07 تامىز، 2017

ۇلتتىڭ ءۇنى

132 رەت كورسەتىلدى

قازاققا ءتاڭىرىم دالاسىنداي كەڭ تىنىستى ءۇندى دە بەرگەن. ساحارانى ساح­نا ەتىپ، اسپانداعى اققۋعا ءۇن قو­سىپ ءجۇرىپ، ءۇمىتىن ۇكىلەگەن جۇرتى­مىز­­دىڭ بويىنداعى كەمەلدىك پەن كە­مەڭگەرلىكتى ارعى-بەرگى تاريحي كە­زەڭدەرگە كوز جىبەرسەڭ، ۇعاسىڭ دا ءتۇ­س­ى­نەسىڭ. 

«ماعان بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي بولادى»، دەپ گ.پو­تا­نين ايتپاقشى، حالقىمىز بار تىر­لىك-تى­نى­سىن اۋەزدى انىمەن، ءنارلى سو­زىمەن ورنەك­تەپ وتىرعان. سونىڭ ءبىر دا­لە­لىندەي، «اقباقاي» ءانىنىڭ ءسوزى «ات قاي­دا اق­با­قايداي شاپپاي جەلگەن، قىز قاي­دا قۇ­داشاداي كوزى كۇلگەن»، دەپ باس­تا­لىپ بارىپ، «مىس تا التىن، جەز دە ال­تىن، التىن دا التىن، ادامدا ءسوز بول­مايدى ايتىلمايتىن»، دەگەن جولدارمەن تۇيىندەلەدى. «اققۇم»، «ارداق»، «سۇر­جەكەي»، «قاناتتالدى» سەكىلدى ان­دەر­دەگى قۇدىرەتتى ءۇن دە بولەك ەستىلەدى. بۇل اندەردى تىڭداعاندا دارحان دالا كوز ال­دىڭا كەلەدى. ونىڭ تابيعاتپەن جاراسىم تاپقان كەيىپتەرى دە ەلەستەيدى. بۇل – اۋەن مەن ءسوز تەڭ تۇسكەندە عانا بولاتىن جايت. 
بۇلار – حالىق اۋەندەرى. ال حالىق كوم­پو­زيتورلارىنىڭ اندەرى دە اسقاق قوي. اسىرەسە، اقان سەرىنىڭ «قاراتورعايى»، «كوك­جەندەتى»، «ماڭماڭگەرى»، «قۇلا­گەرى»، ءبىرجاننىڭ «جانبوتاسى»، «اداس­قاعى»، ابايدىڭ «سەگىزاياعى» – دارا دۇنيەلەر. سول الىپتاردىڭ ءۇنىن وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنان بىلاي قاراي حالىقتىق اسقاق اۋەنمەن جاڭعىرتقان اقسەلەۋ سەيدىمبەك، تۇرسىنعازى راحيموۆ، تۇرسىنجان شاپايلار بولدى. ارينە، كاسىبي كومپوزيتورلاردىڭ ءجونى بولەك. 
ال اسقاق ءۇندى ءاندى التى قىردىڭ اس­تى­نان جەتكىزەتىن ناعىز انشىلەر تىڭ­داۋ­شىسىن سۇيسىنتپەي قويعان ەمەس. سو­لار­دىڭ بىرەگەيى امىرە قاشاۋباەۆ ەدى. ول 1925 جىلى پاريج قالاسىندا وتكەن بۇ­كىل دۇنيەجۇزىلىك كورمەگە قاتىسىپ، «اعاش­اياق»، «قاناپيا»، ء«ۇش دوس»، «بەس قا­راگەر»، تاعى دا باسقا اندەردى ايتىپ، بۇكىل ەۋروپانى سۇيسىندىرگەنى تاريح­تان ءمالىم. كەيىن ۇلى ءانشىنىڭ ءۇنىن جار­قىن شاكارىموۆ تاۋىپ، الماتىعا اكە­لىپ، حالقىمەن قاۋىشتىرعان تۇستا «بەس قاراگەردىڭ» شىرىلى قۇلاقتىڭ قۇ­رىشى­ن قاندىرىپ، ءدان ريزا بولىپ وتىر­عان تۇستا، تۋما تالانت جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ ءبىر قايىرىمىنا قوسىلىپ، كوزىنە جاس العانى بار. جيىلعان جۇرت تا تولقىعان ەدى. 
سول سەكىلدى، ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ءان­شى­سى كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ تۇنىق داۋى­سى تىڭداعان ادامنىڭ جان دۇنيەسىن تە­بى­رەنتپەي قويماعان. بۇل تۋرالى ءسابيت مۇقانوۆ «ەسەيۋ جىلدارى» دە­گەن كىتابىندا ادەمى ايتقان. 1936 جى­ل­ى ماسكەۋدە وتكەن قازاق كوركەم ونە­رىنىڭ دەكاداسىندا ورىستىڭ اتاقتى ار­تىستەرى، ەرلى-زايىپتى ي.موسكۆين مەن ا.تاراسوۆانىڭ سۇيىسپەنشىلىگىن ء«سىزدىڭ بۇل اكتريسا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ الدىڭعى قاتاردا تۇراتىن ساحنا شەبەرلەرىنىڭ ءبىرى ەكەن»، دەپ سابەڭە جەتكىزە باستاعاندا بۇكىل زال: «جاساسىن قازاق حالقى! جاساسىن ونىڭ ورگە باسقان ونەرى! جاساسىن قازاق حالقىنىڭ بۇلب ۇلى – كۇلاش بايسەيىتوۆا»، دەپتى. جۇرتتىڭ بۇل قولداۋى قۇلاقتارىنا جەتكەندە ولار: ء«بىز قاتەلەسپەپپىز، كۇلاش شىنىندا ۇلى ءانشى ەكەن»، دەسىپتى. 
