يادروسىز الەم – جاھاندىق قاۋىپسىزدىك كەپىلى

بۇگىن جانە ەرتەڭ استانا مەن سەمەي قالالارىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن يادروسىز الەم قۇرۋ ماسەلەسىنە ارنالعان ەكى كۇندىك اۋقىمدى حالىقارالىق فورۋم وتەدى حالىقارالىق فورۋمعا دايىندىق ويداعىداي كيەۆ قالاسىندا وتكەن سامميتتە قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ بىلاي دەدى: «بيىل سەمەي ياد­رو­لىق سىناق پوليگونىنىڭ جا­بىل­عانىنا 20 جىل تولادى. الەم­دەگى ەڭ ءىرى پوليگون جابىل­عان­نان كەيىن بارلىق ەل يادرو­لىق قارۋدان باس تارتۋ جايلى شەشىم قابىلداي باستادى. قا­زان ايىندا قازاقستاندا «ياد­رو­سىز الەم» دەگەن تاقىرىپپەن حالىقارالىق فورۋم وتكىزىلمەك. بىلتىر ۆاشينگتوندا وتكەن فو­رۋمدا وسى باستامانى العاش رەت كوتەرگەن بولاتىنمىن. قى­زىعۋشىلىق تانىتقان مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىم­دار­دى قازاقستاندا وتەتىن حالىق­ارالىق فورۋمعا قاتىسۋعا شاقى­رامىن». قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن 2006 جىلى ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق رەتىندە قالىپتاستىرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويىلعانى بەلگىلى.بۇرىنعى سەمەي ايماعىنىڭ پوليگوننان زارداپ شەككەن جەرلەرىن ارالاعان بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن سوعىس اتومىنان بەيبىت اتومعا كوشۋ بارىسىنداعى ەلىمىزدىڭ العاشقى قادامدارىنا جوعارى باعا بەرىپ, الەم ەلدەرىن قازاقستاننان ۇلگى الۋعا شاقىردى. سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋى مەن قازاقستاننىڭ ياد­رولىق قا­رۋ­دان باس تارتۋى ادامزات تاري­حىن­داعى ءىرى جا­ڭا­لىق, ۇلكەن ءوز­گەرىس ەدى. مىنە, ەندى استانا, سەمەي جانە كۋرچاتوۆ قالالارىندا سەمەي پو­لي­گونىنىڭ جابىل­عا­نى­نا 20 جىل تولۋىنا وراي «ياد­روسىز الەم» فورۋمى وتكىزىلگەلى وتىر. فورۋم اياسىندا سەمەي قالا­سىندا شەتەلدىك بەلگىلى عا­لىم­دار, الەمدىك دەڭگەيدەگى قو­عام قايراتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋى­مەن ۇلكەن القالى جيىن باستالۋدا. بۇل – حالىقارالىق دەڭ­گەيدەگى ماڭىزدى ساياسي باسقوسۋ. فو­رۋمنىڭ ماڭىزى ەسكەرىلىپ, مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپسى­رۋىمەن قالانى كورىكتەندىرۋ جۇمىستارىنا ۇكىمەتتەن قو­ماقتى قارجى ءبولىندى. فورۋمعا دايىندىق شەڭبە­رىن­دە قالا بويىنشا باستى دەگەن ءۇش نىسانعا كۇردەلى جوندەۋ جۇ­مىس­تا­رى جۇرگىزىلدى. ولار قالا اكىم­دى­گىنىڭ عيماراتى الدىنداعى ور­تا­لىق الاڭ, تۇيەمويناق ارالىن­داعى «ولىمنەن دە كۇشتى» مونۋمەنتى. سونداي-اق «الەم ستەل­لا­سى» ارحيتەكتۋرالىق كەشەنى مەن «اباي جولى» ستەللالارى بوي كوتەردى. ايتا كەتۋ كەرەك, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ تاريحي ماڭىزدى ساپارلارىنىڭ ءبىرى – بەلگيا كورولدىگىنە بارعان كەزدە پرەمەر-ءمينيستردىڭ مىندەتىن اتقارۋشى يۆ لەتەرممەن كەزدەسكەندىگىن بىلەمىز. ەلباسى سول كەزدەرى “ەگموند پالاس” اتتى كورول سارايىنىڭ اۋلاسىندا ياد­رو­لىق سىناق قۇرباندارىنا ەسكەرتكىش اشۋعا قاتىسقان ەدى. بۇل ەسكەرتكىشتى كارى قۇرلىقتىڭ تورىنە ورناتۋ ۇسىنىسىن شىعىس قا­زاق­ستان وبلىستىق مادەنيەت دەپارتامەنتى جاساعان ەكەن. بۇل سەمەيدەگى “ولىمنەن دە كۇشتى” اتتى مە­مو­ريالدىڭ كوشىرمەسى رەتىندە جا­سالعان. باستى ماعىناسى – ادام­زات ءوز قولىمەن جاساعان ز ۇلىمدىقتى ءوز قولىمەن جەڭە دە الادى دەگەندى بىلدىرەدى. مونۋمەنت ءومىر, ءولىم جانە جارقىن بولاشاق دەپ اتا­لا­تىن ءۇش نەگىزگى ۇعىمنان قۇرال­عان. جوعارعى بولىگىندەگى قولادان جاسالىپ, التىنمەن اپتالعان كۇن مەن قىران اشىق اسپان استىندا ەركىن سامعاپ ۇشىپ كەلە جاتقان كۇشتى دە ءور مەملەكەتتىڭ نى­شا­نىن بىلدىرەدى. كۇننىڭ ورتاسىندا بەس ساۋساعى جازىلعان الاقان اتوم بومبالارىنا الەم حالىق­تارى­نىڭ قارسىلىعىن كورسەتەدى. ورتادا قۋراپ تۇرعان اعاش جارى­لىس­تار اكەلگەن تراگەديانى مەڭ­زەيدى. مونۋمەنتتىڭ دىڭگەك تا­سىن­دا جارىلىستاردان زارداپ شەككەن مەم­لەكەتتەر مەن قالالار اتتارى جا­زىلعان. وسىنىڭ ورتاسىنداعى تاقتاعا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ سەمەي پوليگونىن جابۋ جونىندەگى جارلىعىنىڭ قازاق تىلىندەگى التىن جالاتىلعان ءماتىنى ور­نالاسقان. تاستىڭ ۇستىڭگى جاعىنىڭ وڭ قاپتالىنا مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ الەم حالىق­تا­رى­نا ارناعان جول­داۋى قازاق, اعىلشىن جانە فران­تسۋز تىلدەرىندە ويىلىپ جازىلىپتى. وسىلايشا تۇيەمويناق ارا­لىن­داعى «ولىمنەن دە كۇشتى» مو­نۋمەنتىنىڭ كوشىرمەسى بەلگيادا جوعارى باعالانىپ جاتقان كەزدە نەگىزگى نۇسقانىڭ دا كۇتىمگە الى­نۋىن زاڭدىلىق دەپ باعالايمىز. «ولىمنەن دە كۇشتى» مونۋمەنتى تۇيەمويناق ارالىندا 2000 جىلى قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى­نىڭ قۇرمەتتى ساۋلەتشىسى, حالىق­ارا­لىق ابىلاي حان قورىنىڭ پرە­زيدەنتى, شىعىس ەلدەرى ءساۋ­لە­تى حالىقارالىق اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, مەملەكەتتىك «تارلان» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ش.ءۋا­لي­حانوۆ پەن قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى ا.باي­عا­تا­روۆ­تىڭ بىرلەسىپ جاساعان جوباسى بو­لا­تىن. ول 2000 جىلى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن اشىل­دى. بىراق ونىڭ اينالاسىنداعى پو­ليگون زارداپتارى مەن قۇر­بان­دا­رىنا ار­نالعان كومپوزيتسيالىق توپتاعى كەشەن بولىكتەرى ۋاقىت تىعىزدىعىنان جانە قاراجات جەتىسپەۋشىلىگىنەن ىسكە قوسىلماي قالعان ەدى. راۋشان نۇعمانبەكوۆا. سەمەي.