جەر استى بايلىقتارىمەن قۋانتىپ, جەر ءۇستى سۇلۋلىعىمەن سۇيسىنتەتىن ماڭعىستاۋدىڭ ەكولوگيالىق احۋالى قانداي؟ ارينە, جەر جۇزىندە بار ماسەلەدەن سىرتوراي, جۇماقتا ءومىر ءسۇرىپ وتىرماعانىمىز بەلگىلى, دەمەك ەكولوگيالىق پروبلەما تۇبەكتى اينالىپ ءوتىپ كەتە المايدى.
ماڭعىستاۋداعى ەكولوگيانى اۋىزعا العاندا, الدىمەن تىلگە ورالاتىن تۇس – «قوشقار اتا» ۋلى كولى – رادياتسيالىق قالدىقتار قويماسى. «ايتا-ايتا التايدى, جامال اپام قارتايدى» دەمەكشى, بۇل تاقىرىپ ماڭعىستاۋدا ماڭىزدىلىعى جاعىنان دا, اڭىزدىلىعى جاعىنان دا بارىنشا تانىمال تاقىرىپ. كەڭەس وداعى كەزىندە «ۇيقىلىداعى» ۋران كەنىشىن يگەرۋ سالدارىنان پايدا بولعان ۋلى كول كولەمىنىڭ ءوسۋى وداق تاراعان سوڭ توقتاعان وندىرىسپەن بىرگە توقتادى. جىل سايىن كولگە وندىرىستەن قۇيىلاتىن 25 ميلليون تەكشە مەتر سۋ توقتاعان سوڭ, كول كولەمى تارتىلىپ, جان-جاعى جالاڭاشتانا باستادى. بۇل ءوز كەزەگىندە توپىراققا سىڭگەن, قۇرعاعان ۋلى, زياندى تۇنبالاردىڭ جەلمەن بىرگە ۇشىپ, اۋاعا, اۋا ارقىلى قورشاعان ورتاعا تاراۋىنا ۇلاستى. تەك 90-شى جىلداردىڭ ورتا تۇسىنداعى ازوت-تۇك زاۋىتىنان اكەلىنگەن فوسفات قالدىعى زياندى توپىراقتىڭ ءبىراز جەرىن جاۋىپ, جاعدايدى ءبىراز وڭالتا تۇسكەن. الايدا, زياندى قالدىقتاردىڭ الدىن الماسا ارتى اۋىر زارداپتارعا سوقتىرۋى مۇمكىن ەكەنىن اڭعارعان ەلىمىز كولدى زالالسىزداندىرۋ, تۇمشالاۋ جۇمىستارىن قولعا العانىنا دا ونشاقتى جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ءتورت بىردەي باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدى ماقسات ەتكەندەر الدىمەن زاۋىتتىڭ قالدىقتارى جاتقان, رادياتسيالىق فون اسا جوعارى بولىپ تۇرعان 24 گەكتار جەردەگى قالدىقتاردى كومىپ, سىرتىنان قالىڭدىعى 25 سانتيمەتر ارماتۋرالانعان بەتونمەن, ونىڭ ۇستىنەن تازا توپىراقپەن 1 مەتر قالىڭدىقتا جاپتى. كەلەسى جىلى مۇنداي جۇمىستار تاعى دا 31 گەكتار جەرگە جۇرگىزىلدى. ەكىنشى باعدارلامادا كولدىڭ سۋى تارتىلىپ, جالاڭاشتانعان 2700 گەكتارداي جەرىن رەكۋلتيۆاتسيالاۋ بولسا, قالانىڭ تۇرعىن ايماعىنان شىققان قالدىق سۋلاردى تازالاپ, «قوشقار اتا» كولىنە ايداۋ شارالارىن جۇرگىزۋ ءۇشىنشى باعدارلاماعا جۇك. ماماندار, جىلىنا 8,5 ميلليون تەكشە مەتر سۋ ايدالىپ تۇرسا, كول سۋىنىڭ تابيعي بۋلانۋىنىڭ ورنىن تولتىرادى دەپ ەسەپتەيدى. ۋلى كول اينالاسىنداعى توپىراق قۇرامىنا اۋقىمدى مونيتورينگ جۇرگىزۋ ءتورتىنشى باعدارلاماعا مىندەت بولعان. 2015 جىلدان باستاپ ۋلى قالدىقتار مەن اۋىر مەتالداردىڭ جان-جاققا تاراماۋى ءۇشىن 8 گەكتار اۋماققا جىڭعىل مەن سەكسەۋىل ەگىلگەن.