قازاق ءانىنىڭ قۇدىرەتتىلىگىن كورنەك­تى قالامگەرلەر دە مويىنداعان. ورىس­تىڭ اتاقتى جازۋشىسى م.گوركي، ا.زا­تاەۆيچ جيناپ شىعارعان قازاق ان­دەرىمەن تانىسقان سوڭ: «قازىر مەنىڭ الدىمدا قازاقتىڭ مىڭ ولەڭىنەن قۇراستىرىلعان جيناق جاتىر. ءبارى دە نوتاعا ءتۇسىرىلىپتى. اۋەندەرىن بايقاپ قاراسام، ادام جانىن تەبىرەنتەتىندەي، بولاشاق موتسارتتارعا، بەتحوۆەندەرگە، شوپەندەرگە، مۋسسورسكيلەرگە جانە گريگتەرگە تاپتىرمايتىن باي قازىنا ەكەن»، دەپتى. وسىنىڭ وزىنەن-اق قازاق ءانىنىڭ قانداي ەكەنىن اڭعارۋ قيىن بولماسا كەرەك. 
قازاقتىڭ ايتۋلى انشىلەرى ماناربەك ەرجانوۆتىڭ، دانەش راقىشەۆتىڭ، بيبى­گۇل تولەگەنوۆانىڭ، جانىبەك كار­مە­نوۆ­تىڭ تازا ۇندەرى ۇلتىمىزدىڭ كەڭ تىنىس­تى ەكەنىن كورسەتەدى. 
ءبىز بۇل ويدى نەگە قوزعاپ وتىرمىز. سەبەبى، قازاق حالقىندا ءداستۇر دەگەن ادە­مى ۇعىم بار. الداعى حالىق اندەرىنەن باس­تاپ، حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ، كا­سىبي سازگەرلەردىڭ، كەيبىر اۋەسقوي ونەر­پاز­­داردىڭ تۋىندىلارى – ءبارى دە ۇزىلمەي كەلە جاتقان ۇلت ساباقتاستىعىنىڭ ونەر ساباقتاستىعىنىڭ دالەلى ەكەنىن نازارعا سالۋ ەدى. سول ۇلى انشىلەردىڭ ءۇنىن تاۋەلسىزدىك تۇسىندا، بيىل ديماش قۇدايبەرگەن قايتا جاڭعىرتىپ، الەمدى وزىنە قاراتتى. بۇل ۇلت ۇرپاقتارىنىڭ اراسىنداعى التىن ارقاۋدىڭ جالعاستىعى، وقتىن-وقتىن قايتالانىپ وتىراتىن قۇبىلىس ەكەنىنە كوزىمىزدى جەتكىزدى. ۇلى امىرە ەۋروپانى ءدۇر سىلكىندىرسە، ونىڭ دارىندى ۇرپاعى ديماش ميللياردتان اسا حالىقتىڭ اۋزىن اشتىرىپ، كوزىن جۇمعىزىپ، وزىنە باۋراپ الدى. 
ءبىر زاماندارى امىرەنىڭ داۋسىنا ءتانتى بولعان فرانتسۋزداردىڭ ءبىر كونەكوز كەيۋاناسى ديماشتى كورىپ، و دۇنيەگە اتتانسام، ارمانىم جوق دەيتىن كورىنەدى. بۇعان قالاي سەرپىلمەيسىڭ، سەرگىمەيسىڭ. 
ديماشتان كەيىن قۇلدىراپ كەتكەن قازاق ءانىنىڭ بەدەلى ارتتى. سانالى تىڭداۋشى ويلانىپ قالدى. بىراق ويدان-قىردان جيناپ، ءان دەپ ايتىپ جۇرگەندەر ءالى ايىلىن جيا قويماعان سەكىلدى. قالاي دەسەك تە، بۇگىنگى جەڭىل ىرعاقتاعى ءان ۇلت رۋحانياتىنا قوسىلعان ۇلەس، ونى اۋە­لە­تىپ جۇرگەندەر شىنايى جۇلدىز دەي ال­ماساق كەرەك. ۋاقىت ەلەگى شىنايى ءان مەن شىن ءانشىنى، «جۇلدىزداردى» انىق­تاپ بەرەدى. سوندىقتان دا، ۇلت ءۇنىن شى­عاراتىن ۇلت ونەرىنە ونەر ادامدارى دا، جالپى جۇرت تا تالعاممەن قاراسا، حالىق قازىناسى ورتايمايدى، قايتا تولا تۇسەدى. 

سۇلەيمەن مامەت، 
«ەگەمەن قازاقستان»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار