ايماقتىڭ ابىزى

وتەجان الشىمباەۆ اقساقال تۋرالى وي-تولعاۋ «تۇتقا», «ەل تۇتقاسى» دەگەن قازاقتىڭ قاسيەتتى سوزدەرى وزدە­رىنىڭ تەرەڭ ماعىنالى, قاسيەتتى ۇعىمدارىمەن ماعان تىم ەرتەدەن تانىس ەدى. ەلگە تۇتقا بولا الار­لىق قايراتكەر مەملەكەت دارە­جەسىنە قانداي قاجەت بولسا, جەكە ايماقتارعا, ءتىپتى شاعىن اۋىلعا دا سونشالىقتى قاجەت ەكەنىن بايقاپ ءجۇرمىز. ولارسىز ەل ەل بولا المايدى ەكەن. مەن وسى ماقالادا سونداي ادامداردىڭ ءبىرى تۋرالى ايتپاق­پىن. بۇل كىسى قيىن كەزدە ماڭ­عىستاۋ بۇيداسىنىڭ ءبىر شەتى قو­لىندا بولعان, حالقىمىزدىڭ مۇ­ڭى مەن زارى جۇرەگىنەن وتكەن قايراتكەر بولاتىن. ...1958 جىلى ونجىلدىق مەكتەپتى اياقتاپ, وسى ولكەدە مامان­دىق الۋعا مۇمكىندىك بەرگەن العاشقى وقۋ – جۇرگىزۋشىلىك كۋرس­­قا تۇستىك. ونى 1959 جىل­دىڭ ماۋ­سىمىندا ءبىتىرىپ, تاۋ­شىق اۆتوبا­زاسىنا از عانا ۋا­قىت, ودان ماڭ­عىستاۋ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە جۇرگىزۋشى بولىپ ورنالاس­تىم. ماڭعىس­تاۋ­داي بايتاق ەلدى باسقارىپ وتىرعان اۋداندىق پارتيا كوميتەتى باسشىسىنىڭ جاپ-جاڭا گاز-69 ماشيناسىنا يە بولۋ جاس بالا ءۇشىن ماقتانارلىق دارەجە ەدى. وسى جەردە وقىعان, ءبىلىمدى اعالاردان تاربيە الىپ, ادامدار­عا, جاس جىگىتتەرگە ارتىلار سەنىم ءتۇر­لەرىمەن تانىس بولا باستادىق. كىسىلىك مەكتەپتەن وتكەندەي بولدىق... ماڭعىستاۋلىقتار قازاق­ستان­­­نىڭ ەڭ قيىر شەتىندە جات­قان تەمىر جولى مەن اۆتوموبيل جولى جوق, راديوسى مەن تەلە­فونى دا تۇسىنىكسىز, سۋى مەن وتى­نى دا تاپشى, وزەن اقپاي­تىن, ەگىن شىق­پايتىن جەردە ءومىر سۇرەتىن جاندار. بىراق ولاردىڭ وزدەرىنە دە, ءوز ولكەسىنە دە وكپەسى جوق بولا­تىن. قاجەت بولسا ەلىن قورعاۋ ءۇشىن قولىنا نايزاسىن الىپ زەڭ­بىرىككە قارسى شاباتىن بابالا­رىمىز سولاي وتكەن. ءيا, پاتشا وكىمەتىنە قار­سى 1870 جىلعى يسا-دوسان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى, كەڭەس وكىمە­تىنە قارسى بىرنەشە رەت بولعان «ادايلار كوتەرىلىسى», 1988 جىل­عى «جاڭاوزەن ەرەۋىلى» سەكىلدى قوزعالىستار حالقىمىزعا تاۋەل­سىزدىك پەن ۇلت نامىسى سياق­تى قاسيەتتى ۇعىمداردى ەسكە سالۋمەن بولدى ەمەس پە. بۇل وقي­عالار حالىق بولمىسىن سەرگەك ۇستاۋعا قالىپتاستىردى... وسىنداي توڭكەرىسشىل مىنەز­دە­رى­نىڭ اسەرىنەن بولسا كەرەك, كە­ڭەس وكىمەتى ماڭعىستاۋ ايماعىنا ءبىرىنشى باسشىلاردى كىلەڭ باسقا جاقتاردان قويدىراتىن ەدى. ءۇشىن­­شى, كەيدە ەكىنشى دارەجەدەگى باسشىلار عانا جەرگىلىكتى ادامداردان تاڭدالاتىن... سولاردىڭ ءبىرى وتەجان الشىمباەۆ اعا ەدى. مەن جۇرگىزۋشى بولىپ ورنالاس­قان كەزدە وتەكەڭ ماڭعىستاۋ اۋدان­دىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشى­سى-تىن. ءبىز وتەجان اعانى سول 1960 جىلدان بەرى بىلەمىز. وسى ەلۋ جىل ىشىندە العىرلىعى مەن ساياساتكەرلىگى, ءبىلىمى مەن ونەرى ار­قا­سىندا وتەكەڭ ءوز ەلىنىڭ شىل­بى­رىنان قول بوساتقان ەمەس. ول ۇستاعان تىزگىن حالقىنىڭ تىنى­سىن تارىلتپادى, قامشىسى حال­قىنىڭ ساۋىرىنا باتپادى. ول تەك قانا اكىم ەمەس – حالقىنىڭ اقىلشىسى دا, ەل ونە­رىنىڭ قامقورشىسى دا بولا بىلگەن كىسى. شەشەن دە, ويلى سويلەيتىن وتەجان اعا باسقا ونەرلەردەن دە قۇر بولمايتىن. مەن بىلگەندە وتەكەڭ الدىمەن اقىن بولاتىن. جەرگىلىكتى جىر سۇلەيى ساتتىعۇل جانعابىلوۆ ولەڭ­دەرىن اۋەلى وسى كىسى وقىپ, پىكىرىن بىلەدى ەكەن دەپ ەستيتىنبىز. وتەكەڭ اقىندىق قالا­مىن جاسى توقسانعا كەلگەن قازىرگى شاعىندا دا قولىنان تۇسىرگەن جوق. ول تەك اقىن ەمەس, ونەر زەرتتەۋشىسى, ساراپشى دا. ءبىر كۇنى ماشينا ىشىندە كەلە جاتىپ قاسىنداعى كىسىگە (كىم ەكەنىن ۇمىتىپپىن) قۋاندىق شاڭعىت­باەۆ دەگەن اقىننىڭ ولەڭىن جاتقا ايتىپ, تاڭدانا, اسەرلەنە تالداپ كەلە جاتقانى ەسىمدە قالىپتى. وتەكەڭ­نىڭ: «قۋاندىق اقىن تاماشا ليريك قوي», دەپ تامسانعانى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. مۇمكىن, كەيىن اقىن اتانعان بىزگە, ولەڭ وقۋدىڭ ادام جانىنا كەرەكتىگى, وقىپ قانا قويماي, ءار ءسوزدىڭ ءدامىن الا ءبىلۋ قاسيەتى اسىلى, وسى وتەكەڭنەن جۇققان بولار؟.. ءبىز بىلەتىن وتەكەڭ جاس بولىپ كورمەگەن سەكىلدى. جىگىت كەزىن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارپالىسىمەن وتكىزگەن ول ەلىنە بىردەن ەرجەتىپ ورالعانداي. قالاي جاس بولسىن؟ جاستىق قىزىعىن قىزىقتاتار زاما­نى بولدى ما؟ توڭكەرىس, ونىڭ سوڭىنان ەل باسىنا تۇسكەن زاۋال جىلدار, سوعان ىلە-شالا جالعاسقان سوعىس, شىبىنداي قى­رىلىپ جات­قان زامانداستا­رىنىڭ تاعدىرى – وسىلاردىڭ بارلىعى ويلى كىسىنى جاستىق جايباراقات­تىقتان ەرەسەكتىك سەرگەكتىككە بىردەن كوتەرىپ تاستاعان بولار. باسقا تۇسكەن زامان ويرانى مەن وكىمەت وزبىرلىعى تالاي-تالاي ويلارعا دا جەتەكتەمەدى دەيمىسىڭ؟ ...ءبىز بىلەتىن وتەكەڭ قاتە باسىپ تا كورمەگەن بولار. ولاي ىستەۋگە قاقىسى دا بولماعان سەكىلدى. تۋعان جۇرتى وكىمەتتىڭ قاھا­رىنا ۇشى­راپ, بۇل ەلدەن باس­شىلىققا ادام ۇسىنىلىن­با­سىن دەپ قۇپيا قاۋلى شىعارىپ, ۇزاق جىلدار بويى كىم قاشان قاتە قادام باسادى دەپ اڭدىپ وتىرعان اجداھانىڭ اۋزىندا ءومىر سۇرگەن جانعا ءبىر قادامىن قاتە باسۋعا بولا ما؟ ...ءبىز بىلەتىن وتەكەڭ بايلىققا دا قىزىقپاعان سەكىلدى. تۇركىمەن­ستان قۇمدارىنان استراحان مەن اتىراۋعا دەيىنگى, كاسپي تەڭى­زىنەن ارال تەڭىزىنە دەيىنگى كەڭ القاپتى مەكەندەپ جاتقان باۋىر­لارىنىڭ ءوز مالىن ءوزى ازىق ەتە الماي, ءتىپتى اڭىنا دەيىن اۋلاۋعا تىيىم سالىن­عان زاماندا ءبىر شاڭىراقتىڭ ەمەس, تۇتاس ەلىنىڭ اشقۇرساق ءومىر سۇرگەن كەزى دە ونىڭ كوز الدىندا ءوتىپ ەدى. ءبىر وتىرىستا ءبىر قويدىڭ ەتىن جالعىز ءوزى تۇگەل تاۋىسىپ كەتە بەرەتىن ەرلەرىنىڭ ءبىر تويىنىپ تاماق ىشە الماعانى ويلى كىسىنىڭ جانىنا باتپادى دەيمىسىڭ؟ قىز-كەلىندە­رىنىڭ, اپا-جەڭگەلەرىنىڭ ءيىنى ءبىر بۇتىندەلمەي, جىرتىق كۇپى­مەن ءومى­رىن وتكىزگەنى ونىڭ جانىن جارا­لامادى دەيمىسىڭ؟ مۇنداي جاعدايلار ازامات رەتىندە وتەكەڭنىڭ تالاي رەت جانىن دا جارالاعان, ەل باسشىسى رەتىندە تالاي رەت ارىن دا ازاپتاعان بولار. باسقا جۇرت جاپپاي جوعارى ءبىلىم الىپ جاتقاندا قيان شەتتە قالعان بۇل ولكەنىڭ نەبىر تالانت­تى جاستارىنىڭ قوي سو­ڭىندا ءجۇرۋى دە ەل باسشىسىنىڭ ساناسى­نا سالماق تۇسىرمەدى دەيمىسىڭ؟ وتەكەڭە ومىردەن وسىنداي «سىبا­عالار» ءتيدى. ول بار ءومىرىن حالقىمەن بىرگە ءومىر اۋىرتپا­لىعىن ارقالاي ءجۇرىپ وتكىزدى. سونىمەن بىرگە ارقاسىندا تۇرمىس جۇگى بولعان وعان ەلدىڭ جۇباتۋ­شىسى ءارى قامقورشىسى بولۋ مىندەتى قوسا جۇكتەلدى. ءوز وشاعىمىزدان ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەلىك... ماڭعىستاۋ ەلىنىڭ 60-شى جىل­داردان باستاپ جاعدايى تۇزەلە باس­تاعان بولاتىن. جەتىباي مەن وزەن مۇنايى حالىققا كيىم بولىپ يىعى­نا جابىلىپ, نان بولىپ قارنىن تويعىزىپ, اقشا بولىپ قالتاسىنا قۇيىلىپ جاتتى. شا­رۋالارعا دا ازدى-كوپتى مال بىتە باستادى. ءبىزدىڭ اكەمىز سول جىل­دارى «جىلقىلى باي» اتانىپ, جاڭاوزەن قالاسى ماڭىندا تۇرا­تىن. مال وكىمەت رۇقسات ەتكەن مولشەردەن كوپ بول­ماۋعا ءتيىس. تىركەلگەن تۇياققا شارۋا «ەت سالىعىن» تولەيدى. وكىمەتتىڭ ەت جوسپارىن ورىنداۋ – باسشىلار ءۇشىن زاڭ. وتەجان الشىمباەۆ سەكىلدى ويلى باسشىلار جەكەشە مەن وكى­مەت­تىڭ قامىن جاراستىرا ويلاي­تىن. ءبىر جولى اكەم وتەكەڭنىڭ سۇراۋى بويىنشا (جاڭاوزەن قالا­سىنىڭ جوسپارى ورىندالماي جاتسا كەرەك) ەكى تونناعا جۋىق ەت تاپسىر­عانىنا ء(ۇش جىلقى, ءبىر تۇيە) كۋا بولىپ ەدىم. وتەكەڭ ريزاشىلىعىن بىلدىرگەندە اكەم: «بۇل مالدار سىزدەردىڭ ارقالارى­ڭىز­دا ءوسىپ, كو­بەيىپ جاتىر. ميليتسيا جىبەرىپ, كۇندە قوقاڭداپ وتىرساڭ, بايتال تۇگىل باس قايعى بولار ەدى. قايتا سىزدەرگە راحمەت, جەرگە يە, ەلگە تۇتقا بولا الدى­ڭىزدار», – دەپ جاۋاپ قاتىپ ەدى. ول كەزدە كوپ مال ۇستاۋعا تىيىم سالىنعان. زاڭدى ورىنداۋ وتەكەڭ سەكىلدى جەرگىلىكتى وكىمەت ادامدارىنىڭ قولىندا. مەنىڭ اكەم سەكىلدى ازدى-كوپتى مالى بار جەكەشەلەر قوزى-لاعى جوق تانىس­تا­رىنىڭ اتتارىنا جازدىرىپ, وكىمەت زاڭىن اينالىپ ءوتىپ جاتاتىن. وتەكەڭدەر سوعان جول بەرەتىن. ءبىرىنشى رەت وتەكەڭدى «ەل تۇت­قاسى» دەگەن ءسوزدى مەن اكەمنەن سول كەزدەردە ەستىپپىن. و كىسىنىڭ ءتۇسى­نىگىنشە, ەل بيلىگى وتەكەڭ سەكىلدى كىسىلەردىڭ قولىندا تۇرعاندا وكىمەت قاھارى دا, زاڭ قاتتىلىعى دا, زامان دا قاۋىپتى ەمەس ەكەن. زاڭدى دا, زاڭنان اۋىتقۋشىلىق­تى دا اقىل­مەن باسقارا بىلسە – بيلىك باسىن­داعى قايراتكەر ونەرى سول ەكەن. سونداي جاندار «ەل تۇتقاسى» اتالادى ەكەن... ءومىر بويى ەل باسقارسا دا حالقىنان دا, وكىمەتتەن دە ءبىر اۋىز قارعىس ەستىمەي, وسى جىلى توقسا­نىنا جەتكەن وتەكەڭ اسىلى, وتە ونەرلى جان بولسا كەرەك. قازاق بايتاعىندا كەيبىر ۇرداجىق باس­شى­لاردىڭ: «اناۋ ماعجاننىڭ ولەڭىن وقىپتى, مىناۋ بۇقاردىڭ ءسوزىن توقىپتى...» – دەپ ايىپتاپ, تالايدى جەر اۋدارتقان مىسالدا­رى تولىپ جاتىر ەمەس پە؟ ماڭعىستاۋ جەرى ەسكەرتكىشتە­رىنىڭ دە, سان قىرلى ونەرىنىڭ دە قايماعى بۇزىلماي, مىناۋ ەگەمەن زامانىمىزعا امان جەتكەنىن ءبىز ماقتان تۇتامىز. ولار ەندى قازاق بولمىسىن قايتادان قالىپتاستى­رۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ جاتىر. اۋليەلى جەردى ءبىر كورىپ قايتۋعا, بەكەت اتا سەكىلدى كيەلى بابا با­سىنا سوعىپ رۋحاني تازارىپ قاي­تۋعا بار قازاق بالاسى نيەتتى. بۇل قۇبىلىستى ءبىز تەگىن نارسە دەپ ويلامايمىز. حالىق مۇراسىن, ەل كيەسىن اللا تاعالانىڭ العاش­قى بەرگەن قالپىندا ۇستاپ تۇرعان, ساقتاپ قالعان ءبىر كۇش بار ەدى. سول كۇش, سول كيە وتەجان ال­شىم­باەۆ سەكىلدى حالىق اراسىنان شىعىپ, حالىقتىڭ مۇڭى مەن قاسىرەتىن قانىپ ىشكەن, ءوز باسىنا حالىق مۇقتاجىنان باسقا ەشتەڭە ىزدەمەگەن اسىل ازاماتتارىنىڭ ەڭبەگى دەپ ويلايمىز... ماڭعىستاۋ كەڭەستىك زامان كەزىندە بۇرىن اقىنى بولماعان ەل سەكىلدى ەدى. باسپا بەتتەرىنەن, تەلەراديو حابارلارىنان ماڭعىس­تاۋ­لىق ءبىر دە ءبىر اقىننىڭ اتى اتالماي­تىن. تەك قانا كوزدەرى ءتىرى بولعاسىن ساتتىعۇل مەن تۇمەن اقىندى ەل امالسىز تانيتىن. ساتەكەڭ وتەجان اعاعا كەلىپ تۇراتىن, ۇزاق اڭگىمەلەسەتىن. ءبىر جاققا بارعىسى كەلسە وتەكەڭنەن: «ماعان سايىندى بەرشى», - دەپ مەنى سۇراپ الاتىن. وتەكەڭ – جان-جاقتى ونەرلى ادام. سوندىقتان بولار, بارلىق ونەرلى ادامدار تەك قانا وتەجان اعانى جاعالاۋشى ەدى. ماڭعىستاۋ جەرىمەن تانىسۋعا كەلگەن تولەگەن ايبەرگەنوۆ پەن ءشامشى قالدايا­قوۆ سەكىلدى ازاماتتار وتەكەڭدى اعالاپ وتكەنى تەگىن ەمەس. وتەكەڭنىڭ ءوزى دە جاسى توق­سانعا كەلگەنىنە قاراماستان قولى­نان اقىندىق قالامىن ءالى كۇنگە تۇسىرگەن جوق. سەزىمى ءالى كۇنگە جۇرەكتەن جىر تۋعىزا الارلىق, ويى پروبلەمالىق ماقالالار تۋعىزا الارلىق دارەجەدە. وتەكەڭنىڭ دومبىرانى جاق­سى تارتاتىنىنا دا تالاي رەت كوزىمىز جەتكەن. جۇرت اۋزىندا ول كىسىنىڭ دومبىراسى تۋرالى ءبىر ءازىل اڭگىمە دە بار. وتەكەڭ ءۇيىنىڭ ءتورى قوناقتان بوساماعان. ءبىر كۇنى قوناقتارى­نىڭ كوزىنشە ءبىر بالاسىنا: « ۇلىم, انا دومبىرانى الىپ بەرشى. مەنى دە ءبىر رەت رەتى كەلگەندە جۇمسارسىڭ», – دەپتى. سوندا الگى ۇلى: «اكە, جۇمسا­عانىم سول بولسىن, دومبىراڭدى ءوزىڭ الا سالشى», دەپ وتىرعان قوناقتاردى كۇلكىگە قارق قىلسا كەرەك. وسى ءبىر مىسال اڭگىمەنىڭ ءوزى وتەكەڭ شاڭىراعىنداعى جاراسىم تۋرالى تولىق حابار بەرگەندەي. 