وسىنشا جۇمىستار جوبالانىپ, جاسالعانمەن ۋلى كول ءوزىنىڭ زياندىلىعىن, قاۋىپتىلىگىن جويدى ما؟ ماسەلە وسىندا. جويعان جوق, سەبەبى كولدەن شىققان جاعىمسىز ءيىس جۇرەكتى اينىتىپ, باستى اينالدىرادى. سوڭعى كەزدەرى ەكولوگتار ول وڭىرگە مال جايىلاتىنىن, ول جەردىڭ شوبىنە سىڭگەن رادياتسيالىق ەلەمەنتتەردىڭ مالدىڭ ەتى مەن سۇتىنە دارىپ, ول ارقىلى ادامعا بەرىلۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتىپ, دابىل قاعۋدا. ماماندار ەندى كولدىڭ 50 شارشى شاقىرىم اۋماعىن قيىرشىق تاس ارالاسقان توپىراقپەن كومۋ قاجەتتىگىن ايتادى. ول ءۇشىن ۋاقىت تا, قاراجات تا كەرەك ەكەن.
ماڭعىستاۋ وڭىرىندە قازىر وبىر اۋرۋلارى, قالقانشا بەز – يود جەتىسپەۋشىلىگى دەرتى, وزگە دە سىرقات تۇرلەرى كوبەيىپ كەتتى. اۋرۋدىڭ كوبەيۋىنە «قوشقار اتا» ۋلى كولىنىڭ اسەرى بار شىعار, كىم بىلگەن؟..
ەكولوگ ماماندار وڭىردە «ەكولوگيالىق احۋالدى ويداعىداي دەپ ايتۋعا اۋىز بارمايتىندىعىن» ايتادى. ايتۋلارىنشا, اتموسفەرالىق اۋادان الىنعان بىرقاتار سىنامالاردا اۋادا ازوت قىشقىلىنىڭ كونتسەنتراتسياسى انىقتالسا, 3 رەت فەنول مەن مەتان كولەمى شامادان جوعارى بولعان. توپىراق سىناماسىندا ونىڭ مۇناي ونىمدەرىمەن, اۋىر مەتالدارمەن ب ۇلىنگەن فاكتىسى كەزىكسە, سۋعا جۇرگىزىلگەن سىنامالاردىڭ بىرەۋلەرىنەن مۇناي ونىمدەرىنىڭ جوعارى كورسەتكىشى, مارگانەتس, تەمىر, نيكەل, مىرىش بايقالعان. سۋ دەگەندە, كاسپي تەڭىزى كوز الدىڭا كەلە قالادى. «ارقادا قىس جىلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار؟» دەمەكشى, تەڭىز قاۋىپسىز بولسا, يتبالىقتار قىرىلىپ, «سۋيتسيد» جاساپ نەسى بار؟! وسى ورايدا, ەلىمىزدە جالعىز تەڭىز – كاسپيدى تۇبەگەيلى زەرتتەيتىن بىردە-ءبىر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جوقتىعى جان اۋىرتادى. ال كورشى رەسەيدە باسقا سۋلارىن قوسپاعاندا, ءبىر عانا كاسپيدىڭ فلوراسى مەن فاۋناسىن, كەمەلەردىڭ قوزعالىسىن, تاعى باسقا دا تەڭىزگە قاتىستى بارلىق جاعدايدى زەرتتەپ-قاداعالاۋمەن 6 بىردەي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى اينالىسىپ كەلەدى...
17 قاپ, 11 ەكى ءجۇز ليترلىك بوشكە مۇناي سىڭگەن مايلاقى توپىراق, 130 توننا جانە 500 توننا باللاستىق مۇناي سىڭگەن سۋ استىنىڭ قيىرشىق تاستى توپىراعى سەكىلدى مۇناي قالدىقتارىن تيەگەن رەسەيلىك «اراكس» كەمەسىنىڭ ماڭعىستاۋعا كەلىپ ۇزاق ۋاقىت ايالداۋى كوپشىلىكتى الاڭداتتى. كەمە تۇرعان جەردەن سۋدان الىنعان سىناما قالىپتى بولىپ تانىلعانمەن, كەمەدەن الىنعان سىناما مەتاننىڭ قالىپتى دەڭگەيدەن كوپتىگىن بايقاتقان. ءوڭىر باسشىسى ە.توعجانوۆتىڭ كۇن ىسىعان سايىن جارىلۋ قاۋپى جوعارىلاعان كەمەدەگى مۇناي قالدىقتارىن زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە دەرەۋ شەشىم قابىلداۋى تۇرعىنداردى قۋانتىپ تاستادى.
ەكولوگيا – ءومىر, ەكولوگيا – بولاشاق. ونى قورعاۋ, كەلەڭسىز جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ – ءومىر مەن بولاشاققا جاسالعان قامقورلىق. سوندىقتان, ەكولوگيا, قورشاعان ورتا ماسەلەسىنە نەمقۇرايلى قاراماۋ قاشاندا نەگىزگى مىندەت, باسىم باعىت بولۋى ءتيىس.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى
