«قازاقستاندىقتار – بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت. قازاقستاندىق بىرتەكتىلىكتى ودان ءارى نىعايتۋ قاجەت. بارلىق ازاماتتار قۇقىقتىڭ ءبىر كولەمىن پايدالانۋى, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءبىر جۇگىن ارقالاۋى جانە تەڭ مۇمكىندىككە قولجەتىمدىلىكتى يەلەنۋى كەرەك. ءبىز ءوزىمىزدىڭ تۇراقتىلىق جانە كەلىسىم مودەلىن دامىتۋدا ايتارلىقتاي تابىستارعا جەتتىك», دەگەن ەدى ەلباسى ن.نازارباەۆ. وسى تالاپتى ىسكە اسىرۋعا ىقپال ەتەتىن اتالمىش رەفورما تۇبەگەيلى وزگەرتۋلەردىڭ ءتورتىنشى باعىتى بولىپ تابىلادى. مۇندا جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار شەڭبەرىندە بارلىق قازاقستاندىقتارعا ورتاق «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنا ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. سونىڭ ىشىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «ۇلكەن ەل – ۇلكەن وتباسى» جوباسى حالىق اراسىندا كەڭىنەن تارالىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ قولداۋىنا يە بولۋدا. وسى باعىتتا ۇيىمداستىرىلىپ جۇرگەن بارلىق شارالار قازاق ەلىنىڭ ساۋلەلى شاڭىراعىنىڭ استىندا ەلباسىنىڭ بولاشاقتىڭ بىرتەكتى ۇلتىن قۇرۋ تۋرالى تالابىنىڭ ورىندالۋىنا ىقپال ەتەدى. وعان بيىلعى شىلدە ايىندا استانا قالاسىندا وتكىزىلگەن قازاقستان ەتنوستىق تەاترلارىنىڭ V رەسپۋبليكالىق فەستيۆالىن دە ەنگىزۋگە بولادى. بۇل ءىس-شارانىڭ ماقساتى ەلدەگى ەتنوستاردىڭ بىرتەكتىلىكتى قۇرۋىنا ىقپال ەتەتىن مادەني جانە تىلدىك الۋان تۇرلىلىگىن ساقتاۋ, ەتنوسارالىق توزىمدىلىكتى نىعايتۋ, قازاقستان حالقىنىڭ مادەنيەتارالىق بايلانىستاردى ودان ءارى دامىتۋعا باعىتتالدى.
فەستيۆالعا قاتىسقان قازاقستاندىق ەتنوستىق تەاترلاردىڭ قاتارىندا رەسپۋبليكالىق اكادەميالىق نەمىس دراما تەاترى, رەسپۋبليكالىق اكادەميالىق كورەي مۋزىكالىق كومەديا تەاترى, ق.قوجامياروۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق ۇيعىر اكادەميالىق مۋزىكالىق-كومەديا تەاترى, استانا جاستار تەاترى, اقمولا وبلىستىق ورىس دراما تەاترى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق وزبەك دراما تەاترى, استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ م.گوركي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق ورىس دراما تەاترلارى بولىپ, ولار ءا.كەكىلباەۆتىڭ, ا.وستروۆسكيدىڭ, ل.سولوۆەۆتىڭ, ي.گەتەنىڭ, تسوي ەن گىننىڭ شىعارمالارىن ساحنالادى.
ادامداردىڭ بىرتەكتى بولىپ ۇيىسۋىنا, بىرەگەي ماقساتقا جۇمىلۋىنا اسەر ەتەتىن ورتاق تابىس, ورتاق جەڭىس ەكەنى بەلگىلى. بۇگىنگى قازاقستاندىقتار تولاعاي تابىستارعا قول جەتكىزىپ جۇرگەن سپورتشىلارىمىزدى جاپپاي ماقتان ەتىپ, ولاردىڭ ەسىمدەرىن جاس ۇرپاقتىڭ جۇرەكتەرىنە ءتۇيىپ جۇرگەندەرىن كورگەندە دە قۋانىش سەزىمىنە بولەنەسىڭ. ماسەلەن, كۇنى بۇگىنگە دەيىن كاسىبي بوكستا جويقىن جەڭىستەرىمەن تانىلعان اتاقتى جەرلەسىمىز, بارلىق قازاقستاندىق جاس جەتكىنشەكتەردىڭ كۋميرى – گەننادي گولوۆكيننىڭ اسسامبلەيانىڭ حح سەسسياسىندا ايتقان: «مەنىڭ اكەم – ورىس, شەشەم – كورەي, ءوزىم – قازاقپىن, ال بارلىق جەڭىستەرىمدى مەن ءوزىمنىڭ ەلىمە, حالقىما, پرەزيدەنتىمە ارنايمىن», دەگەن سوزدەرى جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ دە جۇرەگىنە جىلى ءتيدى. وسىنداي ورتاق ماقتانىشتارىمىزدىڭ قاتارىنا اسپان استى ەلىندەگى ميللياردتاردىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ العان اتاقتى ءانشىمىز ديماش قۇدايبەرگەندى دە قوسۋعا بولادى.
بۇگىنگى كۇنى ونىڭ ەسىمىن دە بارلىق قازاقستاندىق جەتكىنشەكتەر ماقتان تۇتىپ, جۇرەكتەرىنە ءتۇيىپ العان. استانادا بولعان كونتسەرتىنە قازاقستاندىق بارلىق ەتنوستاردىڭ وكىلدەرى دە تالاسا-تارماسا بارىپ جاتقاندارىن كورىپ, ۇلتتىق بىرتەكتىلىكتىڭ كورىنىسى وسىنداي-اق بولار دەپ قۋاندىق.
ۇلتتىڭ ۇيىسۋى جەتىستىك پەن جەڭىستە عانا ەمەس, ورتاق قايعى مەن ورتاق قاسىرەتتەردە دە كورىنەدى. وندايلاردىڭ بەتىن اۋلاق قىلسىن دەسەك تە كەي-كەيدە وت پەن سۋدان, ءزىلزالا مەن جول اپاتتارىنان كەلەتىن كەسەلدەر حالقىمىزدىڭ باسىنا اۋىر قاسىرەتتەر ءتوندىرىپ كەتەدى. مىنە, وسىندايدا دا قازاقستاندىق بىرتۇتاستىقتىڭ كورىنىسىن ايقىن كورىپ قالامىز. سۋعا باتىپ بارا جاتقان قازاق بالاسىن قۇتقارعان ورىس جىگىتى نەمەسە جالىنداعان ءورتتىڭ ورتاسىندا قالعان ورىس نەمەسە باسقا ەتنوس بۇلدىرشىندەرىن باسىن بايگەگە تىگىپ قۇتقارعان قازاق جىگىتى جانە ت.ب. تۋرالى ەستىپ-بىلگەندە ەرەكشە قۋانىپ قالاسىڭ. بۇل دا سول – ءبىر-ءبىرىمىزدى بولمەي, بىرەگەي ۇلت بولىپ ۇيىسا باستاعانىمىزدىڭ كورىنىسى سياقتى.
ورتاق قاسىرەتتەردىڭ قاتارىنا وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى مىڭداعان ادامداردى جازىقسىز جازاعا ۇشىراتقان رەپرەسسيانى دا اتاۋعا بولادى. قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇرىنعى كسرو قولاستىندا تۇرعان جۇزدەگەن حالىقتاردىڭ ۇلدارى مەن قىزدارى جازىقسىز جازاعا ۇشىراپ, قاندى يمپەريانىڭ نىعايۋى ءۇشىن, جەكە ادامنىڭ بيلىگىنىڭ بەكي ءتۇسۋى ءۇشىن قۇربان بولىپ, ازاپپەن ءولتىرىلدى نەمەسە ۇزاق جىلدار لاگەرلەردە ازاپ شەكتى. سونىڭ ءبىرشاماسى قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقان «كارلاگ», «ستەپلاگ», «الجير»-دە بولدى. سونداي-اق, تۇتاس حالىقتار تۋعان جەرلەرىنەن كوشىرىلىپ, اۋىر دا ازاپتى ساپار كەشىپ, قازاقستانعا جۇك ۆاگوندارىمەن جەتكىزىلدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى وسى قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ ماقساتىمەن جىل سايىن حالىقارالىق «تاريحتان تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم» اتتى فورۋم وتكىزىپ, وندا قۇربانداردى ەسكە الىپ, ولاردىڭ رۋحتارىنا تاعزىم ەتۋدى ۇدايى ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. حالىقارالىق دەڭگەيدە وتەتىن بۇل شارالار دا قازاقستاندىقتاردىڭ ۇيىسا تۇسۋىنە ىقپال ەتىپ, قاسىرەتتى زۇلماتتىڭ زارداپتارىن ەسكە الىپ, ەندى قايتالانباۋىن تىلەگەن ورتاق نيەتتەستىك ءوزارا ۇيىستىرۋدا. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: ء«اربىر جۇرت تاريحتان وزىنشە تاعىلىم الادى. وتكەن حح عاسىر حالقىمىز ءۇشىن قاسىرەتكە تولى, زوبالاڭ دا زۇلمات عاسىر بولدى. ءبىز تاريحتىڭ ساباعىن ايقىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك», دەگەن سوزدەرىن باسشىلىققا العان فورۋمدى ۇيىمداستىرۋشىلار وزدەرىنىڭ ۇندەۋلەرىندە: «تاريحي زەردە حالىقتىڭ قوعامدىق ساناسىنىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ايتامىز! ەسكە الۋ كۇنى – قازاقستاننىڭ كوپەتنوستى جاسامپاز حالقىنىڭ ورتاق تاريحىن قۇرمەتتەۋى جانە ەستە ساقتاۋى. ەسكە الۋ كۇنى – ميلليونداعان ادامداردىڭ ءومىرىن قۇربان ەتكەن توتاليتارلىق رەجىمنەن شىعۋدىڭ سيمۆولى. قازاقستان حالقى ءۇشىن ەسكە الۋ كۇنىنىڭ ماعىناسى تەرەڭ. ءاربىر ەتنوس, ءاربىر وتباسى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ زاۋالىنا ۇشىرادى. ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ازاماتتىق پارىزى – سول قاسىرەتتى كەزەڭنىڭ تاريحي تاعىلىمىن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا جەتكىزۋ, بىرلىك پەن كەلىسىمدى قاستەرلەۋگە باۋلۋ» دەپ اتاپ كورسەتتى.
سول زوبالاڭ جىلداردا قازاق حالقى جەر اۋدارىلعان 1,5 ملن نەمىس, پولياك, كورەي, چەشەن, تۇرىك, گرەك جانە باسقا دا ەتنوستاردىڭ وكىلدەرىن باۋىرىنا باستى. سودان بەرى ءبىزدىڭ قاسيەتتى جەرىمىزدە بارلىق ەتنوستاردىڭ تاتۋلىق پەن بىرلىكتە ءومىر ءسۇرۋىنىڭ نەگىزدەرى قالاندى. بۇگىنگى كۇنى قازاقستانعا سول ناۋبەتپەن كەلگەن ەتنوستاردىڭ ۇرپاقتارى قازاق حالقىنا ريزاشىلىعى مەن العىسىن ايتىپ جاتادى. بۇل دا بولسا ءبىزدىڭ ۇلتتىق بىرتەكتىلىگىمىزگە قىزمەت ەتىپ وتىرعان تولىمدى فاكتور. قازاق «تاسپەن ۇرعاندى اسپەن ۇر» دەپ ءجۇرىپ, ءوزىنىڭ بولاشاعىنا, كەلەر ۇرپاعىنا ەجەلدەن جايلى ءومىر, بەيبىت تۇرمىستىڭ نەگىزىن قالاعان. كەكشىلدىكتى كوپشىلدىككە, اشۋدى اقىلعا جەڭگىزۋىنىڭ جانە وسىنداي كەڭپەيىلىنىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ نەسىبەسى دە مولايىپ, ەلى امان, جۇرتى تىنىش بولىپ, بولاشاققا باتىل قادام باسىپ كەلەدى.
ايتا كەتەتىن جايت, وسى رەفورمانى زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازاقستان پارلامەنتى ءبىرشاما زاڭدار قابىلدادى. سونىڭ ىشىندە «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى» تۋرالى زاڭعا ۇيىمنىڭ ينستيتۋتتىق ءرولىن كۇشەيتەتىن, قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىك ءۇشىن جاعدايلار جاسايتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. سونداي-اق, «قايىرىمدىلىق تۋرالى» جاڭا زاڭ ىلەسپەسىمەن بىرگە قابىلداندى. وندا ۇلت جوسپارىنىڭ وسى قادامىن جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەپ, قايىرىمدىلىق ىستەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرىلدى.
بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك قادامىن ىسكە اسىرۋعا بەرىك قۇقىقتىق نەگىز بولاتىن وزگەرىس «مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋلاردا ايقىن كورىندى. مۇندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەردى پايدالانۋ تارتىبىندەگى قۇزىرەتى ناقتىلانعان. سونداي-اق, زاڭدا قارۋلى كۇشتەردىڭ قۇرامالارىندا, اسكەري بولىمدەردە مەملەكەتتىك تۋ مەن ەلتاڭبانى پايدالانۋ (ورناتۋ, ورنالاستىرۋ) ءتارتىبى جالپى اسكەري جارعىلارعا سايكەس ايقىندالاتىنى جانە ت.ب. كورسەتىلگەن.
ءسويتىپ, ۇلت جوسپارىنىڭ ءتورتىنشى باعىتىن ىسكە اسىرۋ بىرىزدىلىكپەن جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ونىڭ ناتيجەلەرى بۇگىنگى كۇنى جاپپاي كورىنىس بەرىپ, ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن تىنىشتىعىنا ەلەۋلى ۇلەس قوساتىندىعىن كورسەتۋدە.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
