«ماعان بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي بولادى», دەپ گ.پوتانين ايتپاقشى, حالقىمىز بار تىرلىك-تىنىسىن اۋەزدى انىمەن, ءنارلى سوزىمەن ورنەكتەپ وتىرعان. سونىڭ ءبىر دالەلىندەي, «اقباقاي» ءانىنىڭ ءسوزى «ات قايدا اقباقايداي شاپپاي جەلگەن, قىز قايدا قۇداشاداي كوزى كۇلگەن», دەپ باستالىپ بارىپ, «مىس تا التىن, جەز دە التىن, التىن دا التىن, ادامدا ءسوز بولمايدى ايتىلمايتىن», دەگەن جولدارمەن تۇيىندەلەدى. «اققۇم», «ارداق», «سۇرجەكەي», «قاناتتالدى» سەكىلدى اندەردەگى قۇدىرەتتى ءۇن دە بولەك ەستىلەدى. بۇل اندەردى تىڭداعاندا دارحان دالا كوز الدىڭا كەلەدى. ونىڭ تابيعاتپەن جاراسىم تاپقان كەيىپتەرى دە ەلەستەيدى. بۇل – اۋەن مەن ءسوز تەڭ تۇسكەندە عانا بولاتىن جايت.
بۇلار – حالىق اۋەندەرى. ال حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرى دە اسقاق قوي. اسىرەسە, اقان سەرىنىڭ «قاراتورعايى», «كوكجەندەتى», «ماڭماڭگەرى», «قۇلاگەرى», ءبىرجاننىڭ «جانبوتاسى», «اداسقاعى», ابايدىڭ «سەگىزاياعى» – دارا دۇنيەلەر. سول الىپتاردىڭ ءۇنىن وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنان بىلاي قاراي حالىقتىق اسقاق اۋەنمەن جاڭعىرتقان اقسەلەۋ سەيدىمبەك, تۇرسىنعازى راحيموۆ, تۇرسىنجان شاپايلار بولدى. ارينە, كاسىبي كومپوزيتورلاردىڭ ءجونى بولەك.
ال اسقاق ءۇندى ءاندى التى قىردىڭ استىنان جەتكىزەتىن ناعىز انشىلەر تىڭداۋشىسىن سۇيسىنتپەي قويعان ەمەس. سولاردىڭ بىرەگەيى امىرە قاشاۋباەۆ ەدى. ول 1925 جىلى پاريج قالاسىندا وتكەن بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك كورمەگە قاتىسىپ, «اعاشاياق», «قاناپيا», ء«ۇش دوس», «بەس قاراگەر», تاعى دا باسقا اندەردى ايتىپ, بۇكىل ەۋروپانى سۇيسىندىرگەنى تاريحتان ءمالىم. كەيىن ۇلى ءانشىنىڭ ءۇنىن جارقىن شاكارىموۆ تاۋىپ, الماتىعا اكەلىپ, حالقىمەن قاۋىشتىرعان تۇستا «بەس قاراگەردىڭ» شىرىلى قۇلاقتىڭ قۇرىشىن قاندىرىپ, ءدان ريزا بولىپ وتىرعان تۇستا, تۋما تالانت جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ ءبىر قايىرىمىنا قوسىلىپ, كوزىنە جاس العانى بار. جيىلعان جۇرت تا تولقىعان ەدى.
سول سەكىلدى, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ءانشىسى كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ تۇنىق داۋىسى تىڭداعان ادامنىڭ جان دۇنيەسىن تەبىرەنتپەي قويماعان. بۇل تۋرالى ءسابيت مۇقانوۆ «ەسەيۋ جىلدارى» دەگەن كىتابىندا ادەمى ايتقان. 1936 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاق كوركەم ونەرىنىڭ دەكاداسىندا ورىستىڭ اتاقتى ارتىستەرى, ەرلى-زايىپتى ي.موسكۆين مەن ا.تاراسوۆانىڭ سۇيىسپەنشىلىگىن ء«سىزدىڭ بۇل اكتريسا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ الدىڭعى قاتاردا تۇراتىن ساحنا شەبەرلەرىنىڭ ءبىرى ەكەن», دەپ سابەڭە جەتكىزە باستاعاندا بۇكىل زال: «جاساسىن قازاق حالقى! جاساسىن ونىڭ ورگە باسقان ونەرى! جاساسىن قازاق حالقىنىڭ بۇلب ۇلى – كۇلاش بايسەيىتوۆا», دەپتى. جۇرتتىڭ بۇل قولداۋى قۇلاقتارىنا جەتكەندە ولار: ء«بىز قاتەلەسپەپپىز, كۇلاش شىنىندا ۇلى ءانشى ەكەن», دەسىپتى.
قازاق ءانىنىڭ قۇدىرەتتىلىگىن كورنەكتى قالامگەرلەر دە مويىنداعان. ورىستىڭ اتاقتى جازۋشىسى م.گوركي, ا.زاتاەۆيچ جيناپ شىعارعان قازاق اندەرىمەن تانىسقان سوڭ: «قازىر مەنىڭ الدىمدا قازاقتىڭ مىڭ ولەڭىنەن قۇراستىرىلعان جيناق جاتىر. ءبارى دە نوتاعا ءتۇسىرىلىپتى. اۋەندەرىن بايقاپ قاراسام, ادام جانىن تەبىرەنتەتىندەي, بولاشاق موتسارتتارعا, بەتحوۆەندەرگە, شوپەندەرگە, مۋسسورسكيلەرگە جانە گريگتەرگە تاپتىرمايتىن باي قازىنا ەكەن», دەپتى. وسىنىڭ وزىنەن-اق قازاق ءانىنىڭ قانداي ەكەنىن اڭعارۋ قيىن بولماسا كەرەك.
قازاقتىڭ ايتۋلى انشىلەرى ماناربەك ەرجانوۆتىڭ, دانەش راقىشەۆتىڭ, بيبىگۇل تولەگەنوۆانىڭ, جانىبەك كارمەنوۆتىڭ تازا ۇندەرى ۇلتىمىزدىڭ كەڭ تىنىستى ەكەنىن كورسەتەدى.
ءبىز بۇل ويدى نەگە قوزعاپ وتىرمىز. سەبەبى, قازاق حالقىندا ءداستۇر دەگەن ادەمى ۇعىم بار. الداعى حالىق اندەرىنەن باستاپ, حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ, كاسىبي سازگەرلەردىڭ, كەيبىر اۋەسقوي ونەرپازداردىڭ تۋىندىلارى – ءبارى دە ۇزىلمەي كەلە جاتقان ۇلت ساباقتاستىعىنىڭ ونەر ساباقتاستىعىنىڭ دالەلى ەكەنىن نازارعا سالۋ ەدى. سول ۇلى انشىلەردىڭ ءۇنىن تاۋەلسىزدىك تۇسىندا, بيىل ديماش قۇدايبەرگەن قايتا جاڭعىرتىپ, الەمدى وزىنە قاراتتى. بۇل ۇلت ۇرپاقتارىنىڭ اراسىنداعى التىن ارقاۋدىڭ جالعاستىعى, وقتىن-وقتىن قايتالانىپ وتىراتىن قۇبىلىس ەكەنىنە كوزىمىزدى جەتكىزدى. ۇلى امىرە ەۋروپانى ءدۇر سىلكىندىرسە, ونىڭ دارىندى ۇرپاعى ديماش ميللياردتان اسا حالىقتىڭ اۋزىن اشتىرىپ, كوزىن جۇمعىزىپ, وزىنە باۋراپ الدى.
ءبىر زاماندارى امىرەنىڭ داۋسىنا ءتانتى بولعان فرانتسۋزداردىڭ ءبىر كونەكوز كەيۋاناسى ديماشتى كورىپ, و دۇنيەگە اتتانسام, ارمانىم جوق دەيتىن كورىنەدى. بۇعان قالاي سەرپىلمەيسىڭ, سەرگىمەيسىڭ.
ديماشتان كەيىن قۇلدىراپ كەتكەن قازاق ءانىنىڭ بەدەلى ارتتى. سانالى تىڭداۋشى ويلانىپ قالدى. بىراق ويدان-قىردان جيناپ, ءان دەپ ايتىپ جۇرگەندەر ءالى ايىلىن جيا قويماعان سەكىلدى. قالاي دەسەك تە, بۇگىنگى جەڭىل ىرعاقتاعى ءان ۇلت رۋحانياتىنا قوسىلعان ۇلەس, ونى اۋەلەتىپ جۇرگەندەر شىنايى جۇلدىز دەي الماساق كەرەك. ۋاقىت ەلەگى شىنايى ءان مەن شىن ءانشىنى, «جۇلدىزداردى» انىقتاپ بەرەدى. سوندىقتان دا, ۇلت ءۇنىن شىعاراتىن ۇلت ونەرىنە ونەر ادامدارى دا, جالپى جۇرت تا تالعاممەن قاراسا, حالىق قازىناسى ورتايمايدى, قايتا تولا تۇسەدى.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
