز اياقتالۋىن ماماندار قورعا ءتيىستى قارجى اۋدارىلماعانىمەن بايلانىستىرادى. دەگەنمەن دە, سول كەزدەگى جۇيە مەديتسينا سالاسىن نارىق تالاپتارىنا بەيىمدەۋگە ىقپال ەتكەن. سوعان قاراماستان جۇرتشىلىقتىڭ كوكەيىندە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە دەگەن سەنىمسىزدىك پەن كۇدىك پايدا بولدى. بيىلعى شىلدە ايىنان ەنگىزىلە باستاعان جاڭا ساقتاندىرۋ قورىنا كوپشىلىكتىڭ كۇمانمەن قاراعانى دا سوندىقتان.
دەنساۋلىقتى ساقتاندىرۋدىڭ تيىمدىلىگى قانداي؟
مەديتسيناسى دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك, وندا ەلدىڭ دەنى ساۋ ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىنا ءۇش توپ جاۋاپتى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – مەملەكەت بولسا, ەكىنشىسى – جۇمىس بەرۋشىلەر, ال ءۇشىنشىسى – حالىق. وسى ءۇش توپتىڭ كۇشى بىرىككەندە عانا دەنساۋلىق سالاسىنداعى قوردالانعان ماسەلەلەردى وڭىنان شەشىپ, سالانى دامىتۋعا بولادى. مىسالى, ءاربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ ازاماتتارىنا قول ۇشىن بەرىپ, دەنساۋلىعىن ساقتاندىرۋعا كەپىلدىك بەرەدى. جۇمىس بەرۋشىلەر نەمەسە كاسىپكەرلەر قول استىنداعى ەڭبەككەرلەردى جازاتايىم جاعدايلاردان ساقتاندىرۋعا مۇددەلى بولسا, قاراپايىم حالىق ءوز دەنساۋلىعىنا ءوزى ۇقىپتىلىقپەن قاراپ, دەر كەزىندە دارىگەرگە قارالۋى ءتيىس. «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرماۋدىڭ جولىن ىزدە» دەيدى. دەمەك, سىرقات باستاپقى ساتىسىندا انىقتالسا, ونى ەمدەۋ دە جەڭىل, ياعني مەملەكەتكە ونشا سالماق تۇسپەيدى. ال ارتىلعان قاراجات مەديتسينانىڭ باسقا وزەكتى سالاسىنا جۇمسالار ەدى.
قازاقستان مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ارقىلى ەڭ الدىمەن مەديتسينا سالاسىنا بولىنەتىن قارجىنى كوبەيتۋدى كوزدەپ وتىر. قارجى كوبەيسە, دەنساۋلىق سالاسىنداعى ءبىرتالاي ماسەلە شەشىلىپ, قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپاسى ارتادى دەگەن ءۇمىت بار. ايتالىق, قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك مەديتسينالىق مەكەمەلەردە كەزەك ماسەلەسى, دارىگەرلەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, مامانداردىڭ كاسىبي دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى مەن ولاردىڭ ناۋقاستارعا دەگەن دورەكى قارىم-قاتىناسى ءجيى سىنعا ۇشىراپ جاتادى. مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى وسىنداي پروبلەمالاردى شەشۋگە وزەك بولماق. «الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى» كەاق باسقارۋشى ديرەكتورى ەرىك ءبايجۇنىسوۆتىڭ ايتۋىنشا, ساقتاندىرۋ جۇيەسى دارىگەرلەردىڭ اراسىندا, ەمدەۋ ۇيىمدارىنىڭ ورتاسىندا باسەكەلەستىك تۋعىزادى. قاي مامانعا ادام كوپ قارالسا نەمەسە قاي ەمحانا مەن اۋرۋحاناعا حالىق كوبىرەك جۇگىنسە, سوعان اۋدارىلاتىن قاراجات كولەمى دە ۇلعايادى. الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى وزدەرىمەن كەلىسىمشارت جاساسقان اۋرۋحانالار مەن ەمحانالارعا ءتيىستى قارجىنى اۋدارادى دا ونىڭ ماقساتتى جۇمسالۋىن قاداعالاپ وتىرادى. ويتكەنى ساقتاندىرۋ قورى مەملەكەتتىك مەكەمە ەمەس, ءوز الدىنا دەربەس ۇيىم بولعاندىقتان ونىڭ ءارى قارايعى دامۋى قورداعى جيناقتالعان قاراجاتقا تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ولار ءاربىر تيىنىن بوسقا شاشپاۋعا مۇددەلى. قوردىڭ باسى-قاسىنا ەل الدىندا مويىندالعان, بەدەلدى, تاجىريبەسى تولىسقان دارىگەرلەر ساراپشى بولىپ, تەكسەرۋلەر جۇرگىزەتىن بولادى. ەگەر قانداي دا ءبىر دارىگەر نەمەسە كلينيكا ءوز مىندەتىن دۇرىس اتقارماسا, وندا ولارعا بولىنەتىن قاراجات ازايادى نەمەسە مۇلدە بەرىلمەيدى. قارجىنى كوبىرەك الۋ ءۇشىن ءاربىر ەمدەۋ ۇيىمى ناۋقاسقا جوعارى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋگە ۇمتىلادى دەگەن ءۇمىت بار.
جۇيەنىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى, سىرقاتتاردى ەمدەۋ حالىقارالىق ستاندارتقا نەگىزدەلگەن, عىلىمي دالەلدەنگەن پروتوكول بويىنشا جۇرگىزىلۋىنە قاداعالاۋ كۇشەيمەك.
مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى جۇرتشىلىقتى ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن دە شەشەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇگىندە مەملەكەت كەپىلدەندىرىلگەن مەديتسينالىق كومەك شەڭبەرىندە 40-تان استام اۋرۋ ءتۇرى بويىنشا 200-دەن استام ءدارىنى تەگىن بەرەدى. ال بۇل پرەپاراتتاردىڭ دارىحانالارعا ءتۇسۋى, ونىڭ ءتيىستى ادامدارعا جەتۋى كۇرمەۋلى ماسەلەگە اينالعالى قاشان؟! الدىمەن تەندەر جاريالانىپ, ونى بەلگىلى ءبىر كومپانيا ۇتقانشا, ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرعان حالىق ءدارى-دارمەگىن كۇتۋمەن سارعايادى. ال ساقتاندىرۋ قورى دارىحانالارمەن ەشقانداي دەلدالسىز, تىكەلەي كەلىسىمشارت جاساسۋدى قاراستىرىپ وتىر. مۇنداي ءتاسىل ارقىلى جۇرتشىلىق دارىلىك پرەپاراتتارمەن ۋاقىتىلى قامتاماسىز ەتىلىپ قانا قويماي, ءدارىنى تاڭداۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. ەگەر وزىڭىزگە ءدارى جاقپاسا, وندا ونىڭ باسقا ءتۇرىن تاڭداي الاسىز. وسى ورايدا تاڭدالعان ءدارىنىڭ قۇنى بەلگىلەنگەن باعادان اسىپ كەتسە, پاتسيەنت ايىرماشىلىعىن عانا تولەيدى.
جيناقتالعان قاراجات – ورتاق يگىلىك
مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ باستى قاعيداتى – جيناقتالعان قاراجاتتى قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاق يگىلىگىنە اينالدىرۋ. وسى ورايدا اركىمنىڭ قورعا جيناقتاعان قارجىسى وزىنە عانا جۇمسالادى دەگەن ۇعىم تۋماۋى كەرەك. ەگەر ولاي بولسا, بەلگىلى ءبىر ازاماتتىڭ جارناسى ول پايدالانعان مەديتسينالىق قىزمەت اقىسىنا جەتپەس ەدى. سەبەبى, قازىر دەنساۋلىقتى ساقتاۋدىڭ قۇنى شارىقتاپ تۇر. ايتالىق, لەيكوز كەزىندە سۇيەكتىڭ مايىن اۋىستىرۋ وتاسى شەتەلدە 150-200 مىڭ ەۋرو تۇرادى. قازاقستاندا – 100 مىڭ ەۋرو شاماسىندا. مۇنداي قىرۋار قارجىنى كەز كەلگەن ادامنىڭ قالتاسى كوتەرمەيتىنى انىق. سونىمەن قاتار پنەۆمونيا (وكپە قابىنۋى) سىندى كەڭ تارالعان سىرقاتتى ەمدەۋگە ورتا ەسەپپەن – 90 240 تەڭگە, سوقىر ىشەكتى الىپ تاستاۋ – 67 525 تەڭگە, ال بوسانۋ قۇنى ورتا ەسەپپەن 52 814 تەڭگەنى قۇرايدى ەكەن. دەمەك, مەديتسينالىق كومەك اقىسى اركىمنىڭ وزىنە جيناعان اقشاسىنا عانا تاۋەلدى بولسا, ول جوعارى تەحنولوگيالى قوندىرعىلاردىڭ كومەگىمەن جاسالاتىن وپەراتسيالاردى ايتپاعاندا, قاراپايىم اۋرۋلاردى ەمدەۋگە دە جەتپەيدى. سوندىقتان قورعا جيناقتالعان قاراجات – كۇللى قازاقستاندىقتارعا ورتاق تابىس. البەتتە, ادامداردىڭ ءبارى بىردەي اۋىرا بەرمەيدى. جىلداپ ەمحاناعا بارمايتىن دەنساۋلىعى تەمىردەي ازاماتتار دا بارشىلىق. ولاردىڭ ەسەبىنەن قور قارجىسى مولايسا, ەرتەڭگى كۇنى ول كۇردەلى وپەراتسياعا ءزارۋ ءبىر ادامنىڭ ءومىرىن قۇتقارۋى مۇمكىن. مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى ارقىلى ازاماتتاردىڭ ىنتىماقتاسۋى دەگەن وسى.
سونىمەن, بيىل قورعا جارنا قۇيۋدى جۇمىس بەرۋشىلەر, جەكە كاسىپكەرلەر, ادۆوكاتتار مەن نوتاريۋستار, كاسىبي مەدياتورلار باستادى. كەلەسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان جارنا تولەۋشىلەر قاتارىنا مەملەكەت پەن ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ جۇرگەندەر قوسىلادى.
ال جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ازاماتتار جارنانى 2019 جىلدىڭ ءبىرىنشى قاڭتارىنان باستاپ تولەي باستايدى. جارنا مولشەرى: 2019 جىلى – جالاقىنىڭ 1 پايىزىن, 2020 جىلى – 2 پايىزىن قۇرايدى.
ساقتاندىرىلعان ازاماتتار ءمامس پاكەتى شەڭبەرىندەگى مەديتسينالىق كومەكتى 2018 جىلدان باستاپ پايدالانا الادى. Cەبەبى جەكەمەنشىك كلينيكالار مەن ەمحانالارمەن جانە اۋرۋحانالارمەن مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ تۋرالى كەلىسىمشارتتار وسى كەزەڭدە بەكىتىلىپ ءبىتۋى ءتيىس. سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇرعىندارى جيتس, تۋبەركۋلەز سىندى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار اۋرۋلاردى ەمدەۋمەن قوسا, جەدەل جاردەم, شۇعىل كومەك, سانيتارلىق اۆياتسيا كومەكتەرىن تەگىن الا الادى.
الداعى ەكى جىلدا (2018-2019 جج.) ساقتاندىرىلماعاندار ءۇشىن جەڭىلدىك مەرزىمى قاراستىرىلعان. جارنا تولەمەگەن ازاماتتار امبۋلاتورلىق كومەك پەن شۇعىل جاعدايلار تۋىنداعاندا كورسەتىلەتىن ستاتسيونارلىق كومەكتى تەگىن پايدالاناتىن بولادى.
ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاندىرۋ الدىمەن ەمحاناعا تىركەلۋدەن باستالادى. مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋ بارلىق ازاماتقا مىندەتتى بولعاندىقتان اركىم ءوزىنىڭ قارالىپ جۇرگەن ەمحاناسىنا بارۋى كەرەك. ول ءۇشىن ەمحانانىڭ تىركەلۋ بولىمىنە جەكە كۋالىكپەن كەلىپ, باس دارىگەردىڭ اتىنا ءوتىنىش جازۋ جەتكىلىكتى نەمەسە تەلەفون ارقىلى دا مارتەبەڭىزدى انىقتاۋعا بولادى. بۇل رەتتە ەشقانداي دا مەكەنجاي انىقتاماسى تالاپ ەتىلمەيدى. سونداي-اق, دارىگەر مەن ەمحانانى ەركىن تاڭداۋ قۇقى جىلىنا ءبىر رەتتەن اسپاۋ كەرەكتىگىن دە ەستە ۇستاعان ءجون.
ال ءتيىستى ەم-دومدى جاساۋ الدىمەن ەمحاناداعى جالپى تاجىريبەلىك دارىگەردەن باستالادى. وزگە كلينيكالارعا نەمەسە دارىگەرگە قارالۋ ءۇشىن قولىڭىزدا مىندەتتى تۇردە جەرگىلىكتى ەمحانا دارىگەرىنىڭ جولداماسى بولۋى قاجەت, ونسىز ەشكىم ءسىزدى تەگىن قارامايدى. ەگەر دارىگەر ءتيىستى جولدامانى بەرمەي جاتسا, وندا قۇقىڭىزدى قورعاپ, مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنىڭ رەسمي سايتىنا ارىز-شاعىم قالدىرۋعا بولادى.
قىمبات توقتامۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