1961 جىلى وتەكەڭ ەكەۋمىز اقتاۋعا جولعا شىقتىق. تاۋشىق پەن اقتاۋ اراسى 100 شاقىرىم. جول جوق. اركىم بىلگەنىمەن, كور­گەنىمەن تاۋىپ بارادى. كۇن تۇ­مان, ب ۇلىڭعىر بولاتىن. شات­قا جەتتىك. مەن وڭ جاق بەتكە قيىس­تاي بۇرىلا بەرىپ ەدىم, وتەكەڭ باسقا جولدى نۇسقادى. مەن ءوز جولىمنىڭ دۇرىستىعىن دالەل­دەۋ­گە تىرىسىپ جاتىرمىن. سول كەزدە وتەكەڭنىڭ تابان استىندا: باتىر سايىن, ەر سايىن شاتقا كەلىپ شاتاستى. جول مىناۋ دەپ مەنىمەن قايتا-قايتا تالاستى. ون شاقىرىم, مال قورا سوناۋ تۇرعان جار استى. جاس جىگىتكە سايىنجان, ۇلكەندى تىڭداۋ جاراس-تى... – دەپ سارناتىپ بەرگەنى عوي. ءوزى راحاتتانا ك ۇلىپ الىپ, شۇبىرتىپ ولەڭىن ءالى دە ايتىپ جاتىر, ايتىپ جاتىر. مەنىڭ ەسىم­دە وسى جولدارى عانا ساق­تالىپ قالىپتى. ءسويتىپ, مەنى قاتتى ۇيالتقان ەدى. ماڭعىستاۋ – بۇ زاماندا ءار ءسوزى التىنعا باعالانىپ جاتقان ابىل, نۇرىم, اقتان, قالنياز, ارالباي, قاشاعان سەكىلدى وندا­عان, ءتىپتى جۇزدەگەن اقىنى بار ولكە. ولكە اقىندارىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى اۋزىنا اۋەلى اللاسى ءتۇسىپ, ءسوز ىشىندە ءدىني ۇعىمدار­عا كوبىرەك ءمان بەرەتىن بولسا كەرەك. ءدىني بىلىمدەرىن ءبىر-بىرىمەن جارىس­تىرا, ءومىر­لىك كوزقاراستا­رىن تانى­تىپ, سالىستىرا وتىرا­تىن اقىندار. سول سەبەپتى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ءبىزدىڭ ەلدىڭ اقىندارى وقىلمادى. وقۋلىق­تارعا كىرگىزىلمەدى. ال حالىقتىڭ تاس ونەرى مەن قولونەرى قاجەتسىز شارۋاعا سا­نال­دى. بىراق حالىق وتەكەڭ سەكىلدى «ەل تۇتقا» دەپ اتالاتىن ازامات­تارىنىڭ ارقاسىندا ۇلى جارات­قان سىيلاعان ونەرى مەن قاسيەت­تەرىن ساقتاپ قالىپتى. قازىر سول ونەرى قۇردىمعا كەتىپ قالماي, جاس ۇرپاعىنا تابىس­تالىپ جاتىر. بۇندايدا قازاق: «ولگەن ءتىرىلدى, وشكەن جاندى», – دەيدى. ەندىگى كەزەك جاستار, سىزدەردىكى! ولە جازداعانداردى ءتىرىلتىپ الىڭدار, وشە جازداعاندى لاۋلاتا بەرىڭدەر. ول ءۇشىن سەندەرگە, تەك قانا, اتا-بابا ءۇردىسىن سا­عىنار, اتا-بابا ارۋا­عىن قۇر­مەت تۇتار جۇرەك كەرەك. ءوزىم دەگىزەر وزىمشىلدىك ەمەس, ەلىم دەگىزەر كوسەمشىلدىك قاجەت, دەر ەدىم مەن. وتەكەڭدەر ەل الدىنداعى مىندەتىن ابىرويمەن اتقاردى, ەندى تەك قانا سولاردىڭ جولىن جالعاستىرا بەرۋ, دامىتا بەرۋ – جاستاردىڭ مىندەتتەرى, دەيمىز. سايىن نازاربەك ۇلى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ماڭعىستاۋ وبلىسى.