كەيدە باعزىدان جەتكەن ءبىرلى-جارىم ءسوزدىڭ وزىنەن اتالارىمىزدىڭ قاي ىستە قانداي ۇستانىمدا بولعانىن, نەگىزگى بولمىس, تانىمىن اڭعارا بەرۋگە بولادى. مىسالى, «ىسقىرىپ اتقان كيىكتىڭ وبالى جوق» دەيدى. قادىرىن بىلگەن ادامعا وسى ءسوز ۇلى قازىنا. بۇل – بىزگە بابالارىمىزدىڭ بيىك پاراساتىن كورسەتىپ تۇرعان ءبىر بەلگى. اللا ادام ءۇشىن جاراتقان سوڭ كيىك نەسىبە بولادى. قاجەتتىلىكتەن اۋلايدى. عاجاپ, سويتە تۇرا «ىسقىرىپ ات» دەيدى. كيىككە دە بەرىلگەن ءبىر مۇمكىندىك. قاپى كەتپەۋى ءتيىس. ايتپەسە, «وبال بولادى» دەيدى ۇلى دالا زاڭى.
ءيا, اتالارىمىز ادەتتە تۇلكىگە بۇركىت سالادى, اندا-ساندا بولماسا تۇلكىنى مىلتىقپەن اتۋ قالىپتاسپاعان. بىلايشا ونىڭ ءوزى تۇلكى مەن بۇركىتشىنىڭ اراسىنداعى تارتىس سەكىلدى. بۇركىتىنىڭ بابىن كەلتىرە الماسا, بۇركىتىن وڭتايلى جەردەن جىبەرە الماسا, ءيا قۇسىنىڭ شاماسى جەتپەسە تۇلكى قۇتىلىپ كەتەدى. ول – تۇلكىنىڭ مۇمكىندىگى. ءتىپتى بۇركىتكە ىلدىرمەي ىنگە كىرىپ كەتكەن تۇلكىنى قۇتىلدىعا ساناپ ىنىنە ءتۇتىن سالدىرماي كەرى قايتقان قارت قۇسبەگىلەر بولعانىن دا ەسكى كوزدەردەن ەستىگەنىمىز بار ەدى. ايتپەسە, ءىننىڭ اۋزىنا وت جاعىپ ءتۇتىن سالسا تۇلكى اتىپ شىعادى, توماعاسى الىنىپ دايىن وتىرعان بۇركىت ىننەن شىعا قاشقان تۇلكىنى باسىپ قالادى. مىنە, وسى ءادىستى قولدانباي ء«جا, مۇزبالاق! ىنگە دەيىن ىلە الماعان وزىمىزدەن كورەيىك» دەپ بۇركىتىمەن «كەڭەسىپ» كەرى قايتقان اتام مۇسا جارىقتىقتىڭ اڭگىمەسىن بالاسى مادەن اقساقال ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. «مەن جاستاۋمىن, قىزىعىپ ءتۇتىن سالعىم كەلەدى. سوندا اكەم, «وعان مۇندا جەتىپ ۇلگەرۋدىڭ ءوزى وڭايعا سوققان جوق. ءجۇر, تاعى باسقاسى كەزدەسەر» دەپ اتتىڭ باسىن باسقا جاققا بۇراتىن» دەيدى.
ءسوزىمىزدىڭ بوياۋىن قانىقتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن قانات بەيسەكەەۆ ەسىمدى رەجيسسەر جىگىتتىڭ «الدابەرگەن اعا» اتتى قىسقا مەتراجدى ءفيلمى تۋرالى ايتا كەتكەندى ءجون سانادىق. فيلم تازى مەن بۇركىتتى قاتار ۇستاپ وتىرعان الماتى وبلىسى, ەڭبەكشى قازاق اۋدانى, اششى ساعا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى الدابەرگەن قۇسبەگى جايلى. ەندەشە, بۇركىتشى الدابەرگەن ايتقان مىنا ءبىر سوزدەردى قاز-قالپىندا كەلتىرەيىك. «اڭشىلىقتا تۇلكىنى مىلتىقپەن, باسقامەن العاننان گورى بۇركىتپەن العان قىزىق قوي, اڭنىڭ تەرىسى ب ۇلىنبەيدى ءبىر, ونان كەيىن مادەنيەت. اناۋ اڭعا دا قورلىق كورسەتپەيسىڭ, سونداي مادەنيەتتى تۇردە اۋلايسىڭ...». مىنە, بۇركىتشىنىڭ اۋىزىنان بۇل سوزدەر تەگىننەن تەگىن شىعىپ وتىرعان جوق. ول اتا-بابامىزدىڭ اڭ اۋلاۋداعى ادىلەتتىلىگى, بيىك مادەنيەتىنىڭ تۇيسىك ارقىلى جەتكەن جۇقاناسى دەپ بىلدىك.
سول تۇيسىك, سول دانالىق, سول ادىلەتتىلىك قايدا قازىر؟!!
تەحنيكانىڭ دۇلەي كۇشىمەن نە ءبىر ءتۇز تاعىلارىن قورلاۋ, ونى ماقتانىپ الەۋمەتتىك جەلىگە شىعارۋ ناداندىقتىڭ ناداندىعى. اسىرەسە, نە ءبىر ۇيدەي دجيپتەرمەن قاسقىردى بەلدەن مىجىپ قاڭقىلداتىپ جاتقان قازاقتاردى كورگەندە توبە شاشىڭ تىك تۇرادى. ء«يتتىڭ يەسى بولسا, ءبورىنىڭ ءتاڭىرىسى بار». يەسىنە ارقالانعان يت سەكىلدى, كولىگىنە ارقالانىپ قورلىق جاساعانداردى قۇداي دا تەگىن قويماس. حايۋان دا اللانىڭ مۇلكى. قورلاسىن دەپ جاراتقان جوق, ءار قايسىسىن ءبىزدىڭ ءار قاجەتتىلىگىمىزگە جاراتتى. ەندى ءبىزدىڭ ادامشىلىعىمىز ونى ءوز ادەبى, ءوز تارتىبىمەن پايدالانۋ بولسا كەرەك ەدى...
ساكەن الداشباي دەگەن جۋرناليست اعام اڭگىمە ايتىپ وتىر: «بۇگىن شيەلىدە ءبىر الىپ تۇلعالى اقساقالدىڭ ۇيىندە بولدىم. نەمەرەلەرىنە ۇرىسىپ وتىرعان ول, «قاتىنباسشالار, سەندەر ەركەك ەمەس, قاتىنسىڭدار», دەدى جەكىپ. جيىركەنىپ وتىر ەكەن. اقساقالدان نە بولعانىن سۇراعانىمدا, ول ەكى نەمەرەسىنە سۇق ساۋساعىن شوشايتىپ: «مىنا قاتىننان دا تومەندەر ءبىر جىگىتكە ۇشەۋى جابىلىپتى. ول, ول ما, قۇلاپ تۇسكەن ونى اياماي تەپكىلەپتى, قاتىندار», دەدى. ءۇنسىز قالدىم…
«جاۋىڭ دا ەر بولسىن», دەيدى قازاق. تەگىندە بۇل ۇلتتىڭ ءىرى بولمىسىن كورسەتەتىن ۇلكەن ءسوز. ءبىز ۇلى دالا توسىندە قانشاما عاسىر جوڭعارمەن قىرقىستىق, جەڭدىك دەيمىز. تاريحي شىندىق ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە, سوندا سوعىس جاعدايىندا ولاردىڭ ءوزارا تۇسىنىسەتىن شارتتارى, جازىلماعان زاڭدارى بولعانى تۋرالى دا ايتىلادى. ۇيىقتاپ جاتقان جەرىنەن باسپالاپ بارىپ ءولتىرۋ, ءارى قاراپ تۇرعاندا قاپى كەتىرۋ دەگەندەي ارەكەتتەر پاسىقتىققا جاتقىزىلىپ, ەش قۇپتالماعان. الدىمەن وياتىپ الىپ جەكپە-جەككە شاقىرعان. بۇل قازىرگى مادەنيەتتى سانالاتىن ادامداردىڭ ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىرمەيتىن, ءتۇيسىنىپ جەتپەس بيىك شىڭ. بۇل كيىز تۋىرلىقتى, كوشپەلى حالىقتىڭ عاجايىپ ەرەكشەلىكتەرى ەدى. جاۋىڭ دا سونى تۇسىنسە عوي دەيدى سول ۇلى وركەنيەتتىڭ وكىلدەرى. جوعارىداعى ماتەل سونى يشارالايدى. ونى اباي حاكىم: «دوستىققا دوستىق – قارىز ءىس, دۇشپانىڭا ءادىل بول!» دەپ انىق ءھام شەگەلەپ ايتادى.
قىسقاسى, بابالارىمىز ادام تۇگىلى, اڭعا دا ادىلەتتىلىك جاساعان. ادام مەن ادام, تابيعات پەن ادام اراسىندا زاڭدىلىقتار وسىلاي ساقتالعان ەدى. وبال, ساۋاپتى ءبىلىپ, جاۋىنا دا ادىلەتتى بولعان اتالار تانىمىنان الىستاپ كەتكەنىمىز وكىنىشتى-اق.
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
