– ناۋقاس توتەننەن كەلدى دەپ ايتا المايمىن. دارىگەرلەر باۋىردا اقاۋ بار دەگەن دياگنوزدى 2009 جىلى قويعان ەدى. جاستىقتىڭ قىزۋى عوي, جانعا باتىپ, قيناماعان سوڭ جۇرە بەردىك. 2012 جىلى «قۇرمانجان داتقاداعى» الىمبەك داتقانىڭ رولىنە كاستينگ جاريالانعان كەزدە باۋىر تسيرروزىنىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىندە تۇرسىز دەگەن ەدى دارىگەرلەر. الىمبەكتىڭ رولىنە ۇمىتكەرلەر وتە كوپ بولدى. بىراق ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى سادىق شەر-نياز «قۇرمانجان – ۇلتتىڭ اناسى, الىمبەك داتقا ۇلتتىڭ تۇتقاسى. بۇل ءفيلمدى قىرعىز حالقى كوپ كۇتتى» دەپ باس كەيىپكەرلەردى سومدايتىن ۇمىتكەرلەردى ۇزاق تاڭداعان عوي. سول ءۇشىن ەل ىشىنە دە بارعان. ۇمىتكەرلەردىڭ ءبىرى بولىپ تىركەلىپ, العاشقى سىناققا قاتىستىق. تاڭداۋ ماعان ءتۇستى. قۇندىز بورىك كيىپ, ساقال-مۇرت قويعان كەيپىمە قاراپ, رەجيسسەر ء«بىز ىزدەگەنىمىزدى تاپتىق» دەپ قىسقا قايىردى.
از ۋاقىت ىشىندە دايىندىق باستالىپ كەتتى. كەيىن رەجيسسەردىڭ ايتۋىنشا, كوميسسيا مۇشەلەرى مەنىڭ كوزىمە نازار اۋدارىپتى. كوزىمنىڭ تۇڭعيىعىنان مۇڭ ارالاس ارمان كورگەن. سوسىن جاسىم دا الىمبەك داتقانىڭ جاسىنا كەلىپ تۇر ەكەن. سونىمەن ءتۇسىرىلىم توبى قىسقا مەرزىمدە كينونى اياقتاپ, تمد ەلدەرىندە, ىستانبۇلدا, بىرقاتار ەۋروپا ەلدەرىندە تانىستىرىلىمى ءوتتى. «وسكارعا» ۇسىنىلدى. ارادا ءبىر جىل وتپەي بۇرىننان اينالدىرىپ كەلە جاتقان اۋرۋ تاعى دا سىر ءبىلدىرىپ, قازان ايىندا ارنايى ۇشاقپەن ماسكەۋگە جەتكىزىلىپپىن. رەسەيلىك دارىگەرلەر العاشىندا «دونور كەرەك» دەگەن. سول-اق ەكەن ەلدە ء«ازيز مۋراديلاەۆقا كومەكتەسەمىز» دەگەن اكتسيا اياسىندا قارجى جينالىپ جاتقانىن جانساقتاۋ بولىمىنەن شىعىپ, ەسىمدى جيعاندا ءبىر-اق ءبىلدىم. كەيىن ءوز-وزىمە كەلگەن سوڭ انام الەۋمەتتىك جەلىلەردە مەنىڭ اتىما جازىلعان اقجارما تىلەكتەر لەگىمەن تانىستىردى. سەنەسىز بە, مەنىڭ ناۋقاسىم تمد-داعى دوستارىم مەن تىلەۋلەستەرىمدى اياعىنان تىك تۇرعىزعان. ماسكەۋ, الماتى, استانا, ەۋروپادا وقىپ, جۇمىس ىستەپ جۇرگەن قانداستارىمىز ەلدەن جىراق جۇرسە دە قالىس قالماپتى. ەل پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ پرەزيدەنت قورىنان وپەراتسيانىڭ العاشقى كەزەڭىن باستاۋ ءۇشىن 500 000 سوم اۋدارىپ, جاعدايىمدى باقىلاۋدا ۇستاعان.
– بىلتىرعى قاراشا ايىنىڭ اياعىندا ءازيز «سوڭعى جانايقاي» سپەكتاكلىندە باستى ءرولدى وينايدى دەگەن اقپارات تارادى.
– ول راس. سپەكتاكل ايگىلى ءارتىسىمىز سۇيمەنقۇل چوكموروۆتى ەسكە الۋ اپتالىعىندا كورسەتىلدى. اتالمىش قويىلىم مەنىڭ سول كەزدەگى كوڭىل كۇيىمە ءدوپ كەلدى. سەبەبى, سۇيمەنقۇل چوكموروۆ تاعدىر-تالايىنا تاپ كەلگەن تاۋقىمەتتى قاسقايىپ تۇرىپ قارسى الدى. بار بولعانى 53 جىل عۇمىر كەشىپ, دۇنيەدەن ءوتتى. بۇل ەكىنشى جاعىنان «قىرعىز ينتەللەگەنتسياسىندا تالانتى, حاريزماسى, سوسىن ادامي قاسيەتى جاعىنان چوكموروۆقا تەڭ كەلەتىن تۇلعا بار ما؟» دەگەن دراماتۋرگتىڭ جانايقايى بولاتىن. شىعارما تەك چوكموروۆقا عانا ارنالعان جوق. قىرعىز كينەماتوگرافياسىنداعى ۇمىت قالعان نەمەسە ەڭبەگى كەش باعالانعان, «قىرعىز كەرەمەتىن» قالىپتاستىرعان جانعا دەگەن نوۆاتورلىق-ەستەتيكالىق جانايقاي بولاتىن.
ماسكەۋدە وتانىڭ العاشقى كەزەڭى ءساتتى ءوتىپ, ترانسپلانتاتسيانىڭ الدىنداعى ءۇزىلىستى پايدالانىپ, ەلگە كەلگەنمىن. اعزا الماستىرۋ – وتە كۇردەلى ءىس. ول تەك ساتتىلىككە عانا باعىنادى. وتا ۇستىندە ويانباي قالۋىڭ دا ابدەن مۇمكىن عوي. ءوزىم بالا جاستان بىلەتىن, ءتىپتى تۇلعاسىنا قاراپ بوي تۇزەگەن حالىق ءارتىسىن قىرعىز ەلى ەسكە الىپ جاتقاندا, اۋرۋحانا توسەگىنە تاڭىلىپ جاتقىم كەلمەدى. تىلەۋىمدى تىلەپ وتىرعان كوپشىلىككە العىسىمدى تەاتر ساحناسىنان ايتقىم كەلدى. رەسەي حيرۋرگيا ورتالىعىنداعى ەمدەۋشى دارىگەرىم وتادان كەيىنگى كەزەڭدە شىعارماشىلىق بەلسەندىلىك تە پسيحولوگيالىق جاعىنان كۇش بەرەتىنىن ايتتى. ساحنا شىمىلدىعى جابىلعان ساتتە كورەرمەن جارتى ساعاتتاي قول سوعىپ تۇرىپ الدى. كەيىن تەاتر اكىمشىلىگى سول كۇندەردەگى قويىلىمعا كورەرمەندەردىڭ وتە كوپ جينالعانىن جانە سونىمەن ءبىر مەزگىلدە ەلدىڭ ءار اۋماعىندا انشىلەر كونتسەرتتەر ۇيىمداستىرىپ, جينالعان قارجىنى مەنىڭ ەم-دومىم ءۇشىن اكتسيا ەسەبىنە اۋدارعانىن ايتتى.
– ءسىز ماسكەۋدە ەم الىپ جاتقان كەزدە اناڭىزبەن تىلدەسكەنىمىزدە وپەراتسيانىڭ ەكىنشى كەزەڭى ىستانبۇلدا جاسالاتىنىن ايتتى.
– وسى جىلدىڭ باسىندا تۇركياداعى ەڭ بەدەلدى «مەموريال» كلينيكاسىندا ماعان ەكىنشى رەت وتا جاسالدى. بىلەسىز بە, وعان دەيىن مەندە باۋىر تسيرروزىنىڭ 4-كەزەڭى دەگەن دياگنوز قويىلعاندىقتان, اعزانى الماستىرۋدان وزگە جول جوق دەگەن ۋاجگە ءوزىمدى مويىنسۇندىرىپ قويعان ەدىم. بىراق ادامنىڭ ەمەس, اللانىڭ دەگەنى بولادى ەكەن. ماعان وتا جاساعان تۇرىكتىڭ اتاقتى دارىگەرى, پروفەسسور-گەپاتولوگ كوراي ادجارلى ء«ازيزدىڭ باۋىرى 4-ساتىداعى تسيرروز دەگەن دياگنوزعا قاراماستان ينتەنسيۆتى تۇردە جۇمىس ىستەي باستادى. ءبىز اعزانى الماستىرامىز دەگەن شەشىمنەن باس تارتا وتىرىپ, باۋىردى ەمدەيمىز» دەگەن قورىتىندىعا كەلدى.
– وسىدان 3 جىل بۇرىن «قۇرمانجان داتقانىڭ» تانىستىرىلىمى ءوتتى. ناۋرىز ايىندا «حابار» تەلەارناسى ارقىلى كورسەتىلدى. ءفيلمنىڭ كاسساسى شىعىندى ەسەلەپ جاپتى دەگەن اڭگىمە بار ەل ىشىندە. سىزدىڭشە, كينوەپوپەيانىڭ فەنومەنى نەدە؟
– بۇل سۇراقتىڭ ءجۇز ءتۇرلى جاۋابى بار. ولاردىڭ بارلىعى قيسىندى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بىراق ءبىر نارسە اقيقات – ادامدار تاريحتان تىرەك ىزدەيدى. ءدال قازىرگىدەي زاماندا بۇل ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. كورەرمەن قۇرمانجان داتقانى دا سونداي سەزىممەن قابىلدادى. رەجيسسەر مەن كوپشىلىكتىڭ كوزدەگەنى ءبىر جەردەن شىقتى. بۇل فيلم قىرعىز كينوسىنىڭ ساتىلاپ دامىپ كەلە جاتقانىن كورسەتتى. مۇنى فەنومەن دەۋگە بولمايتىن شىعار. سەبەبى, فيلمگە پافوس, ساياسات ارالاستىرىلعان جوق. قىرعىز ۇلتىنىڭ قالاۋىن كينو تىلىندە كورسەتتىك.
قىرعىزدىڭ قۇرمانجان داتقاعا دەگەن ىقىلاسى ەرەكشە ەكەنىن بىلەسىز. جاقىندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن ماناستان كەيىنگى «قۇرمانجان داتقا» وردەنى بەلگىلەندى. بۇل وردەن قىرعىزستان تاريحىندا پايدا بولعان جاڭا وردەن ءھام «ماناس» وردەنىنەن كەيىنگى ماراپات. «قۇرمانجان داتقا» وردەنى ءبىرىنشى بولىپ مەركەلگە ۇسىنىلدى.
– ءسىز جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىڭىزدا «قۇرمانجان داتقا» الىمبەك بەينەسى ارقىلى كينوداعى ءوز بەينەمدى دە, تاقىرىبىمدى دا تاپتىم دەپسىز. الداعى ۋاقىتتا كينو مەن دراماتۋرگيانى قاتار الىپ ءجۇرۋ ويدا بار ما؟
– دراماتۋرگيا جانىما جاقىن, زالداعى كورەرمەننىڭ ىقىلاسى جۇرەگىڭە جۇمساق نۇر سەبەلەيدى, ارمانىڭدى قاناتتاندىرادى. ال كينو... ەگەر مۇمكىندىك بولسا, كينو سالاسىندا تاريحي تاقىرىپتارعا بارعىم كەلەدى. ورتالىق ازياداعى قازاق, وزبەك, قىرعىز جانە تۇرىكمەن ءبىر-بىرىمەن قاتار قونعان, اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس ەل. ءبىزدىڭ ءبىر-بىرىمىزدەن ەنشى العانىمىز كەشە عانا عوي. تاريحىمىزدىڭ بەتىن «قاتتىراق ارشىپ جىبەرسەك», ءتۇبىمىز دە, تاريحىمىز دا ءبىر تۋىسقان حالىق بولىپ شىعامىز. ەندەشە تاريحي تاقىرىپتاردا بىزدەرگە نەگە كۇش بىرىكتىرمەسكە؟ ءتول تاريحىمىزدا جولدارىمىزدىڭ تۇيىسكەن جەرلەرىنىڭ كوپ ەكەنىن كەشەگى «قۇرمانجان داتقادا» كوردىك. تەرەڭدەيىن دەسەك, وزگە ەلدىڭ تاريحى. اتتاپ وتەيىن دەسەڭ, وقيعا جەلىسى ءۇزىلىپ كالادى. بۇل, اسىرەسە «قۇرمانجان داتقانى» تۇسىرگەندە بايقالدى. ەگەر, الىمبەك داتقانىڭ تاعدىرىن زەردەلەي بەرسەك, ونىڭ ءومىرىنىڭ قازاق تاريحىمەن ۇشتاسقان تۇستارى وتە كوپ.
– ءسىز «قۇرمانجان داتقاداعى» الىمبەك داتقانىڭ تۇلعاسىنا قانداي دايىندىقپەن كەلدىڭىز؟ سەبەبى, كۇردەلى دە جۇمباق تۇلعا. ول تۋرالى دەرەكتەردىڭ ءوزى ءبىر-بىرىنە كەرەعار...
– ءبىز, قىرعىز-قازاق تاريحىن تاستا ەمەس, جادىندا ساقتاعان حالىقپىز عوي. الىمبەك داتقا – قۇردەلى تۇلعا. وقيعا جەلىسى دايىن بولعانمەن, ونى بويىڭا ءسىڭىرىپ, تولعاتىپ, ءوزىڭنىڭ الىمبەگىڭدى ومىرگە اكەلۋ وڭاي ەمەس. سويلەۋ مانەرى بولەكتەۋ درامالىق وبراز. ايتارىن ءىس-ارەكەتىمەن جەتكىزەدى. داتقانى تولىقتاي اشۋ ءۇشىن 2 ساعاتتىق فيلم ازدىق ەتەدى. سەبەبى, ول قوقان بيلىگى كەزىندە ءومىر ءسۇردى. بار ءومىرى اتتىڭ ۇستىندە, قىلىشتىڭ جۇزىندە ءوتتى. قىرعىزدى ازات, وزىق ويلى ۇلتتاردىڭ قاتارىنا قوسۋدى ارماندادى. كينوكارتينا نەگىزىنەن قۇرمانجان داتقا تۋرالى بولعاندىقتان الىمبەك تۇلعاسى تولىققاندى اشىلدى دەپ ايتا المايمىن. ول جايلى جەكە تاريحي-درامالىق كينوەپوپەيا كەرەك.
– ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ تەاتر, كينو سالاسىنداعى بايلانىسى كەيىنگى كەزدەرى ءۇزىلىپ كالعان ەدى. قىرعىز اكتەرلارىنان تەك ءازيز بەيشەناليەۆتى عانا كورەمىز. ال قازاق-قىرعىز اكتەرلارى قاتىسقان كينولاردى ءبارىمىز ساعىنا باستادىق.
– سۇيمەنقۇل چوكموروۆ قازاق-قىرعىز كينوسىنىڭ باعىنا جارالعان جان ەدى عوي. جاستاي كەتتى. سوڭعى بىرەر جىلدا جاقسى ءداستۇردى جالعاستىرۋدا تالپىنىس بار. قىرعىز اكتەرى ءازيز بەيشەناليەۆ قازاق رەجيسسەرى ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ «مۇستافا شوقايىندا» باستى رولدە وينادى. قازاق اعايىندارى اراسىنان ء«وزىمىزدىڭ ءارتىس تابىلمادى ما؟» دەگەن پىكىردى دە ەستىپ قالامىن.
وتكەننىڭ ونەگەسىنە كوز جۇگىرتىپ كورىڭىزشى. سۇيمەنقۇل چوكموروۆ «كوكسەرەكتە» قالاي وينادى؟ سونداعى كىشكەنە بالا قۇرماش – قامبار ۋاليەۆتىڭ قازاسىنا قىرعىزدا جىلاماعان جان قالمادى. قىرعىز اكتەرى تالعات نىعماتۋللين ەكى ەلدىڭ ورتاق بالاسى بولىپ كەتتى. 1968 جىلى «قازاقفيلم» مەن «قىرعىزفيلم» كينوستۋديالارىنىڭ «قاراش-قاراش وقيعاسى» بويىنشا تۇسىرگەن كينوتۋىندىدا باستى ءرولدى ءبىزدىڭ سۇيمەنقۇل چوكموروۆ جاندىرىپ وينادى. بولات شامشيەۆتىڭ «مەرگەندەرىندەگى» قىرعىز قىزى ايتۇرعان تەمىروۆانى قازاقتىڭ ءالياسىنىڭ اۋزىنان ءتۇسىپ قالعان سىڭارى ەمەس دەپ كىم ايتا الادى؟ ارادا شيرەك عاسىر وتپەي جاتىپ ءبىز نەگە بوتەن بولىپ كەتتىك؟ وزبەكستان كەشەگى كسرو كەزىندە ورتالىق ازيا ەلدەرى كينويندۋسترياسىنىڭ ورتالىعىنا اينالعان ەدى. قازاق-قىرعىز رەجيسسەرلەرىنىڭ ورتاق تۋىندىلارى تالاي ەلدە جۇلدە الدى. بىزگە الدىڭعى بۋىن اعالار ءداستۇرىن قولعا الاتىن كەز جەتتى. كينونىڭ تاعدىرىن پروكات شەشەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل جاعداي كينوگەرلەردىڭ پايداسىنا شەشىلەر ەدى.
كينودا قارجى دا جاعدايدى وڭالتا المايتىنىن كورىپ وتىرمىز. ەۋروپاداعى دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى كينوسىن الەمدىك نارىققا شىعارا الماي وتىر. دەمەك, جەكە-دارا ەشتەڭەنى شەشە المايمىز. سول سەبەپتى قازاق, وزبەك, قىرعىز اكتەرلارى باس قوسقان, ورتاق تاريحىمىزدان سىر شەرتەتىن كينو تۇسىرۋگە تاعدىر مۇمكىندىك بەرسە ەكەن دەپ تىلەيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ساباەۆا
الماتى – بىشكەك – الماتى
