مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى – كوپتەن بەرى كوكەيىمىزدە جۇرگەن ماسەلەلەردى كوتەرگەن, حالقىمىز ۇلكەن رۋحاني سەرپىلىسپەن قارسى العان باعدارلامالىق قۇجات. ەلباسى وسى ىرگەلى ەڭبەگىندە ەلىمىزدە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاي وتىرىپ, ءۇشىنشى جاڭعىرۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ شارتى رەتىندە: «قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىگىن كۇشەيتۋدە, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدا قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق كودىنىڭ ساقتالۋى ەرەكشە ماڭىزدى» – دەدى.
قاي ۇلتتى بولسىن قورعاپ, ساقتاپ قالاتىن حالىقتىڭ سانى ەمەس, ونىڭ مəدەنيەتى. انا تىلىنەن, ءتول مادەنيەتىنەن, تاريحي جادىنان, سالت-داستۇرىنەن اجىراپ قالعان جۇزدەگەن ۇلتتار مەن ۇلىستار تاريح ساحناسىنان ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتتى. جاھاندانۋ داۋىرىندە بۇل قاۋىپتى دە قورقىنىشتى ۇدەرىس كۇشەيە تۇسۋدە. سوندىقتان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى, حالقىمىزدىڭ بويىنداعى اسقاق رۋحتى, جوعارى ادامي قادىر-قاسيەتتى نىعايتىپ, كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ – بارشامىزدىڭ اسىل پارىزىمىز. بىزگە ۇلتتىق رۋحتىڭ بيىكتىگى, ءتول مادەنيەتىمىزدىڭ تەرەڭدىگى قاجەت.
ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسى اياسىندا ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنىڭ تاربيەلىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا, وقىتۋ مەن تاربيەنىڭ كىرىكتىرىلۋىنە, تاربيە ءادىسناماسىن, مازمۇنى مەن قۇرىلىمىن جاڭارتۋعا باعدارلانعان تاربيەنىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگىزدەرىن ازىرلەدى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن بۇل قۇجات ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە تاربيەنىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆاسىن, باسىم باعىتتارىن, تاربيە ماقساتتارىن, مىندەتتەرىن, باعالاۋ ولشەمدەرىن جانە مەحانيزمدەرىن انىقتايدى.
اكادەميا ءار وقۋ جىلىندا قازاقستاننىڭ جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن ۇيىمدارىندا وقۋ پروتسەسىن جانە تاربيە جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ادىستەمەلىك نۇسقاۋ حات, 1 قىركۇيەك – ءبىلىم كۇنىنە ارنالعان بىرىڭعاي ءبىلىم ساباعىن وتكىزۋ بويىنشا ادىستەمەلىك قۇرال ازىرلەيدى. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق پاتريوتتىق يدەياسىنىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا رەسپۋبليكالىق ونلاين-كونفەرەنتسياسى وتكىزىلەدى.
رۋحاني جاڭعىرۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ شەشۋشى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى. ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا: «تابىستى بولۋدىڭ ەڭ ىرگەلى, باستى فاكتورى ءبىلىم ەكەنىن اركىم تەرەڭ ءتۇسىنۋى كەرەك. جاستارىمىز باسىمدىق بەرەتىن مەجەلەردىڭ قاتارىندا ءبىلىم ءاردايىم ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى شارت. سەبەبى, قۇندىلىقتار جۇيەسىندە ءبىلىمدى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدى», – دەدى. تەرەڭنەن تامىر تارتقان قازاق ءتىلىن بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ, اعىلشىن ءتىلىن جاپپاي جانە جەدەل ۇيرەنۋ جاھاندىق الەمگە ەركىن كىرىگىپ, جۇمىس ىستەۋدىڭ باستى شارتى ەكەندىگىن جەتكىزدى.
وسى ورايدا, اكادەميا نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارىن جاساپ, جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنى بويىنشا ۇلگىلىك وقۋ جوسپارلارى مەن وقۋ باعدارلامالارىن جەتىلدىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. وقىتۋ ماقساتى ءبىلىم الۋشىعا دا, مۇعالىمگە دە ورتاق بولۋى ءتيىس.
وتكەن وقۋ جىلىندا ءبىلىم مازمۇنىن جاڭارتۋ اياسىندا قورىتىندى اتتەستاتتاۋ فورماتىنىڭ وزگەرگەنى بەلگىلى. مەملەكەتتىك ءبىتىرۋ ەمتيحانى رەتىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ەسسە جازۋ مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلار ءۇشىن جاڭا فورمات بولىپ تابىلادى. مۇعالىمدەرگە ادىستەمەلىك قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا كومەكشى قۇرال رەتىندە ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىق ازىرلەندى. ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىقتا ەسسە تەرمينى, تۇرلەرى, قۇرىلىمى, ەرەكشەلىگى, تالاپتارى جانە ونىڭ شىعارمادان ايىرماشىلىعى جونىندە تۇسىنىك بەرىلگەن. سونىمەن قاتار, ەسسە تاقىرىپتارى, ونى باعالاۋ كريتەريلەرى جانە ەسسە جازۋ ۇلگىسى ۇسىنىلدى.
انا ءتىلىنىڭ قادىرىن ءتۇسىنۋ, ءار ادامعا تۋعان تىلىندە جازىلعان كىتاپتى وقۋدان باستالادى. بۇل ورايدا, ءبىلىم مازمۇنى ارقىلى بالا رۋحىن تەربەتەتىن, ار-نامىس سەزىمىن وياتاتىن, بىلۋگە, كۇش-قايراتىن شىڭداۋعا ۇمتىلدىراتىن, ءوز بويىنان اتا-باباسىنىڭ قانى مەن رۋحىن سەزىنەتىن, ءوز حالقىنىڭ بي, باتىر, شەشەن, دانالارىنىڭ ونەگە-ۇلگىسىن ۇستاناتىن, ەلىنىڭ تاعدىرىنا, تاريحىنا جانىن تەبىرەنتەتىن, ول – ادەبي كوركەم شىعارمالار, شەشەندىك سوزدەر ەكەندىگى بەلگىلى. سول سەبەپتى, باستاۋىش سىنىپتان-اق نەگىزى قالانۋى ءتيىس ماڭىزدى مىندەتتىڭ ءبىرى – وقۋشىلاردىڭ وقۋ داعدىسىن, وقۋ جىلدامدىعىن دۇرىس قالىپتاستىرۋ.
اكادەميا ۇسىنعان جالپى ورتا, نەگىزگى ورتا جانە باستاۋىش مەكتەپتەردىڭ وقىتۋ ءتىلى دەڭگەيلەرى بويىنشا وقۋ نورماتيۆتەرى تۋرالى ادىستەمەلىك قۇرالدا قامتىلعان تاقىرىپتار بارشىلىق. ناقتىلاي تۇسسەك, وقۋ ماتىندەرىنىڭ تۇرلەرى مەن تەحنيكاسى, ادىستەرى قاراستىرىلىپ, جوعارى, نەگىزگى جانە باستاۋىش مەكتەپتەردەگى وقۋ نورماتيۆتەرى; باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ وقۋ جىلدامدىقتارىن تەكسەرۋى بويىنشا ۇسىنىمدامالار بەرىلگەن.
سونىمەن قاتار, اكادەميا ءبىلىم مازمۇنىن جاڭارتۋ بويىنشا «قازاق ءتىلىن ەكىنشى ءتىل رەتىندە وقىتۋدىڭ ءتيىمدى ءادىس-تاسىلدەرى» تاقىرىبىنداعى ادىستەمەلىك وقىتۋ سەمينارىن رەسپۋبليكا وڭىرلەرىندە وتكىزۋگە ۇيىتقى بولدى. دامىعان ەلدەردىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى ەرەكشە ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – وقىتۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن مەڭگەرۋ. جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋ بارىسىندا پەداگوگتاردىڭ ءبىلىم, بىلىك, داعدىلارىن كۇننەن كۇنگە ارتتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قازىرگى كەزدە قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە وقىتۋ ادىستەمەسى جاڭارتىلۋدا. باستى سالماق وقىتۋداعى كوممۋنيكاتيۆتىك قارىم-قاتىناسقا تۇسەدى. جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىنىڭ وقۋ باعدارلامالارى وسى قاعيداعا باعىتتالعان. ءار پەداگوگ ساباق وتكىزگەن كەزدە وقۋشىلارعا ساپالى ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, سونىمەن قاتار, كومپيۋتەردى, ينتەراكتيۆتى تاقتانى قولدانۋ ارقىلى ءبىلىم بەرسە, وقۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتا تۇسەرى انىق. وقىتۋدىڭ جاڭا پەداگوگيكالىق تەحنولوگياسى – مەملەكەتتىك ءتىلدى دەڭگەيلەپ وقىتۋ – قازاق ءتىلىن شىن مانىندە تەرەڭ بىلۋگە اكەلۋى ءتيىس.
مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان «تۋعان جەر» باعدارلاماسى – وسكەلەڭ ۇرپاقتى پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋگە باعىتتالعان اسا ماڭىزدى ەڭبەك. ماقالادا ايتىلعان سىندارلى ويلار مەن ۇسىنىستاردى ەسكەرە وتىرىپ, 5-7 سىنىپتاردا «قازاقستان تاريحى», «قازاق ادەبيەتى», «گەوگرافيا» جانە «مۋزىكا» وقۋ پاندەرىنىڭ شەگىندە 20 ساعات كولەمىندە «ولكەتانۋ» ءپانىن وقىتۋ كوزدەلىپ وتىر. «ولكەتانۋدىڭ» وقۋ باعدارلاماسىنا سايكەس وقۋشىلار تۋعان جەر الەمىن ويىن, قارىم-قاتىناس, وقۋ, جوبالاۋ ءىس-ارەكەتى جانە ساياحاتتار ارقىلى تانىپ, بىلەدى.
قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە «ورتا مەكتەپتە «ولكەتانۋ» كۋرسىن وقىتۋدىڭ ادىستەمەلىك نەگىزدەرى» اتتى قۇرال ازىرلەندى. وندا ادىستەمەلىك قۇرالدىڭ مازمۇنى «ولكەتانۋ» كۋرسى جانە ونىڭ جاسوسپىرىمدەردى تاربيەلەۋدەگى ماڭىزدىلىعى; ورتا مەكتەپتە ولكەتانۋ جۇمىسىن جوسپارلاۋ, مازمۇنىن ىرىكتەۋ جانە ۇيىمداستىرۋدىڭ ادىستەمەلىك نەگىزدەرى, تاعى باسقا تاقىرىپتاردى قامتىدى. سونىمەن بىرگە, «شاعىن جيناقتى مەكتەپ مازمۇنىنىڭ ايماقتىق كومپونەنتىن جەتىلدىرۋ» اتتى ادىستەمەلىك قۇرال دا دايىندالعانىن ەسكە سالا كەتەيىن.
ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى 2017 جىلعى ءبىلىم كۇنى مەملەكەت باسشىسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى بويىنشا 10-11 سىنىپ وقۋشىلارى جانە كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 1-2 كۋرس ستۋدەنتتەرى ءۇشىن «تۋعان جەر – تۋعان ەل» تاقىرىبىندا بىرىڭعاي ينتەراكتيۆتى ساباق وتكىزۋدىڭ تۇجىرىمداماسىن ۇسىنىپ وتىر. ساباقتىڭ نەگىزگى يدەياسى – رۋحاني جاڭعىرۋ قۇندىلىقتارىن كەڭىنەن تاراتۋ. ماقساتى – ەلىمىزدەگى ءۇشىنشى جاڭعىرۋدىڭ ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ تۇلعالىق وسۋىنە بەرەتىن مۇمكىندىكتەرىن تالقىلاۋ. ناتيجەسىندە ءۇشىنشى جاڭعىرۋدىڭ ماتىنىندەگى تۇلعالىق ءوسۋ يدەيالارى نەگىزگە الىندى. بىرىڭعاي ساباقتىڭ نەگىزگى قاعيداسى – جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەر ءۇشىن بۇل ساباق بۇكىل وقۋ جىلى بويى ءوزىنىڭ تۇلعالىق ءوسۋىنىڭ باستاۋ ءساتى بولىپ تابىلادى.
ساباق ارنايى دايىندالعان بەينەفيلم كورۋ, فيلم يدەياسى مەن جەلىسىن شاعىن توپتاردا تالقىلاۋ, ناتيجەسىن سىنىپ بولىپ تالداۋ بولىكتەرىنەن تۇرادى. بەينەفيلمگە ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن جاڭعىرۋدىڭ التى باعىتى – باسەكەگە قابىلەتتىلىك, پراگماتيزم, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ, ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى, قازاقستاننىڭ رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق دامۋى, سانانىڭ اشىقتىعى ارقاۋ بولادى. ساباقتىڭ سوڭعى بولىمىندە وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ تاقىرىپقا بايلانىستى يدەيالارى مەن جوبالارى ورتاعا سالىنادى. بىرىڭعاي ساباقتى جۇرگىزەتىن سىنىپ جەتەكشىلەرى مەن توپ كۋراتورلارى ءۇشىن كومەكشى قۇرال ازىرلەنەتىنىن دە ايتا كەتەيىك.
العاشقى ساباقتىڭ تاقىرىبى تاڭدالعاندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باعدارلامالىق ماندەگى ماقالاسىنداعى: «پاتريوتيزم كىندىك قانىڭ تامعان جەرىڭە, وسكەن اۋىلىڭا, قالاڭ مەن وڭىرىڭە, ياعني تۋعان جەرىڭە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن باستالادى. سول سەبەپتى, مەن «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الۋدى ۇسىنامىن. ونىڭ اۋقىمى ىزىنشە وپ-وڭاي كەڭەيىپ, «تۋعان ەلگە» ۇلاسادى», – دەگەن ساليقالى ويى باسشىلىققا الىندى.
ەلباسى ۇسىنعان ۇلتتىق رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىن تولىعىمەن قولدايمىز. ەندىگى باستى مىندەت – قوعامدى رۋحاني جاڭعىرتۋدىڭ اۋقىمدى يدەيالارى مەن تاعىلىمى مول تۇجىرىمدامالىق تاسىلدەمەلەرىن تەرەڭ زەردەلەۋ جانە ومىرگە تەزىرەك ەنگىزۋدى ۇيىمداستىرۋ بولىپ تابىلادى.
جانبول جىلباەۆ,
ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى
